364
“ELEKTRON HUKUMAT VA RAQAMLI IQTISODIYOT” FANINI
O‘QITISHNING PSIXOLOGIK VA PEDAGOGIK ASOSLARI
1Xu sando Hamidillo Fayzillo o‘g‘li,
2Ba akaye Akmal Musu mono ich
Sha o Rashido nomidagi Sama qand da la uni e si e i U gu iliali O‘zbekis on,
[email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqolada oliy a’lim muassasala ida “Elek on hukuma
a aqamli iq isodiyo ” anini o‘qi ishning psixologik a pedagogik jiha la i adqiq
qilinadi. Maqolada zamona iy a’lim exnologiyala i, alabala ning psixologik
xususiya la i a pedagogik usulla ning sama ado ligi ahlil qilinadi. Tadqiqo na ijala i
asosida an mazmunini akomillash i ish a o‘qi ish me odikasini yaxshilash bo‘yicha
a siyala kel i ilgan.
Kali so‘zla : еlek on hukuma , aqamli iq isodiyo , pedagogika, psixologiya,
oliy a’lim, a’lim exnologiyala i, a’lim mazmuni.
Zamona iy a’limning aqamlash i ilishi ahlilla i shuni ko‘ sa adiki, a’lim
ja ayonida alabaning shaxsiya ida sezila li o‘zga ishla namoyon bo‘ladi: axbo o a
kommunika siya exnologiyala i uni bu unlay qam ab oladi. Raqamlash i ish
sha oi ida o‘qi u chila an’ana iy a’limda uzoq aq dan be i o‘ ganilgan
muammola ga duch kelishadi, lekin ula ni yechish uchun yangi me odla a
exnologiyala alab qilinadi. Psixologla esa i ual a’si os ida yuz be ayo gan yangi
u dagi ij imoiylashu ni o‘ ganishga majbu bo‘lmoqda, bu esa o‘z na ba ida yangi
shaxs a yangi a lodni shakllan i adi. Ta’limni aqamlash i ish ja ayonida pedagogik,
psixologik a ij imoiy munosabab la ga oid muammola yuzaga chiqadi. Bu bo ada
ha qanday adqiqo chi — a’limni aqamlash i ish bilan bog‘liq psixologik a
pedagogik, ijobiy a salbiy jiha la ni, uning shaxsiy i ojlanishiga, xususan,
ij imoiylashu iga a’si ini aniqlash a baholash, bu ja ayonda eng ko‘p e’ ibo a kuch
alab qiladigan o‘qu jiha la ini aj a ib ko‘ sa ishdi .
D.E gashe aning adqiqo la ida “Raqamli madaniya ning ye ishmasligi, ya’ni
axbo o ning o iqcha yuklanishi, uni ongli a ishda qabul qilmaslik, masalan, bu un
a akku ja ayoniga salbiy a’si ko‘ sa adi, axbo o ning ko‘p oq ko‘ngilocha a
izual xa ak e i esa shunday a aladigan “klip a akku ”ni shakllan i adi. Kogni i
unksiyala , xususan, xo i a za a ko‘ adi, chunki o‘qu chi o‘zini qiynamaydi, ya’ni
ma’lumo ni olishning osonligi uni yodlash za u a ini yo‘q qiladi. Yana bi uhiy
ja ayon — diqqa , u li ma’lumo la ni ezko a nazo a siz qabul qilish na ijasida sinib
ke adi a a qaladi, na ijada bog‘liq bo‘lmagan hodisala id ok qilinadi. Psixologik
nuq ayi naza dan qa aganda, shu sababli o‘qu chi ki ib kelayo gan ma’lumo ni ahlil
a sin ez qilish amaliyo ini ha doim ham i ojlan i a olmaydi. Vosi ali muloqo
da ida o‘qi u chi a o‘qu chi zanji idagi eska i aloqa qiyinlashadi, bunday
365
sha oi la da o‘qu chi ish i oki a ma’lumo ni o‘zlash i ish bo‘yicha haqiqiy manza ani
ushunish a i odalash imkonsiz bo‘ladi. Bunday aqamli kon eks dagi osi ali
muloqo o‘qi u chi a o‘qu chi o‘ asida o‘qu ja ayonini o‘liq amalga oshi ish uchun
psixologik a pedagogik imkoniya la ni kamay i adi, bu esa o‘qu mo i a siyasiga
salbiy a’si ko‘ sa adi” deyilgan [1].
