336
INTERDITSIPLINAR YONDASHUVNING PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI
Jumaniyozo a Muhayyo Tojiye na,
pedagogika anla i dok o i (DSc), O‘zbekis on da la jahon illa i uni e si e i
h ps://o cid.o g/ 0009-0000-8371-6298
[email p o ec ed]
Anno asiya. Ushbu maqolada in e di siplina yondashu ning mazmun-
mohiya i, a’lim olu chining anali ik ik lash ko‘nikmala i a ula ning pedagogik
xususiya la i haqida so‘z yu i iladi.
Kali so‘zla . in e di siplina yondashu , anla a o aloqado lik, anali ik ik lash
malakala i
In e dissiplina yondashu bu u li an yoki bilim sohala i o‘ asidagi
hamko likni naza da u u chi yondashu bo‘lib, u muammo yoki masalani ko‘p qi ali
a kompleks a zda o‘ ganishga yo dam be adi. Bu yondashu a ixi XIX as oxi i a
XX as boshla iga bo ib aqaladi a uning mohiya ida bi anning me odla i a
naza iyala i boshqa sohala bilan bi lash i iladi, na ijada ko‘p oq a yanada mukammal
ma’lumo olish mumkin bo‘ladi. Masalan, ibbiyo dagi bi o muammoni o‘ ganishda
biologiya, kimyo, psixologiya a so siologiya anla i o‘ asidagi hamko lik o qali uni
chuqu oq ushunishga e ishish mumkin. In e dissiplina yondashu adqiqo da a
amaliyo da yangicha g‘oyala a inno a sion yechimla ni ya a ishga yo dam be ishi
bilan muhim bo‘lib, bu yondashu ning asosiy amoyilla i quyidagila dan ibo a :
in eg a siya: u li anla ning bilimla i, naza iyala i a me odla ini bi lash i ish
o qali muammoni o‘liq oq ushunishga in ilish o qali bu in eg a siya muammoni ha
omonlama yo i ishga yo dam be adi.
hamko lik: u li sohala mu axassisla i o‘ asida sama ali hamko lik qilish
jamoa iy ishni alab qiladi, chunki ha bi an akilla i o‘z sohasi bo‘yicha bilim a
aj ibani baham ko‘ adi.
muammoga yo‘nal i ilgan yondashu : in e dissiplina adqiqo la asosiy
e’ ibo ni muayyan muammola ni hal qilishga qa a adi. Bunda umumiy maqsadla
belgilanadi a u li anla ning yondashu la i shu maqsadla ga mu o iq a zda
qo‘llaniladi.
anla a o chega ala ni yo‘qo ish: In e dissiplina yondashu chega ala siz
o‘ ganishni naza da u adi, ya’ni anla ning chega ala i yopish i ilmaydi, balki ula
o‘ asidagi chega ala ni kamay i ishga u iniladi.
ilmiy me odla ning u li- umanligi: In e dissiplina adqiqo la bi nech a
anla ga egishli me odla ni qo‘llashni o‘z ichiga oladi. Bu holda ekspe imen , ahlil,
modellash i ish kabi u li usulla dan oydalaniladi.
337
inno a siya a yangilikka in ilish: bu yondashu da yangicha g‘oya a
yechimla ya a ishga, inno a i yondashu la ni i ojlan i ishga alohida e’ ibo
qa a iladi.
ma’na iy a ij imoiy masuliya : In e dissiplina adqiqo la jamiya uchun
muhim bo‘lgan masalala ni o‘ ganadi a adqiqo na ijala i jamiya ga oyda kel i ishni
maqsad qiladi.
In e dissiplina yondashu a ixi ani a a’lim izimidagi qiyinchilikla ni hal
qilish, yangi yechimla ni opish, hamda alabala a o‘qu chila ni keng ko‘nikmala ga
ega, anqidiy ik lo chi shaxs si a ida i ojlan i ish ja ayonini o‘zida i odalaydi. Ha
bi da da in e dissiplina yondashu o‘z oldiga yangi maqsadla ni qo‘yib, ula ni aniq
amaliy a ij imoiy yechimla ga yo‘nal i di, a hozi gi kunga kelib bu yondashu
a’limning aj almas qismiga aylandi.
