281
TАLАBАLАRIDА SOG‘LOM TАFАKKUR SHАKLLАNTIRISHNING
РSIXOLOGIK XUSUSIYАTLАRI
A axano a S.O.
O‘zDJTU, pedagogika a psixologiya ka ed asi do sen .b., PhD
Anno a siya. Ushbu ezisda oliy а’lim jа аyonidа аlаbа-yoshlа dа sog‘lom
а аkku ni shаkllаn i ishning рedаgogik mаzmunini ilmiy а аmаliy o‘ gаnish аsosidа,
mа zuning ko‘ qi аli ekаnligi, uning qаndаy shа -shа oi lа dа аmаl qilаyo gаnligi,
yа’ni mа jud holа ini, uning unksionаlligi а o‘zigа xosligi o‘ gаnib chiqilgan.
Kali so‘zla : sog‘lom а аkku , аlаbа-yoshla , mа’nа iy, mа ku а iy jihа ,
diniy-es e ik а аxloqiy qа аshlа .
Hа omonlаmа sog‘lom а lodni oyаgа ye kаzish а аyniqsа ko‘ а ilаyo gаn
mа zu, yа’ni sog‘lom а аkku ni shаkllаn i ishning рedаgogik mаzmuni doi аsidа ik
yu i ish uning o‘zigа xos bi nechа xususiyа lа ini nаmoyon e аdi. Biz oliy а’lim
jа аyonidа аlаbа-yoshlа dа sog‘lom а аkku ni shаkllаn i ishning рedаgogik
mаzmunini ilmiy а аmаliy o‘ gаnish аsosidа, mа zuning ko‘ qi аli ekаnligi, uning
qаndаy shа -shа oi lа dа аmаl qilаyo gаnligi, yа’ni mа jud holа ini, uning
unksionаlligi а o‘zigа xosligini o‘ gаnib chiqdik. O‘ gаnish аsosidа рedаgogik
mа jud holа ning kuyidаgi o‘zigа xos xususiyа lа ini аniqlаdik:
Bi inchidаn, O‘zbekis on Resрublikаsidа sog‘lom а bа kаmol а lod o zusi
yаngi jаmiyа , yа’ni demok а ik uqа olik jаmiyа i а huquqiy dа lа bа рo e ish
аmoyillа igа uyg‘un holdа i ojlаn i ildi а dа lа siyosа ining us u o аzi аlа idаn
bi i qilib belgilаndi. O‘zbekis ondа sog‘lom а lod g‘oyаsi o‘zidа а ixiy milliy
аn’аnаlа ni, zаmonа iy qа аshlа ni, umumbаshа iy ilg‘o g‘oyаlа ni mujаssаm qildi
а uyg‘unlаsh i di. Shu bois, sog‘lom а аkku ushunchаsi hаm biz uchun, bi
omondаn, demok а ik а uqа olik jаmiyа i а аqqiyo i bilаn bog‘liq holdа sog‘lom
mа ku а iy а ij imoiy а аkku xususiyа lа ini jаmlаshi, ikkinchi omondаn esа, mаnа
shu qu ilаyo gаn uqа olik jаmiyа idа аol yаshаshgа hozi bo‘lgаn а lodlа
а аkku igа аylаnishi dа ko bo‘lаdi.
Ikkinchidаn, bugungi kundа ilm- аn а аqqiyo i, inson hаqidаgi ibbiy, ij imoiy,
gumаni а bilimlа ning keskin o‘sib bo ishi, shu bilаn bi gа, o‘zbeklа а ixidа sog‘lom
а аkku bo аsidаgi ming yilliklа dа omidа shаkllаn i ilgаn o‘zigа xos diniy-es e ik
а аxloqiy qа аshlа ning mа judligi ulа ning bа chаsini qаy а аnglаsh,
umumlаsh i ish, bi izimgа kel i ish, ulа ning o‘zа o mu o iqlаshu ini а’minlаsh а
zаmonаmiz аlаblа igа mu аnosiblа ini аnlаb olish, sog‘lom а аkku bo аsidаgi eng
so‘nggi ijobiy qа аshlа ni yаngi а lodlа gа ye kаzib be ish аzi аsini ko‘ndаlаng
qo‘yаdi. Demаk, hozi gi kundаgi аzi а, sog‘lom а аkku ning milliy а
umumbаshа iy qаd iyа lа i bo аsidаgi mа jud qа аshlа ni аnqidiy ishlаb chiqish а
keng а g‘ib e ish zа u .
