353
IJTIMOIY ONGNING SHAKLLANISHIDA TARIXIY-MATERIALISTIK
YONDASHUVNING ROLI VA AHAMIYATI
Xudaybe gano Azizbek Obidjono ich
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U ganch Da la uni e si e i mus aqil izlanu chisi
Anno a siya: Maqolada XIX as da shakllangan ma ksis ik a a ixiy-
ma e ialis ik yondashu ning shaxs ongini ushun i ishdagi naza iy asosla i ahlil
qilinadi. Ka l Ma ksning asa la iga ayangan holda shaxsning ij imoiy qa ashla i, xulqi
a ongining ij imoiy-iq isodiy sha oi la ga bog‘liqligi yo i iladi. Shuningdek, hukm on
sin la g‘oyala i a jamiya ning iq isodiy uzilmasi shaxs ongiga qanday a’si qilishi
ilmiy asosda izohlanadi. Maqolada yoshla ning ij imoiy ongini shakllan i ishda
anqidiy a akku a mus aqil qa o qabul qilishning o‘ ni ham alohida ko‘ sa ib
o‘ iladi. Tadqiqo na ijala i pedagogika, psixologiya a so siologiya sohala ida amaliy
qo‘llash uchun naza iy poyde o azi asini baja adi.
Kali so‘zla : Ma ksizm, a ixiy ma e ializm, shaxs ongi, ij imoiy-iq isodiy
sha oi , hukm on g‘oyala , anqidiy a akku , yoshla psixologiyasi.
Abs ac : This a icle analyzes he heo e ical ounda ions o he Ma xis and
his o ical-ma e ialis app oach o he 19 h cen u y in explaining indi idual
consciousness. D awing on he wo ks o Ka l Ma x, i highligh s he dependence o
human wo ld iew, beha io , and consciousness on socio-economic condi ions. The
s udy also explo es how dominan class ideologies and he economic s uc u e o
socie y in luence he de elopmen o consciousness. Special a en ion is gi en o he
ole o c i ical hinking and independen decision-making in shaping he social
consciousness o young people. The indings p o ide a heo e ical basis o p ac ical
applica ions in pedagogy, psychology, and sociology.
Keywo ds: Ma xism, his o ical ma e ialism, indi idual consciousness, socio-
economic condi ions, dominan ideologies, c i ical hinking, you h psychology.
Аннотация: В статье анализируются теоретические основы марксистского
и историко-материалистического подхода XIX века к объяснению сознания
личности. На основе работ Карла Маркса раскрывается зависимость
мировоззрения, поведения и сознания человека от его социально-экономических
условий. Также рассматривается влияние господствующих идей и
экономической структуры общества на формирование сознания личности.
Особое внимание уделено роли критического мышления и самостоятельного
принятия решений в процессе формирования социального сознания молодежи.
Результаты исследования служат теоретической основой для практического
применения в педагогике, психологии и социологии.
354
23 Ka l Ma x. A Con ibu ion o he C i ique o Poli ical Economy. (T ansla ed om he Second Ge man Edi ion by N.
I. STONE). – Chikago. Cha les H. Ke & Compan 1904. P. 1
Ключевые слова: Марксизм, исторический материализм, сознание
личности, социально-экономические условия, господствующие идеи,
критическое мышление, психология молодежи.
Ki ish. Ij imoiy ong a shaxsni o‘ ganish masalasi psixologiya, alsa a a
so siologiya anla i a ixida muhim ma zula dan bi i si a ida shakllangan. Ha bi
da da olimla insonning jamiya bilan o‘za o aloqasini, uning qa ashla i a xulqining
shakllanishini u licha alqin qilganla . Ayniqsa XIX as ga kelib, ij imoiy ong a
shaxsning i ojlanishini ushun i ishda iq isodiy, siyosiy a a ixiy omilla ning o‘ ni
chuqu oq ahlil qilina boshlandi. Bu da da shaxsning jamiya bilan bog‘liqligini
ilmiy asosda izohlashga u inishla jadallashdi.
Ma ksis ik a a ixiy-ma e ialis ik a’limo aynan shu da da shakllandi a
ij imoiy oqelikni anglashga amoman yangi yondashu ni akli e di. Ka l Ma ks a
F id ix Engels shaxs ongini aqa alsa iy yoki diniy ushunchala bilan izohlash ye a li
emasligini, balki uni yashash sha oi la i a ishlab chiqa ish munosaba la i bilan
bog‘lab o‘ ganish za u ligini a’kidladila . Bu yondashu shaxsning qa ashla i a
xulqini eal ij imoiy-iq isodiy muhi bilan bog‘liq holda ahlil qilish imkonini be di.