In e dissiplina yondashu naza iyasi – bu u li anla ning usulla i, g‘oyala i a
naza iyala ini bi lash i ish o qali muammola ni ko‘p qi ali a ha omonlama
o‘ ganishga qa a ilgan ilmiy yondashu di . Bu naza iyaga ko‘ a, u li anla
doi asidagi bilimla a ko‘nikmala ni bi lash i ish, ula o‘ asidagi o‘za o aloqala ni
o‘ ganish a muammola ga sama ali yechim opish mumkin.
In e dissiplina yondashu naza iyasi quyidagi asosiy g‘oyala ga asoslanadi:
Ko‘plab muammola aqa bi an doi asida ushun i ilishi a hal qilinishi qiyin
bo‘lgan kompleks xususiya ga ega. Shuning uchun u li anla ning bilim a
me odla ini bi lash i ish za u .
In e dissiplina yondashu yangi anla a o sohala ning i ojlanishiga u ki
be adi. Masalan, bioin o ma ika, ekologik injini ing, ney opsixologiya kabi sohala
in e dissiplina adqiqo la na ijasida paydo bo‘lgan. Fanla a o hamko likning
sama ado ligi: Mu axassisla ning bi galikda ishlashi ula ga ha bi sohaning kuchli
omonla idan oydalanib, muammoni keng oq ushunishga yo dam be adi. Bunda u li
sohala dagi mu axassisla o‘z bilim a ko‘nikmala ini jamoa iy ishga qo‘shadi.
Bu naza iya anla a o in eg a siyani adqiqo ning asosiy qismi si a ida ko‘ adi.
Maqsad – ha bi anning mus aqil a ishda emas, balki bi -bi iga bog‘liq holda
ishlashiga e ishish. Bi anning chega ala idan chiqib, u li anla ning yondashu la i
a bilimla ini bi lash i ish. Buning na ijasida yangi ma’lumo a g‘oyala paydo
bo‘ladi, muammola ni yechishning o‘ziga xos yechimla i ya a iladi.
Tu li anla ni bi lash i ib o‘ ganish o qali muammola ni ushunishning yangi
modella i a g‘oyala i ya a ishda, yangi bilimla ni o‘zlash i ishga, u li sohala ning
naza iyala ini uyg‘unlash i ish o qali uni e sal ushunchala a yondashu la ni
ya a ishga, umumiy yechim a ushunchala ni shakllan i ishga imkonini be adi.
In e dissiplina yondashu naza iyasiga ko‘ a, ha bi muammo yoki hola
o‘ziga xos bo‘lib, uning yechimi ko‘plab anla ning o‘za o a’si iga bog‘liq. Shu bois,
muammoni o‘z joyida a sha oi la ida o‘ ganish muhim. Bunda u li sohala
338
mu axassisla ining bi galikda ishlashi za u , chunki muammo o‘liq a aniq ushunish
uchun u li anla ning bi galikdagi ishi alab e iladi. Bu esa yangi bilimla a
aj ibala ning bi lashishiga olib keladi.
In e dissiplina yondashu naza iyasi yangi g‘oyala ni ya a ish, yangicha
yondashu la a exnologiyala ni i ojlan i ishga imkon be adi. Tu li anla ning
in eg a siyasi ko‘pincha inno a sion yechimla ning asosini ashkil e adi, bu yondashu
jamiya a ij imoiy muammola uchun haqiqiy oydali yechimla ya a ishga qa a ilgan.
Ushbu naza iya ilmiy- adqiqo ishla i a amaliyo dagi muammola ga kompleks
yondashishni alab qiladi a u li sohala da inno a sion yechimla , yangi g‘oyala a
bilimla ni shakllan i ishga yo‘nal i ilgan.