B.Su opo o‘zining “Talabala ni ayyo lashda aqamli exnologiyala a
iq isodiy bilimla ni in eg a siyalash: pedagogik a psixologik jiha la ” nomli
maqolasida kasbga yo‘nal i ilgan mazmunni ishlab chiqish, aqamli exnologiyala a
iq isodiy bilimla ni in eg a siyalash, aqamli a iq isodiy kompe ensiyala ni
i ojlan i ish, a’lim a a aqqiyo maqsadla iga e ishish, o‘zini-o‘zi baholash a
anqidiy qa o qabul qilish a in e ne ga bog‘liqlik muammosini hal qilish, ez
o‘ ganish uchun xo i ani mus ahkamlash, mo i a siya a qobiliya ni i ojlan i ishni
ag‘ba lan i ish, xo i a bilan bog‘liq o‘ ganish s a egiyala iga e’ ibo qa a ish, sab a
qiziqu chanlikni shakllan i ish kabi jiha la ga e’ ibo qa a adi [2].
Bi qa o xo ijiy adqiqo chila omonidan “Elek on hukuma ” anini o‘qi ish
ja ayonida zamona iy axbo o exnologiyala dan oydalanishning psixologik a
pedagogik jiha la ini aniqlash bo asida keng qam o li ilmiy adqiqo la olib bo ilgan.
S.Na a ajan axbo o -kommunika siya exnologiyala ining a’lim mazmuniga
in eg a siyalashu i ja ayonini chuqu o‘ ganib, a’lim izimini yaxshilash, a’limda
elek on boshqa u , qad iya la ga asoslangan a’lim yondoshu i o qali na ijala ga
e ishishni o‘ gangan [3].
O‘qu ja ayoni mu akkab ja ayon bo‘lib, uni o‘ ganish uchun izimli
yondashu dan oydalanish maqsadga mu o iq. Talabala ga elek on hukuma ning
olini o‘ ganishga izimli yondashu ni mu a aqiya li qo‘llash asosan obyek
s uk u asini aniqlashga bog‘liq. Bunday holda, biz a’lim be ishni mos a ishda ikki a
qismga aj a amiz: bi inchisi-o‘qi ish, bu o‘qi u chining aoliya i a ikkinchisi o‘qish-
bu alabaning aoliya i. Ikki qism bi -bi i bilan o‘za o hamohang ja ayon bo‘lib, bi -
bi la ini o‘ldi u chi bu un bi o‘qu ja ayonini aks e i adi.
Talabala ga “Elek on hukuma a aqamli iq isodiyo ” anini o‘qi ish o‘ziga
xos unksiyala ni amalga oshi ishni a’minlaydigan ja ayon bo‘lib, kamida ikki a
u dagi aoliya ga asoslangan mu akkab a’lim hisoblanadi.
Bi inchisi, “Elek on hukuma a aqamli iq isodiyo ” anini bilimla ini
o‘zlash i ish, ikkinchisi esa, o‘ ganilgan bilimla ni iq isodiy, kasbiy aoliya ida a
hayo iy aziya la da qo‘llashni amalga oshi ish.
Bugungi kunda alabala bilimini boshqa ish na aqa o‘qi u chi omonidan
aqdim e ilgan bilimla ni olish, uni akomillash i ishga, ayni pay dagi muammola ni
ijodiy a mus aqil a ishda hal e ishga qodi shaxsni shakllan i ishga e’ ibo qa a ilishi
ke ak. Insonning aolligi uning sezgi, diqqa , xo i a, asa u , ik lash, nu q, aqliy a
uhiy ja ayonla bilan bog‘liq bo‘ladi.
