349
MAKTABGACHA TA’LIMDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING
O‘RNI
A.M. Xolboe
O‘zDJTU Pedagogika a psixologiya ka ed asi o‘qi u chisi
Hozi gi aq da inson hayo ini axbo o exnologiyala i, kompyu e la ,
ele izo la , planshe la a boshqala siz asa u qilish juda qiyin. Bola haqiqa i i ual
olam bilan o‘lib- oshgan bo‘lib, unda juda ko‘p qiziqa li o‘yinla , bolala ning
asa u ini a chinakam qiziqishini uyg‘o adigan mul ilmla ma jud. Alba a, axbo o
exnologiyala i na aqa ko‘ngilocha xususiya ga ega, balki u o‘ ganish, bilish,
i ojlan i ish maqsadida a’lim ja ayoniga mahkam singib ke gan. Mak abgacha a’lim
ashkilo la i a’limning bi inchi bosqichi si a ida ham che da qolmaydi, gap
mak abgacha a’lim ashkilo la i pedagogla i omonidan a’lim ja ayoni
sama ado ligini oshi ish, bilim, ko‘nikma a malakala ni sama ali egallash uchun
axbo o exnologiyala idan (AKT) oydalanish haqida bo moqda.
Axbo o exnologiyala ida uni e sal a maxsus exnologiyala aj a iladi.
Uni e sal exnologiyala kompyu e yo damida axbo o ni qay a ishlash a undan
oydalanishga asoslangan. Jumladan, axbo o exnologiyala i (AT) – kompyu e
exnologiyala i asosida an sohasida axbo o ya a ish, o‘plash, uza ish, saqlash a
qay a ishlash uchun oydalaniladigan keng anla u li aoliya sohala ida qo‘llaniladi.
YUNESKO omonidan qabul qilingan a’ i ga ko‘ a, axbo o exnologiyala i -
bu axbo o ni qay a ishlash a saqlash bilan shug‘ullanadigan odamla ning mehna ini
sama ali ashkil e ish usulla ini, odamla a hisoblash exnikasi a ishlab chiqa ish
uskunala i o‘ asidagi o‘za o a’si usulla ini, ula ning amaliy qo‘llanilishini,
shuningdek, ushbu muammoning ij imoiy, iq isodiy a madaniy jiha la ini
o‘ ganadigan o‘za o bog‘liq bo‘lgan ilmiy, exnologik, muhandislik anla i majmui.
Mak abgacha a’lim ashkilo ida axbo o muhi ini ya a ish, bi inchi na ba da,
ahba ning qobiliya i, qiziqishi a a’lim ashkilo i hayo idagi aol oliga bog‘liq.
Mak abgacha a’lim ashkilo i ahba i axbo o exnologiyala i sohasida
ayyo lanayo gan pedagog kad la o‘z a’lim ashkilo ida o‘qu -uslubiy mazmunning
ba cha alabla iga ja ob be adigan shunday axbo o muhi ini ashkil e ishga qodi
ekanligini ushunishi muhimdi .
P o esso -o‘qi u chila kompyu e ning exnik imkoniya la ini biladi, u bilan
ishlash ko‘nikmala iga ega, kompyu e bilan ishlash qoidala iga qa ’iy ioya qiladi,
xa sizlik exnikasi a sani a iya me’yo la iga ioya qiladi. Mak abgacha a’lim
ashkilo ida oda dagi da s 20 dan 30 minu gacha da om e adi. Shu bilan bi ga,
ek andan oydalanish 7-10 daqiqadan oshmasligi ke ak. Ishni uga gandan so‘ng,
ko‘ ish buzilishining oldini olish a ko‘zning zo‘ iqishidan xalos bo‘lish uchun ko‘z
350
mashqla ini baja ish ke ak. Inno asion exnologiyala bilan ishlash o‘qi u chining
ishini sezila li da ajada osonlash i adi, shuning uchun ula bilan ishlash uchinchi
shaxsla omonidan nazo a qilinishi ke ak. AKTdan oydalanish elek on ashu chila
a a moqdagi ma jud ma’lumo la hisobiga axbo o oqimini oshi ish imkonini be adi.
Kompyu e das u la ini ishlab chiqish, uslubiy asoslash a a’lim ja ayoniga si a
menejmen i izimini jo iy e ish bilan mak abgacha a’lim ashkilo ini boshqa ish
ja ayonida axbo o exnologiyala ini ishlab chiqish a jo iy e ish muamosi dolza b
bo‘lib qoldi. Shuning uchun o‘qi u chila ishida kompyu e dan no o‘g‘ i oydalanish
AKT komponen la ining u li da ajala i muammosini kel i ib chiqa adi.
