330
KASBIY PEDAGOGIK MADANIYAT VA KASBIY-IJODIY
KOMPETENSIYA
NAZAROV JAMSHID IRKINOVICH – O‘zbekis on da la jahon illa i
uni e si e i, Ang en xo ijiy illa akul e i o‘qi u chisi
Anno a siya: Ushbu maqolada o'qi u chining kasbiy pedagogik madaniya i a
kasbiy-ijodiy kompe ensiyasi haqida ba a sil ma’lumo la kel i ib o‘ ilgan. Shuning
ilmiy maqolada kasbiy pedagogic qobiliy aining o‘ziga xos xususiya la i, kasbiy-
ijodiy kompe ensiyasining asosiy omilla i xususida ma’lumo la bildi ilgan. Maqola
o‘z ichiga pedagogning madaniy a kasbiy e eke i, pedagogic me odla a usulla dan
oydalanishning asosiy ja ayonla ini o‘z ichiga oladi.
Kali so‘zla : pedagog, pedagogic mahu a , kasbiy-ijodiy, kompe ensiya,
in ellec ual, salohiya , zamona iy me odla
ПРОФЕССИОНАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА И
ПРОФЕССИОНАЛЬНО-ТВОРЧЕСКАЯ КОМПЕТЕНТНОСТЬ
Аннотация: В данной статье представлена подробная информация о
профессиональной педагогической культуре и профессионально-творческой
компетентности учителя. Поэтому в научной статье приводятся сведения об
особенностях профессионально-педагогических способностей, основных
факторах профессионально-творческой компетентности. В статье рассмотрены
культурный и профессиональный этикет педагога, основные процессы
использования педагогических методов и методов.
Ключевые слова: педагог, педагогическое мастерство, профессионально-
творческая компетентность, интеллектуальный потенциал, современные
методы.
PROFESSIONAL PEDAGOGICAL CULTURE AND PROFESSIONAL-
CREATIVE COMPETENCE
Abs ac : This a icle p o ides de ailed in o ma ion abou he eache 's
p o essional pedagogical cul u e and p o essional-c ea i e compe ence. The e o e, he
scien i ic a icle p o ides in o ma ion abou he speci ic cha ac e is ics o p o essional
pedagogical abili y, he main ac o s o p o essional-c ea i e compe ence. The a icle
includes he cul u al and p o essional e ique e o he pedagogue, he main p ocesses
o using pedagogical me hods and me hods.
Key wo ds: pedagogue, pedagogical skill, p o essional-c ea i e, compe ence,
in ellec ual, po en ial, mode n me hods
331
Ki ish
Jamiya ning eng muhim esu si bu - o'zining ijodiy, kasbiy, in ellek ual a
ashkilo chilik qobiliya la ini amalga oshi adigan insonla omonidan i odalangan
in ellek ual salohiya di . Zamona iy mak ab oldida u gan asosiy azi a -shaxsning
salohiya ini yuqo i da ajada i ojlan i ish, uni ij imoiy a kasbiy hayo ning subyek i
si a ida shakllan i ish, o'zini o'zi anglash hamda o'zini o'zi akomillash i ishga
ayyo lashdi . Zamona iy mak ab insonning qobiliya a is e'dodidan kelib chiqib, ha
omonlama kamol opishini a'minlashga qa a ilgan. Bi qa o da la hujja la ida a'lim
mazmuni - shaxsning o'zini o'zi i ojlan i ishni a'minlashga yo'nal i ish,
mamlaka imiz ha bi uqa osining ijodiy qobiliya la ini aniqlash a i ojlan i ish
uchun qulay sha -sha oi la ni ya a ish, o'qi ish kabi s a egik azi ala belgilab
be ilgan. [1, b, 241] Shu munosaba bilan pedagog kad la ayyo lash muammola iga
da la a jamiya ning jiddiy e' ibo i qa a ilmoqda. P o essional o'qi u chiga bo'lgan
alab uning kasbiy pedagogik madaniya i a kasbiy-ijodiy kompe ensiyasini
i ojlan i ish masalasi dolza bligini asoslaydi.