In e dissiplina yondashu sohasida ka a hissa qo‘shgan olimla Jan Piaje,
No be Vine , Edga Mo en, G ego i Bey son, Ken Vilbe la bo‘lib, ula u li
anla dan oydalangan holda yangi naza iya a amaliyo la ni i ojlan i ganla ,
Pedagogikada in e dissiplina yondashu ni qo‘llash u li anla ni bi lash i ib,
a’lim ja ayonini yanada boy a sama ali qilishga imkon be adi. Bu yondashu a’lim
ja ayonida o‘qu chila ning kompleks bilim a ko‘nikmala ini i ojlan i ishga yo dam
be adi hamda ula ning mu akkab muammola ni hal qilish qobiliya ini oshi adi.
Pedagogikada in e dissiplina yondashu ni qo‘llashning bi necha asosiy jiha la i bo :
Muammoga yo‘nal i ilgan o‘qi ish: In e dissiplina yondashu muammoga
asoslangan o‘qi ishni naza da u adi. Masalan, ekologik muammola ni o‘ ganishda
abiiy anla , geog a iya, iq isodiyo a so siologiya anla ini bi lash i ish o qali
o‘qu chila a o -muhi ni muho aza qilishning ahamiya ini yaxshi ushunishla i
mumkin.
Hayo ga yaqin yondashu : Tu li anla ni bi galikda qo‘llash o‘qu chila ga
kundalik hayo da ke ak bo‘ladigan amaliy bilimla ni be adi. Masalan, ma ema ika,
izika a exnologiyani bi lash i ib, o‘qu chila eal hayo da uch aydigan exnika a
injene lik masalala ini yechishni o‘ ganadila .
Tanqidiy ik lashni i ojlan i ish: In e dissiplina yondashu o‘qu chila ning
anqidiy a man iqiy ik lash qobiliya ini i ojlan i adi, chunki ula u li anla nuq ai
naza idan muammola ni ahlil qiladila a u licha yondashu la dan oydalanadila .
Yangilikka in ilish: Bu yondashu o‘qu chila ga inno a sion a k ea i
ik lash imkonini be adi. Ula u li anla asosidagi bilimla ni bi lash i ib, yangi g‘oya
a yechimla ya a ishni o‘ ganadila . Masalan, o‘qu chila ilm- an, san’a a
exnologiyani bi lash i ib, yangicha loyihala ishlab chiqishla i mumkin.
Aloqa a hamko likni i ojlan i ish: In e dissiplina yondashu gu uhda
ishlash a muloqo qilish ko‘nikmasini i ojlan i adi. Tu li anla dan bilim olish
ja ayonida o‘qu chila bi -bi la i bilan ik almashadila a ko‘plab azi ala ni
jamoa iy a zda baja adila .
339
Tu li sohala o‘ asida bog‘liqlik o‘ na ish: Pedagogikada in e dissiplina
yondashu o‘qu chila ga anla ning bi -bi iga qanday bog‘liq ekanligini ushunishga
yo dam be adi. Masalan, biologiya a kimyo anla i o‘ asidagi bog‘liqlik
o‘qu chila ga odam o ganizmining qanday ishlashini yaxshi oq ushunishga yo dam
be adi.
Ta’limda uni e sal kompe ensiyala : Tu li anla dan olingan bilimla a
ko‘nikmala umumiy kompe ensiyala ni i ojlan i adi. Bu esa o‘qu chila ga
zamona iy jamiya da mu a aqiya li bo‘lishla i uchun muhim bo‘lgan muloqo ,
hamko lik, adqiqo o‘ kazish a muammo yechish ko‘nikmala ini i ojlan i adi.
Pedagogikada in e dissiplina yondashu ni qo‘llash a’lim ja ayonida
inno a siya a k ea i likni kuchay i adi hamda o‘qu chila ga u li sohala ni
uyg‘unlash i ishga yo dam be adi, ula ning ik lash da ajasini oshi adi a kelajakda
mu a aqiya li bo‘lishla iga zamin ya a adi.
