208
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNI TANQIDIY VA IJODIY
FIKRLASH MUAMMOLARI
Ma yokubo a Zulxumo Rus ambeko na
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U ganch da la uni e si e i ayanch dok a an i
[email p o ec ed]
Anno a siya.Maqolada kichik mak ab yoshidagi bolala dagi anqidiy a ijodiy
i lash ushunchala ining mazmun mohiya i, oqu chila duch kelayo gan
muammola ni olimla omonidan o‘ ganilganligi a o licha ahlil qilingan Fik lash
muammosi eng muhimla idan bi idi . Bu eng mu akkab ekanligini ham a'kidlash
mumkin. Psixologik, pedagogik, alsa iy a uslubiy adabiyo la ahlili shuni
ko' sa diki, bu ma zuga oid asa la ye a li emas, ula da aqa a akku ning ay im
omonla i, shuningdek, asosiy aqliy exnikani i ojlan i ish yo'lla i o' ganiladi
Kali so`zla : kichik mak ab yoshi, anqidiy a ijodiy ik lash, a akku , a -
e apiya, di e gen ik lash
Kichik mak ab yoshi - bu bolaning 7 yoshdan 10-11 yoshgacha bo'lgan da i.
Bu yoshni mak ab hayo ining muhim a hal qilu chi bosqichi si a ida a si lash
mumkin, bu esa keyinchalik shaxsning in ellek ual qobiliya da ajasini a ula ning
o'qishni da om e i ish is agini belgilaydi. Bu yoshni "bolalikning cho'qqisi" deb a ash
mumkin, chunki bola hali ham soddalik a bepa olik kabi bolala ga xos xususiya la ni
saqlab qoladi. Bi oq, shu bilan bi ga, ula allaqachon mazmunli ha aka la ga qodi , bu
esa xa i-ha aka la da ma'lum bi bolalik o'z-o'zidan yo'qolishiga olib keladi. Bola
mak abga ki gan pay dan boshlab uning asosiy aoliya i o'zga adi. Ilga i o'yin
mak abgacha yoshga xos bo'lgan bo'lsa, endi, boshlang'ich mak ab yoshida o' ganish
asosiy aoliya ga aylanadi, bu esa kelajakda bolaning xa i-ha aka mo i la iga sezila li
a'si qiladi.
Kichik mak ab yoshi - bu bolala da ijobiy o'zga ishla yuz be adigan da .
Aynan shu yoshda bolala ning bilim olish qu onchini his qilishla i, o'qish
ko'nikmala iga ega bo'lishla i, engdoshla i bilan do's lashishni o' ganishla i a o'z
qobiliya la iga ishonch hosil qilishla i juda muhimdi . Aga bola ushbu bosqichla ning
ba chasini o'liq baja a olmasa, o'smi lik da iga o' ishda sezila li qiyinchilikla ga
duch keladi. Mak ab o'qu chila ida o'z-o'zini nazo a qilish, o'zini o'zi ashkil qilish a
o'qishga ijobiy munosaba kabi ijobiy o'zga ishla ni i ojlan i ish juda muhimdi .
Man iqiy ik lash - bu alohida bosqichla dan ibo a bo'lgan izchil ik lash
ja ayoni bo'lib, unda ha bi keyingi xulosa a aldan uzilgan, qa 'iy isbo langan
xulosala ga asoslanadi. Bu kon sep ual a akku naqshla ni ushunish, oqeala i ojini
oldindan ko' a bilish, hodisa a ja ayonla ning mohiya ini ushun i ish a hokazola
imkonini be adi.
209
Ijodiy ik lash deganda be ilgan muammoning ubdan yangi yoki
akomillash i ilgan yechimini opishga olib keladigan ik lash ushuniladi. Ijodiy
ik lash o'ziga xoslik, moslashu chanlik a xayolpa as lik bilan aj alib u adi. Bunday
a akku ning zami ida man iqiy a akku a asa u sin ezi yo adi. Bu ja ayonla bi -
bi ini is isno qilmaydi, aksincha, bi -bi ini o‘ldi adi. Ula ning olla i ijodning u li
bosqichla ida a qlanadi.