Tadqiqo chi V.A.Slas eninning a'kidlaganidek, pedagogik madaniya ning
a kibiy qismla i o'qi u chi shaxsining kasbiy maho a i a dialek ik bi likda bo'lgan
pedagogik aoliya ning p o essionalligidi . [2 b. 76] Shaxsning kasbiy maho a i kasbiy
muhim a shaxsiy-ishbila monlik azila la i, ijodko lik, shuningdek, mu axassisning
p og essi i ojlanishi uchun mo i a sion munosaba la a qiyma yo'nalishla ining
yuqo i da ajada i ojlanishini aks e i adi. Faoliya ning p o essionalligi yuqo i kasbiy
malakani, aoliya ni sama ali amalga oshi ishga imkon be adigan u li xil sama ali
kasbiy maho a a ko'nikmala ni angla adi. Jumladan kasbiy maho a ning shakllanishi
shaxsiy a kasbiy azila la ni i ojlan i ish bilan bog'liq.
Ma e ialla a usulla
O'qi u chi shaxsining kasbiy azila la ini aniqlash uchun pedagogik aoliya ning
xususiya la iga e' ibo qa a amiz. O'qi u chilik kasbi haykal a osh, yozu chi,
musiqachi a assom kasbla i sin iga ki adi, ya'ni u a o dagi oqelikni ijodiy
ushunishni a ijodko bo'lishni alab e adi. Pedagogik aoliya ning o'ziga xos
xususiya i - o'qi u chi shaxsiya i uni amalga oshi ishning eng muhim sha idi .
O'qi u chi a'lim mazmunining aol hammualli iga aylanadi, bu esa undan o'zining
qad iya yo'nalishla i a ijodiy ik lash uslubini i ojlan i ishga bo'lgan
munosaba la ini izimga aol ki i ishni alab qiladi. O'qi u chining o'zini-o'zi ijodiy
i ojlanishi, u o'z kasbiy i ojlanishining sub'ek i si a ida ha aka qilsa, uning kasbiy
i ojlanishining eng yuqo i da ajasi hisoblanadi. O'qi u chi o'z aoliya ini o'zicha
boshqa adi a a ibga soladi, pedagogik muammola ni hal qilishda ijodiy yondashadi.
Yangi bilim a ko'nikmala ni egallash, o'z na ba ida, yangi psixologik qobiliya la ning
i ojlanishiga olib keladi. O'zining o ib bo ayo gan aj ibala i yangi, mu akkab
aziya la ni a ula ni hal qilishning nos anda usulla ini opishning asosiy mo i iga
332
aylanadi. Shunday qilib, o'z-o'zini ijodiy i ojlan i ish ja ayonida o'qi u chining
shakllanishi na aqa kasbiy aoliya sub'ek i, balki shaxs si a ida ham amalga oshi iladi.
Pedagogik aoliya ning yana bi o'ziga xos xususiya i shundaki, u o'qi u chi a
o'qu chi o' asidagi o'za o munosaba la ga asoslanadi. O'qi u chi aoliya ining
maqsadla i, ashkil e ilishi a mu a aqiya ini baholash o'qu chining aolligini aks
e i adi. O'qi u chi o'z aoliya ida shaxsni shakllan i ishning uz iy ja ayoni si a ida
qabul qilishi, shaxsning i ojlanishi a shakllanishini a'minlaydigan ij imoiy-
pedagogik sha oi la ning ashkilo chisi si a ida ha aka qilishi ke ak, bu esa
o'qi u chidan kasbiy ijodiy aoliya ni ashkil e ishga ayyo bo'lishni alab qiladi.
Tayyo lik deganda o'zini ijodiy indi iduallik si a ida anglash, ijodiy aoliya , bilim,
ko'nikma, malaka, mehna a muloqo ja ayonini ashkil e ish aj ibasining ma judligi
ushuniladi. [3, b. 87]
Аdаbiyo lа аhlili
Olimla dan V.A.Kan-Kalik pedagogik aoliya ning kasbiy xususiya la i ijodiy
muammola ni hal qilish ja ayoni si a ida quyidagila ni akli e adi: [4, b. 93]
1. Pedagogik ijodning o'ziga xosligi shakllangan aoliya ko'nikmala i a
pedagogik ja ayonning i ojlanayo gan s uk u asining o'za o a'si ida bo'lib, bu
me odla ni o'zga i ishni aqozo e adi, chunki o'qu ja ayonida o'zlash i ilgan uslub a
ko'nikmala doimo o'zga ib u adi.
2. O'qi u chi a o'qu chining bi galikda ijod qilishi, o'qi u chining ijodiy sa'y-
ha aka la ini bu un pedagogla jamoasi ijodi bilan mu o iqlash i ish pedagogik
ijodning za u sha idi .
