369
O‘SMIRLARDA VIKTIM XULQ NAMOYON BO‘LISHINING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Ps. . .d.(PhD) A amu a o a Zami a Ik amo na
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U DU, zami a[email p o ec ed]
Anno a siya. Maqolada o‘smi lik yosh da idagi sinalu chila da
jab lanu chining jab lаnu chi хa i-ha aka lа ining u li shаkllа ini аmаlgа oshi ishgа
moуilligini o‘lchаsh uchun mo‘ljаllаngаn Vik im xulqni aniqlash es i na ijala i kel i ib
o‘ ilgan. Shахsning qu bonlik pozi siyаsigа mоs kelаdigаn, shахsning o‘zigа
хosligining а kibiу shаkllаnishi bo‘lgаn ij imoiу а shаxsiу munosаbа lа ni
аshхislаshgа mo‘ljаllangan ushbu me odika o‘smi la dagi jab lanu chi a qu bon
pozi siyasini o‘ ganishga imkon be adi.
Kali so‘zla : o‘smi , ik im, ik im хulq, ik imologiya, jab lanu chi xulq.
Respublikamizda so‘nggi yilla da yoshla ning o‘zini o‘zi anglashi, u li
muammoli aziya la da ja obga lik hissini uyishi, i oda iy si a la i i ojlan i ilishi,
mehna se a , iymonli a inso li, уu аqdi ini o‘z аqdi i bilаn bоg‘liq dеb hisоblo chi
shахs si a ida a biyalashning huquqiу-me’уо iy asоsla i ya a ildi. Bu bo ada
«Yoshla ni ma’na iy-axloqiy a jismoniy ba kamol e ib a biyalash, ula ga a’lim-
a biya be ish izimini si a jiha idan yangi bosqichga ko‘ a ish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida»gi PQ-3907-son qa o ida ham yoshla ma’ i a ini yuksal i ish masalasi
us u o azi a si a ida belgilangan [1]. Bunda jamiya imiz a’zola i, xususan,
o‘qu chila da jab lanu chi yoxud ic im xulq namoyon bo‘lishini o‘ ganish o qali
yoshla da ja obga lik hissini oshi ish masalasini ilmiy o‘ ganishga za u asos bo‘la
oladi.
Vik imоlоgiya - shaxsni jab lanu chiga aуlan i ishga mоуillikni ya a adigan
jismоniу, uhiу a ij imоiу xususiya la a bеlgila ni o‘ ganu chi sоha hisоblanib, u
ik im хulq naza iуasini izоhlab be adi. Vik imologiya bo asidagi qa ashla das lab
H.Gen ig a B.Mendelson omonidan yo i ib be ilgan. Bugungi kunda ik imologiya
o‘ ganish p edme i hisoblangan ik im (jab lanu chi) xulq naza iyasi shaxsning
ij imoiy aolligini o‘ ganish maqsadida qo‘llaniladi [2]. Biz esa o‘z adqiqо la imiz
dоi asida o‘smi la da pаssi hayо pоzi siyasiga mоyillik xususiya la ini o‘ ganish
uсhun ik im xulq naza iуasi asоsida ishlab chiqilgan О.О.And оnnikо а
«Jab lanu chi xulqni aniqlash» so‘ о nоmasini аnlab оldik.
Jab lanu chining хulq-a о ini o‘ ganish me оdikasi o‘smi la ning jab lаnu chi
хa i-ha aka lа ining u li shаkllа ini аmаlgа oshi ishgа moуilligini o‘lchаsh uchun
mo‘ljаllаngаn es i shахsning qu bonlik pozi siyаsigа mоs kelаdigаn, shахsning o‘zigа
хosligining а kibiу shаkllаnishi bo‘lgаn ij imoiу а shаxsiу munosаbа lа ni
аshхislаshgа mo‘ljаllangan [3].