Mulohaza anqidiy ik lashning aj almas qismidi . Fik lash o qali yangi
ma'lumo la o'zlash i iladi, ya'ni shaxsiy bilimga aylanadi. Buni R.Pol anqidiy ik lash
haqidagi a’ i ida asdiqlaydi: “Tanqidiy ik lash ik lash haqida ik yu i ish,
ik lashni akomillash i ish maqsadi bilan aks e i ishdi ... Ikki jiha hal qilu chi
ahamiya ga ega: anqidiy ik lash o‘z-o‘zini akomillash i ishdi ; bu akomillash i ish
ik lash ja ayonini ko ek i baholash uchun s anda la dan oydalanish maho a i bilan
bi ga keladi”.
Tanqidiy ik lash adqiqo chisi duch keladigan asosiy muammo - bu hodisani
o' ganishga imkon be adigan ishonchli a haqiqiy usulla ning yo'qligi.
"Tanqidiy ik lash" a amasi uzoq aq dan be i J. Piage , J. B une , L.S. kabi
mashhu psixologla ning asa la idan ma'lum. Vygo skiy. Psixologik a pedagogik
adabiyo la asosida “ anqidiy ik lash”ning u li a’ i la be ib o` ilgan.
Tanqidiy ik lash naza iyasi a amaliyo i bo'yicha AQShning ye akchi
ekspe la idan bi i Richa d Pol, anqidiy ik lash ushunchasini u li xil qa ama-qa shi
bo'lmagan usulla da aniqlash mumkin, deb hisoblaydi. Shula ni hisobga olib, u
quyidagi ishchi a ian ni akli qiladi: “Tanqidiy ik lash - bu ik lash haqida ik
yu i ish, bunda inson o‘z a akku ini akomillash i ish maqsadi bilan aks e i adi”.
M.N. B aun anqidiy ik lashni g'oyala ni baholashga qa a ilgan ik lashning
o'ziga xos u i si a ida belgilaydi. Aniq og'i, bu bayono la ning o'g' iligini a
mulohazala ning o'g' iligini ekshi ish bilan bog'liq. Uning ik icha, anqidiy
ik lashning o'ziga xos abia i ko'p jiha dan uning sa ol be ish pozi siyasi bilan
belgilanadi, bu quyidagi ik la da ushun i iladi:
- o'za o bog'liq bo'lgan muhim masalala majmuini bilish;
- anqidiy sa olla ni be ish a ezko ja ob be ish qobiliya i;
- anqidiy sa olla dan aol oydalanish is agi.
Tanqidiy ik lashning uzilishi ba'zi mualli la omonidan u licha aqdim
e ilgan. F.O. Ke imo anqidiylik a kibidagi uch a komponen ni aniqlaydi:
1) kogni i qa ama-qa shilikda, ki u chi ma'lumo la a sub'ek ning bilimla i
a ku ishla i o' asidagi qisman nomu o iqlikda namoyon bo'ladigan kogni i ;
2) anqidiylikning ashqi ko' inishini o'z ichiga olgan xulq-a o ;
3) shubha hissini i odalo chi a ek i -sezu chi
Ijodiy ik lash a ijodiy aoliya muammola ini i ojlan i ishga quyidagi
psixologla ka a hissa qo'shdila : B.G. Ananye , V.N. D ujinin, B.G. Teplo , S.L.
210
Rubinsh eyn, A.G. Ko alyo , K.K. Pla ono , A.M. Ma yushkin, Ya.A. Ponoma e ,
V.D. Shad iko , M.A.Xolodnaya, V.S. Yu ke ich, P.K. Engelmeye , O.K. Tixomi o ,
V.A. Te exo , P.Ya. Galpe in a boshqala . Ammo, bu masalani ko'plab
adqiqo chila ga qa amasdan, shuni a'kidlash ke akki, "ijodiy ik lash"
ushunchasining yagona ushunchasi a alqini ma jud emas.
