185
IQTIDORLI OʻQUVCHILARNI TARBIYALASH VA
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK JIHATLARI
Salaye a La o a Ulugʻbek qizi
Xo azm iloya i U ganch shah i U DU Spo aoliya i, pedagogika a psixologiya
ka ed asi oʻqi u chisi.
Anno a siya. Mazku maqolada iq ido li o‘qu chila ni aniqlash, ula ning
qobiliya la ini i ojlan i ish a psixologik qo‘llab-qu a lash masalala i yo i ilgan.
Iq ido ushunchasi, uning psixologik xususiya la i hamda iq ido li o‘qu chila ga xos
indi idual jiha la ahlil qilingan. Shuningdek, a’lim- a biya ja ayonida indi idual
yondashu , mo i a siyani shakllan i ish, ijodko likni qo‘llab-qu a lash, emo sional
a ij imoiy moslashu ni a’minlashning ahamiya i ko‘ sa ib o‘ ilgan.
Kali soʻzla : iq ido li o‘qu chi, qobiliya , ijodko lik, indi idual yondashu ,
psixologik qo‘llab-qu a lash, mo i a siya, a’lim- a biya, in ellek ual salohiya ,
emo sional i ojlanish, ij imoiy moslashu .
Anno a ion. This a icle highligh s he issues o iden i ying gi ed s uden s,
de eloping hei abili ies, and p o iding psychological suppo . The concep o
gi edness, i s psychological cha ac e is ics, as well as he indi idual ai s speci ic o
gi ed s uden s a e analyzed. In addi ion, he impo ance o applying an indi idual
app oach in he educa ional p ocess, os e ing mo i a ion, suppo ing c ea i i y, and
ensu ing emo ional and social adap a ion is emphasized.
Key wo ds. gi ed s uden , abili y, c ea i i y, indi idual app oach,
psychological suppo , mo i a ion, educa ion and upb inging, in ellec ual po en ial,
emo ional de elopmen , social adap a ion.
Аннотация. В данной статье освещаются вопросы выявления одарённых
учащихся, развития их способностей и оказания психологической поддержки.
Анализируется понятие одарённости, её психологические особенности, а также
индивидуальные характеристики, присущие одарённым школьникам. Кроме
того, показано значение индивидуального подхода в учебно-воспитательном
процессе, формирования мотивации, поддержки креативности, обеспечения
эмоциональной и социальной адаптации.
Ключевые слова. одарённый ученик, способности, креативность,
индивидуальный подход, психологическая поддержка, мотивация, обучение и
воспитание, интеллектуальный потенциал, эмоциональное развитие, социальная
адаптация.
XXI as – bilim a in ellek as i hisoblanadi. Bugungi kunda jamiya a aqqiyo i,
mamlaka ning aqoba ba doshligi hamda milla kelajagi, eng a alo, yoshla ning
qobiliya a salohiya idan kelib chiqadi. Shu boisdan ham a’lim- a biya izimida
186
iq ido li o‘qu chila ni aniqlash, ula ni maqsadli qo‘llab-qu a lash a i ojlan i ish
masalasi dolza b ahamiya kasb e moqda.
Ha bi bola abia an o‘ziga xos qobiliya a imkoniya la ga ega bo‘lib ug‘iladi.
Ammo bu imkoniya la ning o‘liq namoyon bo‘lishi ko‘p jiha dan oiladagi muhi ,
mak abdagi a’lim- a biya, pedagog a psixologla ning yondashu la iga be osi a
bog‘liq. Ayniqsa, iq ido li o‘qu chila oda iy me od a yondashu la bilan emas, balki
maxsus pedagogik hamda psixologik qo‘llab-qu a lash o qali yanada sama ali
i ojlan i ilishi mumkin.
Psixologik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, iq ido li o‘qu chila da in ellek ual
aoliya yuqo i bo‘lsa-da, emo sional sohada muayyan qiyinchilikla kuza ilishi
mumkin. Masalan, ula ba’zida engdoshla i bilan muloqo qilishda qiynaladi, haddan
ashqa i alabchanlik yoki o‘ziga xos xulq-a o ko‘ sa adi. Shu sababli ula ning
a biyasida na aqa bilim be ish, balki psixologik mu ozana ni a’minlash ham muhim
hisoblanadi.