In e dissiplina yondashu asosidagi pedagogik misolla o‘qu chila ning u li
anla ni in eg a siya qilib, mu akkab masalala ni ushunish a hal qilish qobiliya ini
i ojlan i ishga qa a ilgan. Quyida shunday yondashu ga asoslangan bi necha
pedagogik misol kel i ilgan:
"Ekologiya a biologiya": O‘qu chila abiiy muhi ni himoya qilish ma zusini
o‘ ganishda biologiya, kimyo a geog a iya anla idan oydalanishadi. Masalan,
o‘qu chila kimyo yo damida su i loslanishining kimyo iy eaksiyala ini
o‘ ganadila , geog a iya yo damida su esu sla ining global aqsimlanishini
ushunishadi a biologiya yo damida su i loslanishining eko izimla ga a’si ini ahlil
qiladila . Bunday holda, o‘qu chila ekologik muammola ni u li anla yo damida
chuqu oq o‘ ganadila .
"A xi ek u a a ma ema ika": Ma ema ika da sida geome iya ma zusi
o‘ ga ilayo ganda, o‘qu chila ni u li a xi ek u a qu ilmala i (pi amidala , kupolla ,
o‘qu binola i)ni ya a ishga jalb qilish mumkin. Bu ye da ula geome iya a dizayn
ushunchala ini bi lash i ib, o‘z loyihala ini amalga oshi adila . Bu yo‘l bilan
o‘qu chila ham ma ema ika, ham san’a sohasida bilimla ini kengay i ishadi.
"Texnologiya a a ix": O‘qu chila ga ilga i ishlab chiqa ilgan exnologiyala ,
masalan, sanoa inqilobi da idagi s anokla yoki a algi yuksak madaniya ga ega
bo‘lgan si iliza siyala (masalan, Mis pi amidala i) haqida ma’lumo be ish. Bunda
o‘qu chila a ix da sidagi bilimla ni exnologiya bilan bog‘lashni o‘ ganadila a u li
zamonla dagi exnologiya i ojlanishini yaxshi ushunishadi.
Bu misolla in e dissiplina yondashu ning pedagogikadagi ahamiya ini
namoyon qiladi. Bunday aziya la da o‘qu chila o‘za o bog‘liq anla ni
uyg‘unlash i ib, hayo iy muammola ni yechishni o‘ ganadila .
In e dissiplina yondashu naza iyasi – bu u li anla ning bilim a me odla ini
bi lash i ish o qali muammola ni chuqu oq, ko‘p qi ali o‘ ganishni naza da u u chi
340
naza iya. Unda u li anla o‘ asidagi chega ala ni kamay i ish, ula ning o‘za o
bog‘liqligini kuchay i ish a muammoga kompleks yondashu ni ya a ish asosiy
maqsad hisoblanadi.
Adabiyo la o‘yxa i
1. Kushchina, E. A. In e disciplina i y as a p inciple o eaching in he mode n
educa ional p ocess. Mode n Science Success, 2002. 5(2), 45–52.
2. Zla ino , D. In e disciplina i y as a p inciple o selec ing educa ional con en
(on he example o mac oeconomics). Jou nal o Mode n Educa ion Resea ch, 2019.
7(3), 23–30.
3. Isako a, I. A. In e disciplina i y s mul idisciplina i y: Oppo uni ies o
s udying c ea i i y. Pedagogical Inno a ions Jou nal, 2023. 11(4), 55–63.
4. Galeb, R. M. The po en ial o he in e disciplina y app oach in mode n
educa ion. Educa ion Managemen Re iew, 2024. 3(2), 78–85.
5. Ku dyumo a, I. N. Communica ion and collabo a ion as he basis o he
me hodology o in e disciplina y esea ch in pedagogy. Pedagogical Resea ch and
P ac ice, 2023. 14(1), 91–101.
6. To‘sh emi o a, N., & Koskhano a, S. In eg a i e pedagogy and didac ic
models in eaching his o y h ough Islamic educa ion: Insigh s om Uzbekis an.
Ju nal Pendidikan Islam,2023. 12(2), 77–90.
7. Jumaniyazo a M. T. Pedagogical p inciples o aining eache s o
inno a i e ac i i y in he p ocess o p o essional de elopmen . ph. n, diss. – 2007.