Shu a iqa, ma ksis ik a a ixiy-ma e ialis ik bosqich ij imoiy ongni
shakllan i ish naza iyasini yanada chuqu lash i di, shaxs a jamiya o‘ asidagi uz iy
bog‘liqlikni ilmiy asosda ushun i di. Bu bosqichning o‘ ganilishi zamona iy
psixologiya a pedagogika uchun ham dolza b bo‘lib, u yoshla ning ij imoiy
qa ashla ini, anqidiy a akku ini a uqa olik pozi siyasini i ojlan i ishda naza iy
poyde o azi asini o‘ aydi.
Asosiy qism. Ma ksis ik a a ixiy-ma e ialis ik bosqich XIX as da shaxs ongini
a ij imoiy oqelikni anglashda yangi konsep ual poyde o ya a di. Ushbu da da
shaxsning xulqi a qa ashla i aqa abiiy yoki axloqiy omilla bilan emas, balki uning
yashash sha oi la i, ij imoiy-iq isodiy muhi a a ixiy ja ayonla bilan uz iy
bog‘liqligi o qali ushun i ilishi muhimligi a’kidlandi. Ka l Ma ksning ik icha, inson
ongini ushunish uchun a alo uning ma jud a ixiy a ij imoiy-iq isodiy sha oi la ini
hisobga olish za u . Shu nuq ai naza dan, shaxsning ij imoiy oqelikni anglashdagi
aoliya i a qa ashla i uning yashash muhi idan aj almasdi .
Ma ks o‘zining “Siyosiy iq isod anqidiga qo‘shgan hissasi” (A Con ibu ion o
he C i ique o Poli ical Economy. 1859.) asa ida shunday yozadi: “Insonla ning ongini
ula ning ma judligi belgilamaydi, balki ula ning ij imoiy ma judligi ongini
belgilaydi.”23 Bu shuni angla adiki, shaxsning ij imoiy qa ashla i, dunyoqa ashi a
ongini shakllan i ishda asosiy omil uning yashash sha oi i a jamiya dagi o‘ ni
hisoblanadi. Shu bilan yoshla ning ij imoiy oqelikni anglash ja ayonida iq isodiy,
siyosiy a madaniy sha oi la ning muhim a’si i aniqlanadi. Shuningdek, shaxsning
355
24 Ka l Ma x (Wi h F ied ich Engels). The Ge man Ideology. – New Yo k. P ome heus Books. 1998. p. 64
25 Ka l Ma x. A Con ibu ion o he C i ique o Poli ical Economy. (T ansla ed om he Second Ge man Edi ion by N.
I. STONE). – Chikago. Cha les H. Ke & Compan 1904. P. 2
axloqiy qa ashla i a xulqi ham jamiya bilan uz iy bog‘liqlikda shakllanadi. Bu ik
yoshla psixologiyasi a a biyasida ij imoiy kon eks ni hisobga olish za u ligini ochib
be adi a ij imoiy ongni shakllan i ishda naza iy poyde o ya a adi.
Ma ksis ik konsepsiyada hukm on ij imoiy kuchla ning shaxs ongiga a’si i ham
alohida o‘ ganilgan. U “Nemis ma ku asi” (The Ge man Ideology. 1846.) asa ida
shunday a’kidlaydi: “Ha bi da da hukm on sin ning qa ashla i hukm on qa ashla
hisoblanadi.”24 Bu ik shaxs ongining jamiya dagi kuchla s uk u asiga bog‘liqligini
ko‘ sa adi. Yoshla ij imoiy oqelikni anglashda hukm on ij imoiy a siyosiy
qa ashla ning a’si ini ushunishla i muhimdi . Shu o qali ij imoiy ongni
shakllan i ishda anqidiy ik lash a mus aqil qa o qabul qilish imkoniya la i
i ojlan i iladi. Ta biya iy ja ayonda yoshla hukm on ij imoiy g‘oyala ni ahlil
qilishga o‘ ga iladi, bu esa ula ning jamiya dagi aol uqa olik pozi siyasini
shakllan i ishga yo dam be adi.
Shuningdek, Ma ks o‘zining “Siyosiy iq isod anqidiga qo‘shgan hissasi”
asa ining so‘z boshida shunday yozadi: “Men ya a gan dunyoqa ash inson aoliya i a
jamiya ning o‘za o bog‘liqligini ushunishga qa a ilgan.” Va ik ini da om qildi ib –
“Ma ksis ik dunyoqa ash shaxs aoliya i a jamiya o‘ asidagi uz iy bog‘liqlikni
ushunishga yo‘nal i ilgan.”25 – deb a’kidlaydi. Ushbu qa ash shaxs a jamiya
o‘ asidagi uz iy aloqaning Ma ksis ik asosla ini yo i adi. Shaxsning qa ashla i a
xulqi aqa ichki psixologik omilla bilan emas, balki jamiya ning ij imoiy-iq isodiy
s uk u ala i bilan bog‘liq ekanligini a’kidlaydi. Shu a iqa yoshla ning ij imoiy ongini
shakllan i ish ja ayonida aoliya ning a amaliy aj ibaning oli muhim ahamiya kasb
e adi. Ta biya iy ja ayonla da shaxsning ij imoiy olini anglash a o‘zini jamiya bilan
bog‘lash imkoniya la i ko‘ ib chiqiladi.