370
Ushbu me odikada sinalu chila ga 86 a hukm aqdim e iladi. Sinalu chi o‘zi
ma’qul ko‘ gan hukmla ga “qo‘shilaman”, aksincha o‘zla iga mos bo‘lmagan
hukmla ga “qo‘shilmayman” deya ja ob be ishla i so‘ aladi. Me odika yo damida biz
jami 7 a xa ak e xususiya la ini aniqlashimiz mumkin. Bula asosan: ja obla ning
ij imioy na liligi, ag essi xa i-ha aka la ga moyillik, o‘ziga za a ye kazishga
moyillik, gipe so sial xulq-a o ga moyillik, qa am a nocho xa i-ha aka la ga
moyillik, anqidiy xa i-ha aka la ga moyillik a jab lanu chi xulq pozi siyasi
shkalala i hisoblanadi. Biz asosan o‘smi la dagi jab lanu chi xulq pozi siyasi
namoyon bo‘lishini aybdo lik hissining ye ishmasligi oqiba i si a ida izohlab
o‘ ganmiz. Bungа ko‘ a, jаb lanu chi хulq pоzi siyasi quуi da ajadа i odalаnsa,
sinаlu chi еz- ez anqidiу aziуa la ga ushib qоlmasligi yоki u хa li aziyа la dan
qосhish imkonini be adigan himoya xa i-ha aka la ejasini ishlab chiqadi. Bi oq
qu bon bo‘lgan xa i-ha aka la ga ichki ayyo lik bo‘lishi lozim. No madan yuqo i
da ajada esa sinalu chining sog‘lig‘i a hayo i uchun ko‘pincha yoqimsiz yoki ha o
xa li aziya la ga ushib qolishini angla adi. Bunday hola da ko‘pincha o‘z-o‘zidan
paydo bo‘ladigan ajo uzko , o‘ylamasdan ha aka qilish is agi oshib ke ishi
kuza iladi. Quyida jad alda o‘smi la da yuzaga keladigan jab lanu chi xulq -
“Qu bon” pozi siyasi namoyon bo‘lish xususiya la i kel i ib o‘ ildi.
«Jab lanu chi xulqni aniqlash» so‘ o nomasi yosh da la i bo‘yicha
na ijala ahlili (Mann Ui ni mezoni asosida n=577)
Shkalala
Yoshi
N
O‘ acha ang
U
P
Ja obla ning
ij imoiy
ahamiya lilik
da ajasi
Kichik o‘smi
249
279,55
38482,500
0,225
Ka a o‘smi
328
296,18
Jami
577
Ag essi xa i-
ha aka la ga
moyillik
Kichik o‘smi
249
263,25
34425,000
,001**
Ka a o‘smi
328
308,55
Jami
577
O‘ziga za a
ye kazishga moyillik
Kichik o‘smi
249
283,32
39420,500
0,472
Ka a o‘smi
328
293,32
Jami
577
Gipe so sial xulq-
a o ga moyillik
Kichik o‘smi
249
283,26
39406,000
0,465
Ka a o‘smi
328
293,36
Jami
577
Qa am a nocho
xa i-ha aka la ga
moyillik
Kichik o‘smi
249
297,13
38810,500
0,304
Ka a o‘smi
328
282,82
Jami
577
Tanqidiy xa i-
ha aka la ga
moyillik
Kichik o‘smi
249
293,92
39610,000
0,533
Ka a o‘smi
328
285,26
Jami
577
Jab lanu chi xulq
pozi siyasi
Kichik o‘smi
249
258,80
33315,500
0,000**
Ka a o‘smi
328
311,93
Jami
577
Izoh: **p≤0,01
371
Tadqiqo na ijala i аhiligа ko‘ а, jа oblа ning ij imoiy аhаmiyа lilik dа аjаsi
shkаlаsi bo‘yichа kiсhik а kа а o‘smi lа dа ishonсh dа аjаsidаgi а o u lа
kuzа ilmаdi (U=38482,500; p≥0,05). Yа’ni jа oblа ning ij imoiy аhаmiyа lilik
dа аjаsi hа ikkаlа уosh dа igа hаm bog‘liq bo‘lmаs ekan.
Ag essi xa i-ha aka la shkalasi bo‘yicha aksincha kichik a ka a o‘smi la
o asida ahamiya li a qla kuza ildi (U=34425,000; p≤0,01). Mazku ma ema ik-
s a is ik ahlilda ka a o‘smi la da kichik o‘smi la ga qa aganda ag essi xa i-
ha aka la ga moyillik yuqo i bo‘la ekan.
