204
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDAGI HISSIY BEQARORLIK
MUAMMOLARI, SABAB VA OQIBATLARI
Ma yokubo a Zulxumo Rus ambeko na
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U ganch da la uni e si e i ayanch dok a an i
[email p o ec ed]
A ajono Ib a Qud a o‘g‘li
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U ganch da la uni e si e i o‘qi u chisi
[email p o ec ed]
Anno a siya: Mazku ezisda kichik mak ab yoshidagi bolala da kuza iladigan
hissiy beqa o likning sababla i, shakllanish omilla i a ula ning o‘qu aoliya i hamda
ij imoiy moslashu ja ayoniga a’si i ahlil qilinadi. Bolala ning hissiy hola ini
shakllan i u chi psixologik, oila iy a pedagogik omilla o‘ ganilib, bu ja ayonni
ba qa o lash i ishda o‘qi u chi a o a-onala ning o‘za o hamko ligi muhim ahamiya
kasb e ishi a’kidlanadi. Tadqiqo na ijala i bolala da hissiy ba qa o likni
i ojlan i ishda indi idual yondashu a ijobiy mo i a siyaning ahamiya ini yo i adi.
Kali so‘zla :kichik mak ab yoshi, hissiy beqa o lik, psixologik hola , oila iy
muhi , ij imoiy moslashu , o‘qi u chi, indi idual yondashu , mo i a siya.
Kichik mak ab yoshi inson hayo idagi eng mas’uliya li da la dan bi i bo‘lib,
bu bosqichda bolaning psixik, hissiy a ij imoiy i ojlanish ja ayoni aol kechadi.
Mazku da da bola mak ab hayo iga ki ib, yangi muhi , alabla a ij imoiy
munosaba la ga moslashadi. Shu ja ayonda u ko‘plab hissiy kechinmala ni boshdan
kechi adi, bu esa ay im holla da hissiy beqa o lik hola la ini yuzaga kel i adi.
Hissiy beqa o lik — bu bolaning ichki hola i a ashqi muhi ga bo‘lgan ja ob
eaksiyala i o‘ asidagi nomu anosiblik na ijasida paydo bo‘ladigan uhiy hola di .
Bunday bolala da ez a’si chanlik, yig‘loqilik, ajo uzko lik yoki eska i hola da
o inchoqlik a o‘ziga ishonchsizlik kuza iladi. Ushbu hola bolaning o‘qu
aoliya iga, engdoshla bilan munosaba la iga hamda shaxs si a ida shakllanishiga
be osi a a’si ko‘ sa adi.
Mak ab yoshidagi bolala dagi hissiy beqa o lik masalasini o‘ ganish
psixologiya, pedagogika a so siologiya anla i uchun dolza b hisoblanadi. O‘qi u chi
a o a-onala bolaning emo sional hola ini o‘g‘ i ushunib, unga mos psixologik
yondashu ni qo‘llasa, bu na aqa hissiy ba qa o likni a’minlaydi, balki bolaning shaxs
si a ida sog‘lom i ojlanishiga ham yo dam be adi.
Kichik mak ab yoshi — bu 7 dan 11 yoshgacha bo‘lgan da ni o‘z ichiga oladi.
Ushbu bosqichda bolaning shaxsiya i shakllanadi, hissiy olami kengayadi a ij imoiy
muhi ga moslashish ja ayoni aol kechadi. Bu yoshdagi bolala da hissiyo la hali
ba qa o lashmagan bo‘lganligi sababli, ula u li hola la ga ez a’si chanlik bilan
205
ja ob qay a adila . Na ijada his- uyg‘ula ni boshqa ish qiyinlashadi a bu hola hissiy
beqa o likni kel i ib chiqa adi.
Hissiy beqa o likning eng asosiy sababla i — asab izimining o‘liq
shakllanmaganligi, oila iy a biyada mu ozana ning yo‘qligi, o‘qishdagi s ess
hola la i, o‘qi u chi yoki engdoshla bilan kelishmo chilikla di . Bolaning oilasidagi
doimiy nizola , o a-onala ning be a qligi yoki aksincha, o iqcha nazo a a anqid
bolada ichki mu ozana ning buzilishiga sabab bo‘ladi. Na ijada bola o‘z hissiyo la ini
boshqa ishda qiynaladi, ez anjiydi yoki o‘ziga ishonchsiz bo‘lib qoladi.