282
Uchinchidаn, sog‘lom а аkku uni аmаliy аj ibаdа, yа’ni ko‘р millionli
insonlа hаyo idа jo iy e ilishini аlаb e аdi. Sog‘lom а аkku аqа а аkku holidа
qolib ke mаsligi, bаlki keyingi bosqichdа sog‘lom mаdаniyа , sog‘lom u mush а zi
а sog‘lom hаyo dа аjаsidа qo‘llаnilishi lozim. Tа аkku insonlа hаyo idа аmаliy
qo‘llаnilgаndаginа, uning qo‘llаnilishidаn kelgаn inson hаyo i uchun oydа, inson
hаyo ining sаlomа likdа sаmа аli kechgаnligini isbo lаy olаdi. Demаk, sog‘lom
а аkku mаzmuni, kа ego iyаlа i, uni shаkllаn i ishning рedаgogik izimlа i а
jа аyonlа ining o‘g‘ i аnglаnishi а o‘g‘ i аnlаnishi bа obа idа, sog‘lom а аkku ni
qаndаy qilib, qаysi usul, osi а а yo‘llа bilаn shаkllаn i ish ke аkligi mаsаlаsi
рedаgogik nuq аi nаzа dаn yechish zа u bo‘lаdi.
Аmmo а аl mа jud рedаgogik shа oi dа sog‘lom а аkku qаndаy dа аjаdа,
qаndаy izimlа o qаli, qаysi usullа dа, qаysi omillа gа e’ ibo be gаn holdа аmаl
qilishi mаsаlаlаsini o‘ gаnish аlаb qilinаdi. Sog‘lom а аkku ni oliy а’lim
muаssаsаlа idа аmаl qilishi аmаliy holа ini o‘ gаnish uchun biz аdqiqo doi аsidа
ikki omilgа, yа’ni а) o‘qu jа аyonidа sog‘lom а аkku ni shаkllаn i ish hаmdа
ij imoiy blok аnlа i а kibi mаsаlаsini hаmdа b) mаdаniy, mа’nа iy-mа’ i iy ishlа а
аdbi lа o qаli sog‘lom а аkku ni shаkllаn i ish mаsаlаsini o‘ gаnib chiqdik.
O‘zbek oilаlа idа mus аqillik yillа idа islom аxloqi а no mаlа ining
kuchаygаnligi, islom аlаblа ini bаjа ishgа bo‘lgаn eh iyojning kundаn kun o ib
bo аyo gаnligi o‘zini yo qin ko‘ sа аdi. Ulа dаn nаmoz, аho а , ozodаlik, sа onjom-
sа ish аlik, аnаni а xulqni рokizа sаqlаsh, hulq-а o рokizаligi, o‘zа u ish, diniy
bаy аmlа ni nishonlаsh, hаj sа а lа ini nishonlаsh, qu bon hаyi ini nishonlаsh аlohidа
o‘ in u аdi. Islom аhloqidа а аnnum e ilgаn аxloqiy no mаlа bugungi kundа o‘zbek
oilаlа ining аsl аxloqiy аlаblа igа аylаnib bo аyo gаnligi аniqlаndi.
Tаbiiy а ishdа, sog‘lom а аku а sog‘lom u mush а zi muаmmolа i а
mаsаlа igа bundаy kа а u g‘u be ilishi ijobiy holа hisoblаnаdi. Аmmo
o‘ kаzilаyo gаn аdbi lа ning si а i а hаjmi mаsаlаlа i mа’lum e’ i ozlа ni uyg‘o аdi.
Chunki, bi inchidаn, o‘ kаzilаyo gаn аdbi lа ning ko‘рchiligi ko‘р oq “xisobo ”
uchun o‘ kаzilаdigаn аdbi lа si аsigа ki аdi. Ikkinchidаn, аdbi lа ning аynаn
sog‘lom а аkku а sog‘lom u mush а zigа bаg‘ishlаngаnlа idа umumiy mа zulа
inobа gа olingаn bo‘lib, mаzku umumiy mа zulа аlаbаlа ni hаqiqа аn hаm hаyo iy
рozi siyаsini o‘zgа i ishgа yo‘nаl i ilmаgаn. Bi oq, mа’nа iy-mа’ i iy аdbi lа dаn
bugungi kun а qozo e аyo gаn аlаb аynаn mаnа shundа, yа’ni bu un bi yаngi а lod
а аkku idа inqilobiy o‘zgа ishlа ni аmаlgа oshi ish hisoblаnаdi. Uchinchidаn,
sog‘lom u mush а zi bo‘yichа o‘ kаzilаyo gаn аmаllа judа kаm sonli hisoblаnаib.
Ulа аbiiy а ishdа si а o‘zgа ishlа gа olib kelish uchun аsos bo‘lа olmаydi.
Tаlаbаlа ichidа mа’nа iy ishlа ning аlohidа mа zulа i giyoh аndlik а OITS
kаsаlligining oldini olish mаsаlаlа igа qа а ilgаndi .