O‘ziga za a ye kazishga moyillik shkalasi bo‘yicha kichik a ka a o‘smi la da
ishonch da ajasidagi a o u la kuza ilmadi (U=39420,500; p≥0,05). Shaxsda o‘ziga
za a ye kazishga moyillikning kuza ilishi psixoanali ik A.Louen omonidan
xa ak e dagi aksen ua siya belgisi si a ida a’ i langan [4]. Shu bois biz adqiqo imiz
azi ala i doi asidan chiqmagan holda ushbu ko‘ sa kichni yoshga bog‘liq
o‘zga ishla ini kuza maganligimizni qayd e ish mumkin.
Gipe so sial xulq-a o ga moyillik shkalasi bo‘yicha kichik a ka a o‘smi la da
ishonch da ajasidagi a o u la kuza ilmadi (U=39406,000; p≥0,05). Gipe sо sial хulq-
a о ga mоуillik хususiyа i уоsh da iga хоs emas, balki ij imоiy аk о hisоblаna
ekan.
Qa am a nоchо хa i-ha aka la ga mоyillik shkalasi bo‘yicha kichik a ka a
o‘smi la da ishоnch da ajasidagi a о u la kuza ilmadi (U=38810,500; p≥0,05).
Qa am a nоchо хa i-ha aka la endensiyasi ham ij imоiy u mush a zi a shaхs
indi idual хususiya la iga bоg‘liq bo‘lib, yоsh хususiya la iga хоs o‘zga ishla
aniqlanmadi.
Tanqidiy xa i-ha aka la ga moyillik shkalasi bo‘yicha kichik a ka a
o‘smi la da ishonch da ajasidagi a o u la kuza ilmadi (U=39610,000; p≥0,05).
Tanqidiy xa i-ha aka la ga moyillik shaxs kogni i sohasi i ojlanganlik da ajasi bilan
bog‘liq holda o‘zga ib bo adigan ja ayon hisoblanadi.
Amalga oshi ilgan qu bonlik shkalasi bo‘yicha kichik a ka a o‘smi la o asida
ahamiya li a o u la kuza ildi (U=33315,500; p≤0,01). Ka a o‘smi la da kichik
o‘smi la ga qa aganda amalga oshi ilgan qu bonlik ko‘ sa kichi yuqo i bo‘la ekan.
Mazku ko‘ sa kich ahlilida yuqo ida kel i ilgan aybdo lik hissining kichik o‘smi ga
nisba an ka a o‘smi la da pas bo‘lishi bilan bog‘lash mumkin. Chunki shaxsning
qu bon pozi siyasida bo‘lishi unda aybdo lik hissini uyishdan himoyalanishga olib
keladi. Shuningdek, egosen ik xulq-a o ga moyillik ko‘ sa kichi ham shaxsda o‘zini
ayblash emas, balki boshqala ni ayblash xususiya ini a biyalaydi. Shu bois ham ka a
o‘smi la da o‘zini qu bon pozi siyasida u ish yuqo i bo‘la ekan.
Xulosa qilib ay ganda, jab lanu chi xulq pozi siyasi shakllangan kishila u li
muammoli aziya la yuzaga kelganda hech qachon o‘zla ini ayblamaslikla i, balki
boshqala ni ayblashni ma’qul ko‘ ishla i, ula da ja obga lik hissi ye ishmasligi
372
aniqlandi. Bundan ko‘ inadiki, o‘smi la da jab lanu chi xulq pozi siyasini
ko eksiyalash o qali kelajakda jamiya ga oydasi egadigan yosh a lodni a biyalash
maqsadiga e ishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. O‘zbekis on Respublikаsi P eziden ining 2018-yil 14-a gus dаgi PQ-
3907-son «Yoshla ni ma’na iy-axloqiy a jismoniy ba kamol e ib a biyalash,
ula ga a’lim- a biya be ish izimini si a jiha idan yangi bosqichga ko‘ a ish cho a-
adbi la i o‘g‘ isida»gi qa o i h ps://lex.uz/docs/3864155
2. Бантышева О.А. Взаимозависимость с эмоциональным интеллектом.
Виктимное поведение подростков / О.А. Бантышева // Вестник
Государственного педагогического университета им. Шевченко 2014. С. 25-
30.
3. Андронникова О. О. Формирование зависимого поведения как
результат реализации виктимного потенциала личности. Новосибирск:
НГПУ, 2015
4. Фрейд З. Психопатология обыденной жизни //Психология
безсознательного: Cп. произведений. – M.: Просвишение, 1990. 202-309ст.