3. Jamoa chilik aoliya i muhi ida o'qi u chining ijodiy ja ayonini amalga
oshi ish o'qi u chidan o'z uhiy hola la ini boshqa a bilishni, o'zida a o'qu chila da
ijodiy a o onlikni yuzaga kel i ishni alab qiladi. [5, b. 213]
Yuqo ida ay ib o' ilgan pedagogik aoliya muammola ini ijodiy hal qilishga
ayyo likni V.A.Slas enin o'qi u chi p o essionalligining hal qilu chi belgisidi , deb
a'kidlaydi. Ushbu ayyo likning shakllanishi shaxsning indi idual azila la i asosida,
aoliya mo i la i, maqsadla i a sha la idan kelib chiqib, ula ni qay a ashkil e ish
o qali amalga oshi iladi. Shakllangan ayyo lik - mo i la , munosaba la , shaxsiy
xususiya la izimini shakllan i ish, ula aollashganda mu axassisga o'z unk siyala ini
sama ali baja ish imkoniya ini be adi. [6, b. 43]
Mo i a sion-qiyma komponen i, o'qi u chining shaxsiy a'limi si a idagi kasbiy
maho a ining a kibiy elemen idi . U o'qi u chining ijodko likka bo'lgan eh iyojini
a'minlaydi, bu esa o'z-o'zini anglashni angla adi. Kasbiy a ijodiy aoliya
maqsadla ini munosib belgilash a ula ga e ishish, ushbu maqsadla ga e ishishda
ix iyo iy ha aka , o'zini p o essional si a ida asa u qilish. O'qi u chilik kasbini
egallashga sub'ek ning mo i a sion e' ibo isiz, i ojlangan in ellek a ijodiy aoliya ga
333
moyillik yuqo i sama ali pedagogik aoliya ni ashkil e ish uchun e a li emas. [7, b.
32]
Shunday qilib, o'qi u chining kasbiy maho a i pedagogik madaniya ning muhim
xususiya la idan bi idi . O'qi u chi shaxs si a ida, kasbiy aoliya sub'ek i si a ida
i ojlanadi. Pedagogik aoliya kasbiy maho a ining ope a i - aoliya komponen ining
xususiya la i o'qi u chining kasbiy-ijodiy kompe ensiyasida namoyon bo'ladi.
O'qi u chining kasbiy-ijodiy kompe en siyasining konsep ual g'oyasi ijodiy
sa odxonlik, ijodiy qobiliya a ko'nikmala , pedagogik aoliya ga ijodiy ayyo lik
bi ikmasi si a ida adqiqo chi A.V.Tu olmin omonidan ishlab chiqilgan.
Tаdqiqo nа ijаsi а uning muhokаmаsi
Kompe ensiyaga asoslangan yondashu bo'yicha psixologik-pedagogik
adabiyo la ni ko' ib chiqish shuni ko' sa adiki, kasbiy kompe en siyaning u li xil
a' i la i ma jud. Masalan, che ellik adqiqo chila ushbu ushunchani ko'pincha
"chuqu bilim", " azi ala ning adek a baja ilishi hola i", " aoliya ni amalda baja ish
qobiliya i", "ha aka sama ado ligi" deb hisoblashadi. [8, b. 112]
Umuman olganda pedagogga xos kasbiy kompe en lik negizida quyidagi
a kibiy asosla ashkil e adi:
maxsus yoki kasbiy kompe en siya (kasbiy aoliya ni yuqo i da ajada ashkil e ish);
ij imoiy kompe en siya (kasbiy aoliya ni hamko likda ashkil e ish, ij imoiy
mas'uliya );
a okompe en lik (o'zini ij imoiy a kasbiy jiha dan i ojlan i ish qobiliya i);
eks emal p o essional kompe en siya (ku ilmagan aziya la da ishlash qobiliya i).
Shunday qilib, mu axassisning kompe ensiyasi bu - o'z kasbiy aoliya i
da omida ishlab chiqilgan ij imoiy a shaxsiy ahamiya ga ega bo'lgan akola la
izimidi .