Ha bi o‘qu chining shaxsiy xususiya la i a qiziqishla idan kelib chiqib, uning
in ellek ual hamda ijodiy salohiya ini i ojlan i ish a’lim- a biya ja ayonining eng
mu akkab, ammo za u iy jiha la idan bi idi . Chunki bugungi da a’limi o‘qu chidan
aqa bilimla ni o‘zlash i ishni emas, balki mus aqil ik lash, ijodiy yondashu a keng
dunyoqa ashni alab e adi. Shuning uchun o‘qu chi shaxsini i ojlan i ishda indi idual
yondashu asosiy amoyil bo‘lib qolmoqda.
Pedagogik yoki psixologik uslubni mukammal anglab ye ish a uni o‘liq
amaliyo ga adbiq e ish mu akkab ja ayon sanaladi. Ammo ja ayonni oldindan o‘g‘ i
loyihalash, ya’ni ha bi bola uchun indi idual a’limiy a a biya iy yo‘lni belgilab
olish yanada sama ali na ija be adi. Shu bois, iq ido li o‘qu chila bilan ishlashda
ula ning qobiliya ini hisobga olgan holda indi idual das u asosida yondashish eng
o‘g‘ i yo‘ldi .
Aga bola a’lim ja ayonida opshi iqla ni yengil a ez baja sa, unda quyidagi
belgila kuza iladi: i ojlangan man iqiy a akku , kuchli kuza u chanlik, mus ahkam
xo i a, yuqo i da ajadagi qiziqu chanlik, o‘z ik ini a on i odalash qobiliya i,
ma ema ik a man iqiy amalla ni mus aqil baja ish, keng dunyoqa ash. Bu belgila
bolaning bilish ja ayonla i yuqo i da ajada shakllanganini bildi adi a ula ga ka ala
omonidan alohida e’ ibo be ilishi za u ligini ko‘ sa adi.
Iq ido li o‘qu chila , oda da, quyidagi jiha la bilan aj alib u adi: ijodko likka
moyillik, o‘ziga xos a o iginal ik lash, hazil-mu oyibani anglash, bilim olishga
doimiy in ilish, cheksiz qiziqu chanlik, boy asa u hamda ijodiy, as i iy yoki
musiqiy aoliya da o‘zini namoyon e a olish. Shuningdek, ula ko‘pincha
engdoshla iga qa aganda mus aqil oq bo‘ladi a ka ala bilan muloqo qilishga
ko‘p oq in iladi.
Bi oq ba’zi holla da o a-onala a zandla ining bu kabi o‘ziga xos xa i-
187
17 Gʻoziye E.Gʻ. Oliy mak ab psixologiyasi. T., „Uni e si e “ 1997. 87-b.
ha aka la idan xa o i ga ushishi mumkin. Masalan, bolaning o iqcha qiziqu chanligi,
ko‘plab “Nega?”, “Nima uchun?” kabi sa olla be ishi o a-onani qiynashi, ha oki
ula ni jahldo qilishi mumkin. Bunday aziya la da ba’zi o a-onala bolaga anbeh
be ish yoki jazolash yo‘lini anlaydi. Na ijada esa boladagi abiiy qiziqu chanlik a
ijodiy salohiya so‘nishi mumkin. Shu sababli o a-onala a pedagogla iq ido li
bolala ning nooda iy sa olla i a xa i-ha aka la iga o‘g‘ i yondashishi, ula ni
ag‘ba lan i ishi a i ojlan i ishga ko‘maklashishi za u .
Iq ido li bolala ning o a-onala i bilan suhba lashilganda, ko‘pincha ula ning
a zandla idan ba cha sohada ye akchi bo‘lishini xohlashla iga gu oh bo‘lamiz.
Masalan, ay im o a-onala : “Fa zandim qobiliya li bo‘lsa, nega o‘qishga
qiziqmaydi?” degan sa olni be ishadi. Bu kabi qa ashla o a-onala ning boladan
haddan ashqa i yuqo i alabla ku ayo ganidan dalola be adi17.