Shu bosqichning eng muhim xususiya i shundaki, shaxsning ij imoiy ongini
ushun i ishda a ixiy kon eks a iq isodiy sha oi la bi inchi ma a konsep ual a zda
asosga olingan. Qadimgi alsa iy bosqich shaxsning ij imoiy ongini a axloqiy
mas’uliya ini umumiy alsa iy ushunchala o qali yo i gan bo‘lsa, XIX as Ma ksis ik
bosqichi uni eal ij imoiy-iq isodiy sha oi la bilan bog‘lab ushun i adi. Shu nuq ai
naza dan, yoshla psixologiyasida ij imoiy ongning shakllanishida ula ning oila iy,
madaniy a iq isodiy muhi ini hisobga olish za u .
Na ijada, ma ksis ik a a ixiy-ma e ialis ik bosqich shaxsning ij imoiy-
iq isodiy muhi bilan uz iy bog‘liqligi, shaxs aoliya i a jamiya o‘ asidagi uz iy
aloqani ilmiy asosda yo i gan. Ushbu bosqich yoshla ning ij imoiy ongini
shakllan i ishda anqidiy ik lash, ij imoiy mas’uliya a uqa olik pozi siyasini
356
i ojlan i ishga naza iy poyde o ya a adi. Shu bilan bi ga, ij imoiy oqelikni anglash
ja ayonida shaxs a jamiya o‘ asidagi uz iy bog‘liqlik, iq isodiy a madaniy
sha oi la , shuningdek hukm on ij imoiy g‘oyala a’si ini ahlil qilish imkoniya ini
be adi.
Xulosa. Bi inchidan, ma ksis ik a a ixiy-ma e ialis ik bosqich shaxs ongini
ushun i ishda ub bu ilish yasadi. Bu yondashu shaxsning qa ashla i, xulqi a
qad iya la ini aqa abs ak alsa iy ushunchala bilan izohlash o‘ niga ula ni
jamiya dagi eal iq isodiy a siyosiy sha oi la bilan bog‘lashni akli qildi. Na ijada,
insonni o‘ ganish ja ayoni yanada kompleks us oldi a shaxsning ij imoiy oqelikni
anglash mexanizmla i yangi naza iy asosga ega bo‘ldi.
Ikkinchidan, Ka l Ma ksning “ij imoiy ma judlik ongni belgilaydi” degan
g‘oyasi shaxs a jamiya o‘ asidagi munosaba la ni ilmiy ahlil qilishda ma kaziy
amoyilga aylandi. Bu qa ash yoshla ning psixologiyasini o‘ ganishda, ula ning xulq
a qa ashla ini shakllan i u chi asosiy omil si a ida ij imoiy-iq isodiy muhi ni hisobga
olish za u ligini ko‘ sa di. Mazku amoyil zamona iy psixologiyada shaxs
i ojlanishini kon eks ual yondashu asosida adqiq e ish uchun muhim me odologik
osi a bo‘lib xizma qilmoqda.
Uchinchidan, ma ksis ik bosqich hukm on ij imoiy qa ashla a ma ku ala ning
shaxs ongiga a’si ini ahlil qilishni ilmiy muhokama da ajasiga olib chiqdi. Bu
yoshla ning anqidiy ik lashini i ojlan i ish, ula ni hukm on g‘oyala ni ahlil qilishga
o‘ ga ish a mus aqil qa o qabul qilish ko‘nikmala ini shakllan i ishga xizma
qiladigan naza iy poyde o ya a di. Shu bilan bi ga, pedagogik amaliyo da ij imoiy
ongni shakllan i ishda aoliya a aj iba muhim o‘ in egallashini ko‘ sa di.
Nihoya , ushbu bosqich ij imoiy ong a shaxs i ojlanishini ushunishda a ixiy
yondashu ning ahamiya ini ochib be di. Shaxsni ushunish uchun uning shaxsiy
xususiya la i bilan bi qa o da yashayo gan da i, iq isodiy izimi, ij imoiy
munosaba la i ham hisobga olinishi lozimligi aniqlandi. Shu a iqa, ma ksis ik a
a ixiy-ma e ialis ik qa ashla keyingi psixologik, so siologik a pedagogik adqiqo la
uchun naza iy-me odologik asos ya a ib, zamona iy ilm- anning i ojiga ka a a’si
ko‘ sa di.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ka l Ma x. A Con ibu ion o he C i ique o Poli ical Economy.
(T ansla ed om he Second Ge man Edi ion by N. I. STONE). – Chikago. Cha les
H. Ke & Compan 1904. P. 314
2. Ka l Ma x (Wi h F ied ich Engels). The Ge man Ideology. – New Yo k.
P ome heus Books. 1998. p. 590