Shuningdek, “ijodiy ik lash” a “ijodko lik” ushunchala ini a qlash za u .
Ko'pgina mualli la ula ni o'xshash ushunchala si a ida izohlaydila , ammo bu unday
emas. Ijodiy ik lash - bu psixik ja ayon, ijodko lik esa sub'ek ning o'ziga xos si a i
bo'lib, ijodiy ik lash qobiliya ida namoyon bo'ladi a uning sub'ek i , shaxsiy omoni
si a ida qa aladi. Demak, ijodko lik ijodiy ik lashning elemen i, lekin u bilan bi xil
emas, deyishimiz mumkin.
Hozi gi aq da pedagogik psixologiyaning dolza b muammosi inson ijodiy
salohiya i bilan be osi a bog'liq bo'lgan sa oldi . V.N. D ujinin ushbu masalani
o' ganishning bi nech a asosiy yondashu la ini aniqlash mumkinligiga ishondi.
Bi inchidan, ijodiy qobiliya ning yuqo i da ajasi hisobga olinadi, bu esa keyinchalik
in ellek ual qobiliya da ajasini belgilaydi. Ikkinchidan, ijodko lik aql-zako a dan
mus aqil sha di . Uchinchidan, ijodko likni aqliy neoplazmaning mulki si a ida ko' ib
chiqish mumkin emas, lekin ayni pay da in ellek ual qobiliya shaxsning ijodiy
aoliya i uchun za u a e ishmayo gan alabni i odalaydi.
“Ijodko lik” ushunchasini bi inchi ma a 1950 yilda ame ikalik psixolog
J.Gil o d ki i gan.Aynan xo ijiy psixologla bu ushunchani ijodiy ik lashning
sinonimi deb bilishadi. J. Guil o d ijodko likni o' ganishga ijodiy yu uqla ni
a'minlaydigan in ellek ual qobiliya la nuq ai naza idan yondashu ni o' ganib chiqdi.
Shunday qilib, bu yondashu "ijodiy ik lash" a' i i yo damida ijodko likni ko' ib
chiqishga imkon be adi. J.Gil o d "di e gen ik lash" a amasini ma jud ma'lumo la
asosida yangi g'oyala a nooda iy yangi ma'lumo la ni ya a ish usuli si a ida ki i di.
Bi oq, u "ijodiy ik lash" a amasini aqa muammola ga sezgi likni o'z ichiga olishi
mumkin bo'lgan di e gen ik lash bilan cheklashga in ilmadi.
Psixologla ijodko likni muammoli aziya ni hal qilish uchun s e eo ipla a
anish naqshla dan ashqa i ik lash qobiliya i si a ida belgilaydila . Yangi na sala ni
kash e ish a ya a ish, hamma na saga boshqa nuq ai naza dan qa ash muhim. Bunday
aoliya in ellek ual ashabbusni alab qiladi, bu mus aqil a ishda muammola ni
qo'yish a ma judla iga inno a sion echimla ni opishni angla adi, bu ik lash a
baja ishda mun azamlik a qa 'iylikning yo'qligi bilan a si lanadi.
D.B. Elkonin mak ab o'qu chila i o'qi u chila ining ula haqida ay ganla iga a
ula ga qanday munosaba da bo'lishiga juda sezgi ekanligini aniq ko' sa adigan
qiziqa li naqshni aniqladi. Aga o'qi u chi sin da kimnidi aj a ib qo'ysa, bu bolaning
sin dagi ob o'si keskin ushib ke adi. Das lab, bolala o'qi u chining ko' sa mala iga
qa 'iy ioya qilishga ha aka qilishadi, lekin aga ula o'qi u chining ha o eng kichik
211
bo'shashishini yoki qoidala ga nisba an bag' ikenglik ko' sa ayo ganini ko' sa, bu
qoidala ichka ida pa chalana boshlaydi.