Bugungi kunda o‘qi u chila o‘z amaliyo la ida AKTning juda keng doi asiga
ega. Bu kompyu e , In e ne dan oydalanish, ele izo , ideo, DVD, u li xil
mul imedia - a audio izual uskunala . Pedagogla bola uchun yangi exnologiyala
olamiga yo‘l ko‘ sa u chiga aylandi. AKTdan oydalanish a’limning us u o
yo‘nalishla idan bi idi .Shu sababli, mak abgacha a’lim ashkilo ining asosiy azi asi
- an’ana iy o‘yinla , o‘yinchoqla yo qin a izual ma e ialla a zamona iy
exnologiyala bilan yagona i ojlanish makonida bi lash i ishdi . Bu bu un bi soha
bo‘yicha ishning boshlang‘ich nuq asi bo‘lishi ke ak - in e ak i a’lim muhi ini
ya a ish. AKTdan oydalanishning asosiy shaklla i:
- Gu uh hujja la ini ayyo lash (bolala o‘yxa i, i ojlanish diagnos ikasi,
ejalash i ish, das u ni amalga oshi ish moni o ingi, hisobo ).
- Da sla , bi galikdagi o‘qu adbi la i uchun o‘qu a illyus a i ma e ialla ni
anlash, s endla , gu uhla , kabine la dizayni.
- Mic oso Powe Poin das u ida u li xil a’lim yo‘nalishla i bo‘yicha
aqdimo la ya a ish: “Ij imoiy-kommunika i i ojlanish”, “Nu qni i ojlan i ish”,
“Kogni i i ojlanish” a boshqala . Taqdimo ka a hajmdagi ko‘ gazmali
ma e ialla ni bi lash i ishga yo dam be adi, ko‘ gazmali qo‘llanmala , jad alla ,
ep oduksiyala , audio a ideo uskunala ning ka a hajmini qog‘ozdan ozod qiladi. -
ideokame a a ideoni ah i lash das u la i yo damida: aniqli audio ekning
qoplamasi bilan ma’lumo ma e ialini ko‘ ish, oddiy klipla ya a ish, ideoga o ozni
joylash i ish a hokaza.
- In e aol doskadan oydalanish. In e aol doska bolaga o‘zini ashqa idan
ko‘ ish, o‘yindoshla ining ha aka la ini kuza ish imkonini be adi. Bolala kompyu e
bilan yakkama-yakka i ual olamga o‘liq sho‘ng‘imasdan aziya ni baholashga
oda lanib qolishadi.
- O‘qu das u la i. Vazi ala ni baja ish o qali bola ejalash i ishni o‘ ganadi,
aniq oqeala , g‘oyala elemen i man iqini qu adi a ha aka la na ijasini basho a
qilish qobiliya ini i ojlan i adi. U ha aka qilishdan oldin o‘ylashni boshlaydi. Bu
naza iy a akku asosla ini egallashning boshlanishini bildi adi.
351
- Ham o‘qi u chila , ham o a-onala uchun qiziqa li bo‘lgan media ku ubxonala
ya a ish.
- Elek on poch a ya a ish, gu uhla ga ha olala bilan mak abgacha a’lim
ashkilo i eb-say ini yu i ish.
- Pedagogik aoliya da, a’lim ja ayonini axbo o a ilmiy-uslubiy a’minlash
maqsadida in e ne dan oydalanish.
In e aol jihozla ning keng imkoniya la i da sla ni yanada qiziqa li a dinamik
qiladi, oddiy da sla qiziqa li a hayajonli o‘yinga yoki, masalan, be ilgan ma zu
bo‘yicha eksku siyaga aylanadi. O‘qu ja ayonida AKTdan oydalanish bolala da u li
ko‘nikmala ni i ojlan i ishga yo dam be adi: nu q a ik lashni i ojlan i ishga hissa
qo‘shadigan diqqa , xo i a, nozik osi a qobiliya la i. Ula ning yo dami bilan bolaning
na aqa in ellek ual qobiliya la i i ojlanadi, balki bolaning mak abda keyingi a’lim
a i ojlanishi uchun za u bo‘lgan mus aqillik, xo i jamlik, diqqa ni jamlash,
qa ’iya lilik kabi i oda iy azila la ham i ojlan i iladi.
Bolala bog‘chasida yangi mul imediali pasochni sa sizga o‘qu a i ojlanish
ma e ialini algo i mik a ibda keng qam o li uzilgan ma’lumo la bilan o‘ldi ilgan
yo qin qo‘llab-qu a lo chi as i la izimi si a ida aqdim e ish imkonini be adi.