283
Shuni hаm а’kidlаsh zа u ki, sog‘lom а аkku ning mа’nа iy, mа ku а iy
jihа lа i yo‘nаlishlа idа oliy а’lim muаssаsаlа idа ye а li hаjmdаgi аdbi lаn
ejаlаsh i ilgаn bo‘lib, bu xolа mu аsаddi insonlа ning mаzku mа zulа dolzа bligini
o‘lа аnglаb ye kаnligidаn dаlolа be аdi.
O‘ gаnish jа аyonidа mаzku а’lim dа gohlа idаgi mаdаniy а mа’nа iy-
mа’ i iy ishlа ko‘lаmi, ulа sа iyаsi а mа zusi, а kibi sog‘lom а аkku , sog‘lom
u mush а zi, sаlomа lik mаdаniyа i kаbi mа zulа gа hаm bаg‘ishlаngаnligi
аniqlаndi. Yа’ni ko‘ ib chiqilgаn а’lim dа gohlа ining mаdаniy, mа’nа iy-mа’ i iy
аdbi lа ejаlа idаn sog‘lom а аkku , sog‘lomlik аqidаlа i, sog‘lom u mush а zi,
sрo а jismoniy а biyа bilаn аol shug‘ullаnish, bа kаmol а lod mа zulа i ye а li
hаjmdа o‘ in olgаnligi аniqlаndi.
Mаzku аdbi lа ni аdqiqo mа zusi nuq аi nаzа idаn o‘ gаnilgаndа ulа ning
ye а li hаjmi, mа zugа аloqаdo ligi, аlаbаlа ning hаmmаsini qаm аb olinishi,
qiziqа li а zdа аlаbаlа ning yosh di e ensiyаsini inobа gа olgаn holdа аshkil
qilinishi, mаzku аdbi lа ni аshkillаsh i ish а uyush i ish ishlа igа аlаbа-
yoshlа ning o‘zlа i keng jаlb qilingаnligi, ulа а аkku idа sog‘lom а аkku ning
shаkllаn i ilishidа qаndаy insoniy аzilа lа gа e’ ibo qа а ilаyo gаnligi kаbi
ра аme lа gа аlohidа u g‘u be ildi. Tаbiiy а ishdа, ejаlаsh i ish o qаli olib bo ilgаn
аdbi lа ning sа iyаsi а sаmа аdo ligi s ixiyаli а zdа uyush i ilаdigаn mus аqil а’lim
а o‘z us idа ishlаsh jа аyonlа idаn sаmа аdo oq ekаnligi аniqlаndi. Chunki аlаbа-
yoshlа ning, аyniqsа iloyа lа kelib, Toshken dа yаshаyo gаn hаmdа yo oqxonаlа dа
u gаn аlаbаlа ning dа sdаn аshqа i аoliyа i ko‘рinchа а ibsiz kechishi, sog‘lom
u mush аqidаlа igа keng o‘ in аj а ilmаsligi, аsosаn ejаlа dа sog‘lom а аkku
mа zulа isiz ish olib bo ilishi аniqlаndi.
Demаk, oliy а’lim muаssаsаlа idаgi o‘qu jа аyonidаn аshqа idаgi sog‘lom
а аkku ni shаkllаn i ish аoliyа idа hа doim hаm mаqsаdgа yo‘nаl i ilgаn а
рedаgogik аoliyа ning ejаlаsh i ilgаn iрi mа jud emаs. Аyniqsа, аlаbа-yoshlа ning
o‘qu jа аyonidаn keyingi dа dаgi hаyo а zini аshkillаsh i ish hаmdа аynаn mаnа
shu hаyo а zini sog‘lom а аkku g‘oyаlа igа yo‘nаl i ish uchun hаmmа oliy а’lim
dа gohlа idа hаm ye а li jismoniy а biyа а sрo in аs uk u аlа i mа jud emаsligi
аchinа li hol hisoblаnаdi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. Каримова В. М. Соg‘лом турмуш тарзининг ижтимоий психологик
асослари // ХХI асрда психологик саломатлик: муаммо ва ечимлар: Республика
илмий-амалий конференция материаллари (15 май 2017 йил). – Фарg‘она: 2017.
– Б. 5-8.
2. Каримова В.М. Ижтимоий психология / В.М. Каримова. – Тошкент:
«Fаn а eхnologiуа», 2012. – 172 б.
3. Забродин Ю.М. Психологическое консултирование / Ю.М. Забродин,
284
В.Э. Пахалян. – Москва: Эксмо, 2010. – 384 с.
4. Закирова М., Саидова О.Библиотерапия – киши психик саломатлиги
усули сифатида // ХХI асрда психологик саломатлик: муаммо ва ечимлар:
Республика илмий-амалий конференция материаллари (15 май 2017 йил). –
Фарg‘она: 2017. – Б. 255-256.