O'qi u chining kasbiy kompe ensiyasi uning pedagogik aoliya ni amalga
oshi ishga naza iy a amaliy ayyo ga ligining bi ligidi . O'qi u chining malakasi
"kasbiy a umumiy madaniya , aj iba, o'qi u chilik aj ibasi a pedagogik ijod
elemen la ini o'zida mujassam e gan shaxs xususiya la ining aj almas namoyon
bo'lishi" si a ida qa alishi ke ak. Kompe ensiya pedagogik aoliya ga ayyo lik
da ajasini belgilaydi".[9, b. 63]
Me odologiya
334
A.V.Tu olmin "In eg al jiha ", "in eg al kasbiy kompe en siyaning quyi
izimi"ni kasbiy-ijodiy kompe ensiya deb a aydi a uzluksiz pedagogik a'lim izimida
uni shakllan i ish ja ayonining sama ado ligiga e ishish uchun bi qa o sha la ga
ioya qilish za u , deb hisoblaydi:
1. Kasbiy a ijodiy kompe en siya kasbiy a shaxsiy komponen la ning us unligi
a bi ligi bilan a'minlanadi.
2. Kasbiy a ijodiy kompe en siyaning izimlash i u chi omili ijodiy
yondashu ni amalga oshi ishga ayyo likdi .
3. Kasbiy a ijodiy kompe ensiyani shakllan i ish a'lim sohasida mu axassisla
ayyo lashning us u o yo'nalishi deb hisoblanishi lozim. [10, стр. 32]
4. Bo'lajak o'qi u chila ni kasbiy ayyo lashda ula ning ijodiy o'zini-o'zi
i ojlan i ishini belgilab be u chi p edme - aollik in eg a i - i ojlan i u chi
yondashu dan oydalanish za u .
Xulosа
Xulosa qilib shuni a'kidlash ke akki, pedagogik kad la ning kasbiy
ayyo ga ligiga qo'yilgan alabla ning oshishi o'qi u chining kasbiy, ijodiy o'ziga xos
shaxsini shakllan i ish, kasbiy kompe en siyaning aj almas qismi bo'lgan a pedagogik
madaniya ning muhim xususiya i hisoblangan kasbiy-ijodiy kompe en siyani
i ojlan i ishga yo'nal i adi. Zamona iy pedagogik izimni akomillash i ish o'qu
ja ayonini shunday ashkil qilishni naza da u adiki, bu o'qi u chining ichki mo i la
a qad iya la izimini, kasbiy bilimla i a psixologik-pedagogik ko'nikmala ini,
o'qi u chining kasbiy a ijodiy qobiliya la ini shakllan i ishni o'z ichiga oladi.
FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR
1. Сластенин В.А. Профессионализм учителя как явление педагогической
культуры [Текст] // Педагогическое образование и наука. - 2018. - № 12. - С. 4-
15.
2. Тутолмин А.В. Формирование профессионально-творческой
компетентности педагога начального образования: методика и анализ
эксперимента. -Глазов: Изд-во Глаз. гос. пед. ин-та, 2016. - 256 с.
3. Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом общении. - М.:
Просвещение, 2017. - 190 с. 327
4. Pedagogika Da slik L.P.K i shenko ah i i. M., 2022. B. 418 c.
5. Yo'ldoshe J.G'., Usmono S. Ilg'o pedagogik exnologiyala . - T.:
O'qi u chi, 2004.
6. Ochilo M. Yangi pedagogik exnologiyala . - Qa shi.: Nasa , 2020.
7. Ro'ziye a D., Usmonboye a M., Holiqo a Z. In e aol me odla : mohiya i a
qo'llanilishi / Me .qo'llanma. - T.: Nizomiy nomli DTPU, 2022. - 115 b.
335
8. Musu mono R. Ta'lim aoliya i sha oi ida o'qi u chi a o'qu chila
o' asidagi nizola ning oldini olish - a'lim sama alido ligi omili. Academic esea ch in
educa ional sciences olume 2 | issue 4 | 2021 ISSN: 2181-1385 Scien i ic Jou nal
Impac Fac o (SJIF) 2021: 5.723
9. Akhmedo a, M. T., Na me o a, Y. K., Nu ma o a, I. T., & Maliko a, D. U.
K. (2022). Communica i e Compe ence Fo ma ion in Fu u e Teache s Based on an
In eg a ed Международный научный журнал № 3 (100), часть 1 «Научный
импульс» Октябрь, 2022
10. Akhmedo a, M., Na me o a, Y., & Alishe o , B. (2021). Ca igo ies o
pe son in con lic and me hods o con lic esolu ion in he occu ance o con lic s
be ween medical pe sonnel.