Mak ab o'qu chila ining ijodiy i ojlanishining muhim omili ula ning ijodiy
ik lashning asosiy jiha la i a uning kundalik ildizla i bilan bog'liq masalala bilan
anishishi bo'lishi ke ak. E. A. Vyaxi e a ijodiy ik lash ha doim sub'ek i ekanligini
a'kidlab, mak ab o'qu chila i bilan o'qu aoliya i dekla a i bo'lmasligi ke akligini
aniq ko' sa di. Ta biya iy suhba la aqa ijodiy ik lashning shaxsiy sha la idan bi ini
i ojlan i ishi a uning mus aqil namoyon bo'lishini ag'ba lan i ishi mumkin, shuning
uchun suhba la a muhokamala keng oq da sla ga qo'shilishi ke ak.
Ijodiy ik lashni i ojlan i u chi usulla dan bi i a - e apiyadi . Bu usul ijodiy
ik lashni i ojlan i ishga be osi a a'si qiladi. A - e apiya - bu ijodko lik a
psixo e apiya o' asidagi bi lashma u i. Ushbu usul ham bolala , ham ka ala bilan
ishlashda qo'llaniladi. Usul o'z ichiga u li xil exnikala ni o'z ichiga oladi, bu insonga
o'zining ichki dunyosi mazmunini, aj ibasini a ijodko ligi o qali qiyinchilikla ni an
olishga imkon be adi. Bu usulda as i iy aoliya ba cha ichki ziddiya la ni so'zla ga
qa aganda aniq oq a chuqu oq ochib be adigan osi a bo'lib xizma qiladi. Shu a zda
i odalangan nizola qay a boshdan kechi iladi, hal qilinadi a yakun opadi.
Shunday qilib, anqidiy ik lash bolala duch kelgan muammola ni yechimini
opishda qiyinchilikka uch amasligi, qulay a oson yo‘l opishga o‘ ga ishimiz, o‘ziga
bo‘lgan ishonchni yanda oshi ishimiz ke ak. Ijodiy ik lashni i ojlan i ish muammosi
shundan ibo a ki, keyinchalik qo'yilgan azi ala ni hal qilishda muayyan
mu a aqiya la ga e ishish uchun e a yoshdan boshlab ijodiy ik lashni i ojlan i ish
uchun sha -sha oi la ni maqsadli a ishda ya a ish ke ak. Ijodiy ik lash ijodiy,
nos anda muammola ni hal qilish uchun ba cha in ellek ual imkoniya la dan
oydalanadigan a ijodiy ik lashda bosqichla da namoyon bo'ladigan o'ziga xos
xususiya la ga ega bo'lgan shaxsiy xususiya di .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Блонский П.П. Психология младшего школьника. М., Воронеж. НПО
«Модэк», 1997. 435 с.
2. Маркина Н.В. Загадки и противоречия творческого мозга. // Химия и
жизнь. 2008. № 11. С. 4-10.
3. О.Б.Дарвиш Возрастная психология М.: Владос, 2005.
4.Тихомиров, О.К. Психология исследования творческой деятельности.
М.: Издательство «Наука», 1975. 258 с.
5. Хрестоматия по психологии художественного творчества. Издание 2-е.
М.: ИЧП «Издательство Магистр», 1998. 200 с.
6. Чурбанова С.М. Развитие творческого мышления в детском возрасте //
Национальный психологический журнал. 2018. №11(1). С.88-97.
212
7.Сергеева Б.В., Оганесян В.А. ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ
КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ // Научное
обозрение. Педагогические науки. 2017. № 2. С. 97-106
8. Ароян Н. Творческое мышление в системе понятий современной
психологии // WISDOM (Армянский государственный педагогический
университет имени Хачатура Абовяна). 2014. С. 118-126.
9. h ps://www.1u ok. u/ca ego ies/13/a icles/28412
10. h ps://science-pedagogy. u/ u/a icle/ iew?id=1606