Bunday holda, u li xil id ok kanalla i ish i ok e adi, bu sizga ma’lumo ni na aqa
ak ik, balki assosia i shaklda ham bolala xo i asiga qo‘yish imkonini be adi. Ta’lim
a i ojlanish ma’lumo la ining bunday aqdimo ining maqsadi ka a oq mak abgacha
yoshdagi bolala da aqliy as i la izimini shakllan i ishdi . Gu uhla da in e aol qum
qu isidan oydalanish diqqa , xo i a, aqliy aoliya , o‘qi ish mazmunini
insonpa a lash i ish a pedagogik o‘za o a’si la ning psixologik jiha dan o‘g‘ i
ishlash usulla iga asoslangan o‘qu ja ayonini qu ishga imkon be adi. In e ne ning
axbo o -kommunika siya imkoniya la idan kompleks oydalanish a’lim sohasida ka a
imkoniya la ya a adi. In e ne exnologiyala i sizga quyidagila ga imkon be adi:
- O‘qu ja ayonini a oma lash i ish;
- Bilim da ajasini si a jiha idan oshi ish;
- In e ne oydalanu chila i bilan muloqo qilish a ma’lumo o‘plash uchun
za u bo‘lgan exnik ko‘nikmala a ko‘nikmala ni i ojlan i ish;
- Yangi axbo o exnologiyala ining i ojlanishi a o‘zga ishla ini kuza ish;
- In e ne o qali olingan ma’lumo la ni bi bu unga sin ez qilishni o‘ ganish.
Kompyu e ning bi aq ning o‘zida ma n, g a ik as i la , o oz, nu q, ideo
ko‘ inishida ma’lumo la ni qay a ishlab chiqa ish, ma’lumo la ni eslab qolish a ka a
ezlikda qay a ishlash qobiliya i mu axassisla ga bolala uchun ma jud ba cha o‘yinla
a o‘yinchoqla dan ubdan a q qiladigan yangi aoliya osi ala ini ya a ishga imkon
be adi. Bula ning ba chasi uzluksiz a’limning bi inchi bo‘g‘ini bo‘lgan mak abgacha
a’limga si a jiha idan yangi alabla ni qo‘yadi, uning asosiy azi ala idan bi i bola
shaxsini boyi ilgan i ojlanish salohiya ini ya a ishdi . Shu bois mak abgacha a’lim
352
a a biya izimiga axbo o exnologiyala ini jo iy e ish za u . Amaliyo shuni
ko‘ sa adiki, bu bolala ning da sla ga bo‘lgan qiziqishini sezila li da ajada oshi adi a
kogni i qobiliya da ajasi oshadi. Tushun i ish a mus ahkamlashning yangi, nooda iy
usulla idan oydalanish, ayniqsa o‘yin shaklida, bolala ning ix iyo iy e’ ibo ini
oshi adi a ix iyo iy diqqa ni i ojlan i ishga yo dam be adi. Axbo o exnologiyala i
ba cha qayd e ilgan xususiya la bolala ning kogni i i ojlanishini, bi galikdagi
aoliya da ula o‘ asidagi muloqo ning mazmunliligini ko‘ sa adi. Alohida-alohida,
axbo o exnologiyala idan oydalangan holda bolala ni o‘qi ish sama ado ligi
da ajasini aniqlash ke ak. Xo ijiy adqiqo chila o‘ ganishning ikki jiha ini aj a ib
ko‘ sa adila : o‘qish a yozish, ma ema ika.
Ba’zi adqiqo la ga ko‘ a, kompyu e o‘qu o‘yini bolala bog‘chasida o‘qish
a yozishni oda dagi sha oi la ga qa aganda ancha oldin oq o‘zlash i ishga yo dam
be adi. Mak abgacha a’lim ashkilo la ida axbo o exnologiyala idan oydalanishni
sa hisob qilsak, ay ishimiz mumkinki, ula bolala ga a’lim sama ado ligini oshi ishga
imkon be adi, bu ula ning ij imoiy kompe ensiyasiga ijobiy a’si qiladi.
Foydalangan adabiyo la o‘yxa i:
1. O‘zbekis on Respublikasining 2019 yil 22 ok yab dagi “Mak abgacha
a’lim a a biya o‘g‘ isida” Qonuni.
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019 yil 18 maydagi
“O‘zbekis on Respublikasi mak abgacha a’lim izimini 2030 yilgacha
i ojlan i ish konsepsiyasini asdiqlash o‘g‘ isida” PQ-4312-son Qa o i.
3. А.Мелибоев, Ш.Зармасов. Л Луракулов. Мактабгача таълим
жараёнини ўқитишда инновацион педагогик технологиялар. -Т .: «Фан ва
технология», 2015 - 76 бет.
4. Езопова С.А. Менеджмент в дошкольном образовании : учебное
пособие / С.А. Езопова. – Москва : Академия, 2003. – 320 с.