366
Zamona iy a’lim izimida a’limga yangicha yondashu la ni ahlil qilish a
ula ga mos holda das u iy a’mino la dan sama ali oydalanish o qali a’lim
das u la ini ishlab chiqish dolza b masalala dan bi idi . Ilmiy adabiyo la da yuzaki,
chuqu , na ijaga yo‘nal i ilgan a uzluksiz a’limga asoslangan yondashu la aj a ib
ko‘ sa ilgan bo‘lib, ula ning ha bi i alabaning o‘qu aoliya iga bo‘lgan munosaba i
a mo i a sion omilla ini i odalaydi [4]. Yuzaki yondashu da alaba ma e ialni
shunchaki eslab qolish, im ihonni opshi ishga yo‘nal i ilgan bo‘lib, bilimning
mazmuni a amaliy qo‘llanishi bilan qiziqmaydi. Aksincha, chuqu yondashu da
alaba ushunchala ni o‘zlash i ish, izlanish, mazmunni anglash, ma jud bilim bilan
bog‘lash o qali haqiqiy bilim hosil qilishga in iladi. Na ijaga yo‘nal i ilgan
yondashu da esa yuqo i baho yoki na ijaga e ishishga ha aka qiladi, aq ni a
esu sla ni a ibli aqsimlab, ba’zan chuqu , ba’zan yuzaki usulla ni qo‘llaydi.
Uzluksiz a’lim yondashu i esa bu un hayo da omida o‘qish a o‘zga u chan axbo o
muhi iga moslashish za u iya idan kelib chiqadi. Shu nuq ai naza dan, a’lim
das u la ini yangilash ja ayonida zamona iy axbo o -kommunika siya
exnologiyala idan oydalanish, xususan, maso a iy a’lim pla o mala i, sun’iy
in ellek ga asoslangan baholash izimla i a in e ak i osi ala ni jo iy e ish o qali
alabala ning indi idual yondashu la ini hisobga olish mumkin. Bunday in eg a siya
a’lim si a ini oshi ishga, chuqu o‘zlash i ishga a uzluksiz o‘qish madaniya ini
shakllan i ishga xizma qiladi.
Talabala ning psixologik xususiya la i an mazmunini shakllan i ishda
muhim ol o‘ynaydi. Masalan, zamona iy alabala izual a in e ak i
ma e ialla ni yaxshi oq qabul qiladi. Shuning uchun da sla da mul imedia
osi ala idan oydalanish sama ali hisoblanadi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki,
in e aol usulla alabala ning bilimla ini 30% ga oshi ishi mumkin. Loyihala
asosida o‘qi ish: alabala eal loyihala da ish i ok е ish o qali bilimla ini
amaliyo da qo‘llash imkoniya iga еga bo‘ladi. gu uhli ishla : Bu usul alabala ning
jamoa iy ishlash qobiliya ini oshi adi. Maso a iy a’lim exnologiyala i: Onlayn
pla o mala o qali bilimla ni mus ahkamlash imkoniya i [5].
Elek on hukuma a aqamli iq isodiyo anining psixologik a pedagogik
aspek la ini olib bo ilgan kuza ishla , aj ibala a o‘ ganilgan adabiyo la ahlilidan
kelib chiqib quyidagila aniqlandi:
Psixologik aspek la :
mo i a siya – alabala ni zamona iy aqamli exnologiyala , da la
boshqa u ida aqamlash i ish ja ayonla ining ahamiya iga qiziq i ish, ichki a ashqi
mo i la ini uyg‘o ish;
axbo o oqimini id ok e ish – ka a hajmdagi ma’lumo la ni ezko qay a
ishlash, anlab olish a muhimini aj a ib olish qobiliya ini shakllan i ish;
367
K ea i a anqidiy ik lash – elek on hukuma izimla ining
sama ado ligini ahlil qilish, muammoli aziya la ga yangicha yechim opish;
Psixologik ba qa o lik – yangi exnologiyala ni o‘zlash i ish ja ayonida
yuzaga keladigan qo‘ qu cha choq yoki ishinchsizlikni yengib o‘ ish;
Shaxsla a o munosaba – alabala o‘ asida hamko lik, jamoa iy ish,
onlayn kommunika siya madaniya ini shakllan i ish;
Kasbiy psixologik ayyo ga lik – da la xizma i biznes yoki a’lim
sohasida elek on hukuma exnologiyala idan oydalanishga psixologik ayyo
bo‘lish.
