373
TA’LIM JARAYONIDA BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING
AXBOROT XAVFSIZLIGI MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHNING
SAMARALI YO‘LLARI
Ahado Adham Mi zo o‘g‘li
Buxо о dа lа еxnikа uni е si е i "Tеxnоlоgik jа аyonlа а ishlаb chiqа ishni
а оmа lаsh i ish" kа еd аsi mus аqil аdqiqо chisi
Mаzku mаqоlаdа, a’lim ja ayonida bo‘lajak o‘qi u chila ning axbo o
xa sizligi madaniya ini shakllan i ishning sama ali yo‘lla i ilmiy-nаzа iy jihа dаn
аhlil qilingаn. Shuningdеk mаqоlаdа, bo‘lajak o‘qi u chila uchun axbo o xa sizligi
sohasidagi bilim a ko‘nikmala ni egallash muhim ahamiya kasb e ishi аlоhidа e’ i о
e ilgаn.
Kаli so‘zlа : globallashu , aqamli exnologiyala , аxbo o xa sizligi,
max iylik, yaxli lik, amoyilla i, kibe xa -xa a la , in e ne e ikasi, o‘qu -bilu
аоliya i, а’lim, а biya, bo‘lajak o‘qi u chi.
ЭФФЕКТИВНЫЕ ПУТИ ФОРМИРОВАНИЯ КУЛЬТУРЫ
ИНФОРМАЦИОННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ В
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ
Ахадов Адхам Мирзо оглы
Независимый научный сотрудник кафедры «Технологические процессы и
автоматизация производств» Бухарского государственного технического
университета
В статье представлен научно-теоретический анализ эффективных
способов формирования культуры информационной безопасности у будущих
учителей в процессе обучения. Также отмечена важность приобретения знаний
и навыков в области информационной безопасности для будущих учителей.
Ключевые слова: глобализация, цифровые технологии, информационная
безопасность, конфиденциальность, целостность, принципы, киберриски,
интернет-этика, образовательная деятельность, образование, воспитание,
будущий учитель
EFFECTIVE WAYS TO DEVELOP AN INFORMATION SECURITY
CULTURE IN FUTURE TEACHERS IN THE EDUCATIONAL PROCESS
Akhado Adkham Mi zo oglu
Independen Resea ch Fellow, Depa men o Technological P ocesses and
Indus ial Au oma ion, Bukha a S a e Technical Uni e si y
374
This a icle p esen s a scien i ic and heo e ical analysis o e ec i e ways o
os e an in o ma ion secu i y cul u e in u u e eache s du ing hei educa ion. I also
highligh s he impo ance o acqui ing in o ma ion secu i y knowledge and skills o
u u e eache s
Keywo ds: globaliza ion, digi al echnologies, in o ma ion secu i y,
con iden iali y, in eg i y, p inciples, cybe isks, in e ne e hics, educa ional ac i i ies,
educa ion, upb inging, u u e eache
Bugungi globallashu a aqamli exnologiyala as ida axbo o inson
aoliya ining eng muhim esu sla idan bi iga aylandi. Ta’lim izimida ham aqamli
osi ala , in e ne a moqla i, elek on pla o mala keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan
bi ga, bu ja ayon axbo o xa sizligini a’minlash masalasini yanada dolza b qilib
qo‘ymoqda. Ayniqsa, bo‘lajak o‘qi u chila uchun axbo o xa sizligi sohasidagi
bilim a ko‘nikmala ni egallash muhim ahamiya kasb e adi. Shuningdеk, оchiq
аxbо о izimlа idа аxbо iy-psixоlоgik xа sizlikni а’minlаsh bugungi kunning
dоlzа b аlаbidi .[7]
Аdаbiyo lа а lug‘а lа dа аxbo o xa sizligi — bu axbo o esu sla ini
uxsa siz ki ish, o‘zga i ish, yo‘q qilish yoki oshko e ishdan himoya qilishga
qa a ilgan cho a- adbi la majmuasidi . Uning asosiy maqsadi axbo o ning max iyligi,
yaxli ligi a ma judligini a’minlashdan ibo a .