Pedagogik a ij imoiy omilla ham bola hissiyo ining ba qa o ligiga kuchli a’si
ko‘ sa adi. Mak abdagi muhi , o‘qi u chining munosaba i, sin doshla bilan o‘za o
aloqa bolaning o‘zini qanday his qilishini belgilaydi. Aga o‘qi u chi adola li,
meh ibon a e’ ibo li bo‘lsa, bola o‘zini ishonchli his qiladi. Aksincha, doimiy anqid,
bosim a qo‘ qu ga asoslangan yondashu bolada ajo uzko lik yoki o inchoqlikni
kuchay i adi.
Hissiy beqa o likning ko‘ inishla i u licha bo‘ladi. Ba’zi bolala da bu hola ez
a’si chanlik, yig‘loqilik yoki injiqlik a zida namoyon bo‘lsa, boshqala da esa
o inchoqlik, qo‘ qu , o‘zini yakkalash yoki o‘z ik ini ay olmaslik ko‘ inishida
bo‘ladi. Shuningdek, kay iya ning ez- ez o‘zga ishi, sababsiz yig‘lash yoki
g‘azablanish ham bu hola ning belgila i hisoblanadi.
Hissiy hola la bolaning o‘qu aoliya iga ham be osi a a’si qiladi. Diqqa ni
jamlay olmaslik, da sda aol qa nashmaslik, opshi iqla ni o‘liq baja maslik, o‘qishga
nisba an qiziqishning pasayishi shula jumlasidandi . Bu esa bola shaxsining o‘liq
i ojlanishiga o‘sqinlik qiladi.
Hissiy beqa o likni kamay i ish uchun eng a alo bolaning a o -muhi ida
inchlik, meh -muhabba a ishonch muhi ini ya a ish za u . O a-onala bolaning his-
uyg‘ula iga be a q bo‘lmaslikla i, uni inglash, ushunish a ag‘ba lan i ish o qali
yo dam be ishla i lozim.
O‘qi u chila esa ha bi bolaga indi idual yondashu asosida ishlashla i, ijobiy
mo i a siya a ag‘ba lan i ish o qali bolada o‘ziga ishonchni shakllan i ishla i ke ak.
Shuningdek, ijodiy aoliya — asm chizish, musiqa, ea , jamoa iy o‘yinla
bolala ning ichki mu ozana ini iklashda sama ali osi a bo‘lib xizma qiladi.
Kichik mak ab yoshidagi bolala da hissiy beqa o likning shakllanishi ko‘p
jiha dan ula ning indi idual psixologik xususiya la iga bog‘liq. Ha bi bola o‘ziga xos
empe amen ga ega: ba’zila se ha aka , aol a ochiqko‘ngil bo‘lsa, boshqala
sus kash, uya chan yoki ichki dunyosiga be ilgan bo‘ladi. Shu sababli hissiy
ba qa o likni i ojlan i ishda ha bi bolaga indi idual yondashu muhim ahamiya
kasb e adi.
Bolala ning his- uyg‘ula i ko‘pincha ka ala ning xa i-ha aka i a
munosaba iga be osi a bog‘liq. Aga bola o‘z ik ini e kin bildi ish, xa ola ini
206
o‘g‘ ilash imkoniga ega bo‘lsa, unda o‘ziga ishonch shakllanadi. Aksincha, doimiy
anbeh, solish i ish yoki jazolash bolaning uhiy bosimini kuchay i adi. Shu bois
mak abda a oilada ijobiy muloqo madaniya ini i ojlan i ish juda muhimdi .
Hissiy beqa o likning oldini olishda o‘yin aoliya ining ahamiya i alohida o‘ in
u adi. O‘yin ja ayonida bola o‘z his- uyg‘ula ini i oda e adi, ij imoiy olla ni o‘ ganadi
a a o -muhi bilan o‘za o munosaba ni mus ahkamlaydi. Pedagogla o‘yin o qali
o‘qu chila da muloqo , sab , kechi imlilik, hamjiha lik kabi ijobiy azila la ni
shakllan i ishla i mumkin.
Da s ja ayonida in e aol me odla dan oydalanish bolala da hissiy mu ozana ni
iklashga yo dam be adi. Gu uhli ishla da ish i ok e ish, o‘z ik ini baham ko‘ ish,
ijobiy ik la uchun ag‘ba olish — bu omilla bolani aol, ishonchli a hissiy jiha dan
ba qa o qiladi.