Amaliyo da shunday hola la ham uch aydiki, o a-onala o‘z a zandini bi o
aoliya bilan o iqcha shug‘ullanishga majbu qiladila . Na ijada bola o‘sha
mashg‘ulo dan ezda cha chaydi, ha oki unda mazku aoliya ga nisba an na a paydo
bo‘lishi mumkin. Holbuki, bola abia an u li da la da u licha qiziqishla ga ega
bo‘ladi. Aga unga ozgina aq be ilsa, u o‘zining abiiy qiziqishidan kelib chiqib, shu
mashg‘ulo ni keyinchalik o‘zi xohlab da om e i ishi eh imoldan xoli emas.
Psixologla ning a’kidlashicha, iq ido li bolala ning in ellek ual yoki jismoniy
eh iyojla i uzoq aq da omida qondi ilmasa, bu hola bolaning emo sional
mu ozana iga salbiy a’si ko‘ sa ishi mumkin. Na ijada unda u li ne o ik hola la ,
uhiy beqa o lik yoki o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishi yuzaga keladi. Shuning
uchun o a-onala a zandning qiziqishla i a qobiliya la ini inoba ga olib, majbu lash
o‘ niga ula ni ag‘ba lan i ishi, aoliya ini e kin anlashiga imkon be ishi lozim.
Aga bola iq ido li bo‘lsa, u holda:
-uning qiziqishi, ijodko likni, ik la o iginalligini qo‘llabqu a lash ke ak;
-bolaning o‘z se imli mashg‘ulo yoki o‘yin u ini anlashiga a o‘z ik ini
bayon e ishiga imkon be ish lozim;
-bola sizga emas siz unga moslashishingiz ke akligini unu maslik ke ak;
- engdoshla i a ka ala bilan munosaba la dagi muammola ni ba a a
e ishda yo dam be ish ke ak;
-o‘zi kabi ha omonlama i ojlangan do‘s la i bo‘lishiga ahamiya be ish
ke ak;
-bolani ha doim ham g‘olib bo‘lishiga o iqcha in ilmaslik lozim, aks holda
boshqa bolala , engdoshla i uni yomon ko‘ ib qolishla i mumkin;
-boladan ha doim a hamma sohada bi inchi bo‘lishini, mak abda esa a’lochi
bo‘lishi ke akligini alab qilish no o‘g‘ i ,chunki mak abda a’lo bahola ga o‘qish ha
188
18 Ka imo a V.M. Psixologiya. Oʻqu qoʻllanma.T., A Qodi iy nomidagi xalq me osi nash iyo i, ,,OʻAJBNT“ ma kazi,
2002. 205- b.
doim ham iq ido li bo‘lishga bog‘liq emasligi isbo langan18.
Xulosa qilib ay ganda, iq ido li o‘qu chila ni a biyalash a i ojlan i ish
ja ayoni mu akkab bo‘lsa-da, u jamiya a aqqiyo ida hal qilu chi ahamiya ga ega. Ha
bi iq ido li bola – bu kelajakda jamiya ga ka a oyda kel i adigan salohiya egasi. Shu
sababli ula ning qobiliya ini e a aniqlash, psixologik qo‘llab-qu a lash a indi idual
yondashu asosida i ojlan i ish a’lim- a biya izimining eng muhim azi ala idan
bi i bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘xya i:
1. Gʻoziye E.Gʻ. Oliy mak ab psixologiyasi. T., „Uni e si e “ 1997. 87-b.
2. Ka imo a V.M. Psixologiya. Oʻqu qoʻllanma.T., A Qodi iy nomidagi xalq
me osi nash iyo i, ,,OʻAJBNT“ ma kazi, 2002. 205- b.
3. Ka imo a V.M., Ak amo a F.A. „Psixologiya“. 1 -qism. Ma’ uzala ma ni.
T., TDIU, 2005. 208- b.
4. Ka imo aV.M., Ak amo a F.A. „Psixologiya“. 2-qism. Ma’ uzala ma ni. T.,
TDIU, 2005. 125- b.
5. www.Ziyone . Uz
6. www. dpu. Uz