Pedagogik aspek la :
O‘qu ja ayonini in e aollash i ish – elek on a’lim pla o mala i, i ual
sin la , mul imedia osi ala idan oydalanish;
Inno a sion me odla dan oydalanish – maso a iy a’lim, muammoli
a’lim, loyiha usuli, gami ika siya, case-s udy;
Kompe ensiyaga yo‘nal i ish – alabala ni naza iy bilim bilan bi ga
amaliy ko‘nikma a malakala ga ega qilish;
Indi idual yondashu – u li ayyo ga lik da ajasidagi alabala uchun
mos opshi iqla a esu sla ya a ish;
Axbo o madaniya ini shakllan i ish – alabala ga da la xizma la idan
o‘g‘ i oydalanish, axbo o xa sizligi a shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilishni
o‘ ga ish;
In eg a siya – anla ni iq isodiyo , huquq, axbo o exnologiyala i bilan
uz iy bog‘lab o‘qi ish;
Re leksiya a baholash – alabala o‘z bilimla ini baholay olishi, mus aqil
ahlil qilishi a o‘z us ida ishlash ko‘nikmasini i ojlan i ish.
Shunday qilib, yuqo idagi jad aldan kelib chiqib shuni ay ishimiz
mumkinki, mamlaka imiz oliy a’limini mode niza siya qilish da om e moqda, u
zamon bilan hamna as, ammo inno a siyala xa ini hisobga olish a o‘z
sama ado ligini isbo lagan an’ana iy a’lim exnologiyala idan oz kechmaslik
za u . Rossiyada sama ali a’lim muhi ini shakllan i ishda inno a sion
exnologiyala ning muhim oli aniq, chunki ula dan oydalanish bilimla ni
o‘zlash i ish da ajasini oshi ishga, o‘qu chila ning ijodiy qobiliya la ini
i ojlan i ishga, naza iy bilimla ni amaliyo da qo‘llash a mus aqil ik lashga
ayyo likni shakllan i ishga yo dam be adi. Bundan kelib chiqib ay ishimiz
mumkinki, a’lim aoliya ida inno a sion exnologiyala dan oydalanish yuqo i
sa iyali mu axassisla ayyo lashning za u iy sha idi . Shu bilan bi ga,
inno a sion exnologiyala dan oydalanish ja ayonida jamiya uchun yangi xa -
xa a la yuzaga kelishini unu maslik ke ak. Alba a, zamona iy a’lim muhi ini
amaliy o‘zga i ishda ilmiy ahlil a ma jud aj iba bilan aqdim e ish a ula ning
368
o‘ziga xos xususiya la ini hisobga olish ke ak.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. E gashe a Dilo om Daniya o na. (2024). PSYCHOLOGICAL AND
PEDAGOGICAL ASPECTS OF DIGITALIZATION OF EDUCATION.
F on line Social Sciences and His o y Jou nal, 4(05), 27–35.
h ps://doi.o g/10.37547/social- sshj-04-05-04.
2. Su opo B.M. (2024). INTEGRATING DIGITAL TECHNOLOGIES AND
ECONOMIC KNOWLEDGE IN STUDENT TRAINING: PEDAGOGICAL
AND PSYCHOLOGICAL PERSPECTIVES.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.13997365
3. Na a ajan, Sunda apandiyan. (2015). E-GOVERNANCE IN EDUCATION:
PURSUIT OF EDUCATION EXCELLENCE. i-manage 's Jou nal on School
Educa ional Technology. 11. 11. 10.26634/jsch.11.2.3701.
4. Ma on, F., & Säljö, R. (1976). On quali a i e di e ences in lea ning: I—
Ou come and p ocess. B i ish Jou nal o Educa ional Psychology, 46(1), 4–11.
h ps://doi.o g/10.1111/j.2044-8279.1976. b02980.x
5. Xu sando .H.F., GulDPI “Uzluksiz a’limda aniq anla ni o‘qi ishga oid
zamona iy yondashu la a inno a siyala ” ma zusidagi Respublika ilmiy-
amaliy kon e ensiya ma e ialla i o‘plami. 360-361 b.