Psixologik eningla ham bu bo ada ka a sama a be adi. Masalan, “Men
kimman?”, “Mening his- uyg‘ula im”, “Men boshqala ni ushunaman” kabi
mashg‘ulo la bolaning o‘z hisla ini anglash, boshqala hissiyo iga hamda dlik bilan
qa ash ko‘nikmasini i ojlan i adi. Na ijada bola o‘z xa i-ha aka la ini nazo a qilishni
o‘ ganadi.
San’a a ijodiy aoliya ham hissiy ba qa o likni a’minlo chi muhim osi a
hisoblanadi. Rasm chizish, qo‘shiq ay ish, sahna ko‘ inishla ida ish i ok e ish yoki
qo‘l mehna i bilan shug‘ullanish bolada ijobiy emo siyala uyg‘o adi, s essni
kamay i adi a ichki mu ozana ni iklaydi.
O‘qi u chi a o a-onala o‘ asidagi hamko lik ham muhim ahamiya ga ega.
Aga bola mak ab a uyda bi xil ijobiy psixologik muhi ni his qilsa, unda hissiy
ba qa o lik as a-sekin shakllanadi. Aks holda, muhi la o‘ asidagi a o u bolaning
uhiy hola ini yanada beqa o lash i adi.
Kichik mak ab yoshidagi bolala da o‘z-o‘zini baholashni o‘g‘ i shakllan i ish
za u . Bola o‘zini qad lasa, xa ola idan o‘g‘ i xulosa chiqa sa, u hissiy jiha dan
ba qa o , o‘ziga ishongan a mas’uliya li shaxsga aylanad.
Xulosa
Kichik mak ab yoshidagi bolala ning hissiy beqa o ligi — ula ning shaxsiy
i ojlanishidagi abiiy, lekin e’ ibo alab e u chi bosqichdi . Ushbu da da bola yangi
ij imoiy muhi ga ki adi, o‘qish ja ayoniga moslashadi a o‘z shaxsini anglay
boshlaydi. Shu sababli, ula ning uhiy hola iga pedagogik a oila iy muhi ning a’si i
nihoya da kuchlidi .
Hissiy beqa o likning oldini olishda eng muhim omilla — meh , e’ ibo ,
ishonch a psixologik qo‘llab-qu a lashdi . Bola o‘zini ushunilgan a qad langan
deb his qilganida, u o‘z his- uyg‘ula ini boshqa ishni o‘ ganadi, o‘qishga a ij imoiy
hayo ga ijobiy munosaba da bo‘ladi.
207
O‘qi u chi a o a-onala o‘ asidagi uz iy hamko lik hissiy ba qa o likni
shakllan i ishda hal qilu chi ahamiya kasb e adi. Ha bi bolaga indi idual yondashu ,
ijobiy mo i a siya a ijodiy aoliya ga jalb e ish o qali hissiy mu ozana ni a’minlash
mumkin.
Kichik mak ab yoshidagi bolala ning hissiy ba qa o ligi — ula ning kelajakdagi
shaxsiy, in ellek ual a ij imoiy mu a aqiya ining asosi hisoblanadi. Shu bois bu
ja ayonda pedagog, psixolog a o a-onala bi galikda ha aka qilib, bolala ning uhiy
olamiga e’ ibo li bo‘lishla i za u di .
Foydalanikgan adabiyo la
1. B on enb enne , U. (2005). Making Human Beings Human: Bioecological
Pe spec i es on Human De elopmen . Sage.
2. Ame ican Psychological Associa ion (2022). S ess in Ame ica: The S a e o
Ou Na ion. www.apa.o g.
3. Feldman, R. S. (2021). Unde s anding Psychology (14 h ed.). McG aw-Hill
Educa ion.
4. Ekman, P. (2020). Telling Lies: Clues o Decei in he Ma ke place, Poli ics,
and Ma iage (4 h ed.). W. W. No on & Company.
5. Sulaymono a, S. N. (2023). IBN MISKAVAYHNING IJTIMOIY-
FALSAFIY QARASHLARIDA JAMOAVIY HAMJIHATLIK VA O'ZARO
MUHABBAT MASALASI. Be uniyning xalqa o ilmiy ju nali , 2 (2), 203-208.
6. Сулаймонова,, Ш. Н. (2023). КОНФУЦИЙ ВА ИБН МИСКАВАЙҲ
АХЛОҚИЙ ҚАРАШЛАРИДАГИ УЙҒУНЛИК. O ien al enaissance: Inno a i e,
educa ional, na u al and social sciences?