Xo‘sh bo‘lajak o‘qi u chila uchun axbo o xa sizligini а’minlаshning
ahamiya i nimаdа dеgаn hаqli sа оl ug‘ilаdi. O‘qi u chi na aqa a’lim ja ayoniga
oid elek on ma e ialla ni ya a ish a ula dan oydalanishda, balki alabala ning
shaxsiy ma’lumo la ini himoya qilishda ham mas’ul hisoblanadi. Shu bois, bo‘lajak
pedagogla axbo o xa sizligi sohasida quyidagi asosiy yo‘nalishla bo‘yicha pux a
bilimga ega bo‘lishla i za u :
-аxbo o xa sizligi ushunchasi a uning ahamiya i;
-max iylik, yaxli lik a ma judlik (CIA iadasi) amoyilla i;
-kibe xa -xa a la a ula ning oldini olish usulla i;
-pa olla ni himoyalash, ishing, i us a za a li das u la dan saqlanish qoidala i;
- aqamli madaniya a in e ne e ikasi. [5]
Mazku bilim a ko‘nikmala аlаbаla ga na aqa o‘z aoliya ida xa siz axbo o
muhi ini ya a ishda, balki ula da aqamli xa sizlik madaniya ini shakllan i ishda ham
yo dam be adi. Pedagog axbo o bilan ishlo chi shaxs si a ida аlаbаlа ning shaxsiy
ma’lumo la ini, a’lim ja ayoniga oid hujja la ni a elek on esu sla ni himoya qilishi
muhim ij imоiy аhаmiya kаsb e аdi.
Bo‘lajak o‘qi u chila axbo o xa sizligi bo‘yicha naza iy bilimla ni
shakllan i ish jа аyonidа:
-аxbo o xa sizligi ushunchasi, u la i (shaxsiy, a moq, kibe xa sizlik a b.)
bilan anish i iladi;
375
- O‘zbekis on a xalqa o miqyosda axbo o xa sizligini a ibga solu chi
me’yo iy-huquqiy hujja la (masalan, “Axbo o lash i ish o‘g‘ isida”gi Qonun,
“Shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilish o‘g‘ isida”gi Qonun) o‘ ga iladi;
- aqamli e ikaga oid ushunchala — axbo o madaniya i, in ellek ual mulk,
plagia , sox a axbo o bilan ishlash masalala i muhokama qilinadi.
-kuchli a ishonchli pa olla dan oydalanish;
- shubhali ha olala a ishing xaba la idan saqlanish; an i i us das u la i a
zaxi a nusxala ini mun azam yangilash;
-ij imoiy a moqla da shaxsiy ma’lumo la ni eh iyo ko lik bilan joylash i ish;
o‘qu chila ga aqamli gigiyena a kibe xa sizlik madaniya ini o‘ ga ish.[4]
Pedagogika oliygohla ida axbo o exnologiyala i anla i bilan bi qa o da,
axbo o xa sizligi asosla i ham o‘qi ilishi lozim. Amaliy mashg‘ulo la o qali
alabala in e ne dagi xa la ni ahlil qilish, ma’lumo la ni himoyalash a xa siz
ishlash ko‘nikmala ini i ojlan i adila .
Shuningdek, o‘qi u chila o‘qu ja ayonida o‘qu chila ga axbo o xa sizligi
madaniya ini singdi ish uchun da sla da misolla , o‘yinla a in e ak i opshi iqla dan
oydalanishla i maqsadga mu o iqdi .
Xulosa qilib ay ganda, bo‘lajak o‘qi u chila ni ayyo lashda axbo o xa sizligi
mаdаniya ini shаkllаn i ishdа а’lim jа аyoni o‘qu -bilu аоliya i muhim pеdаgоgik
аhаmiya gа egа. Chunki mаzku jа аyon bo‘lajak o‘qi u chila dа axbo o xa sizligi
mаdаniya ini shаkllаn i ishdа bаlki ulа ni kasbiy aoliya ini sama ali ashkil e ishga,
аlаbаlа ni aqamli еxnоlоgiyalа bilаn ishlаsh madaniya ini shakllan i ishga ham
xizma qiladi. Axbo o xa sizligi bo‘yicha ye a li bilim a ko‘nikmaga ega o‘qi u chi
zamona iy a’lim muhi ida ishonchli, mas’uliya li a aqamli madaniya li shaxs
si a ida aoliya yu i a oladi.
Fоydаlаnilgаn аdаbiyo lа o‘yxа i.
1.O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020-yil 28-ap eldagi PQ–4699-son
qa o i – “Axbo o xa sizligi sohasida kad la ayyo lash izimini akomillash i ish
o‘g‘ isida”. h ps://lex.uz/uz/docs/
2.O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020-yil 5-ok ab dagi PF-6079-
sonли “Raqamli Oʻzbekis on — 2030” s a egiyasini asdiqlash a uni sama ali amalga
oshi ish cho a- adbi la i oʻgʻ isida”ги Фармони. h ps://lex.uz/uz/docs/ “
3.Ka imo A.A., Jo‘ aye M.M. “Axbo o xa sizligi asosla i” – T.: “Fan a
exnologiya”, 2021.
4.Qodi o A., Mama o S. “Axbo o exnologiyala i a axbo o xa sizligi” –
Toshken : TDPU nash iyo i, 2020.
5.O‘ olo A. “Axbo o madaniya i a axbo o xa sizligi” – T.: “Yangi as
a lodi”, 2019.
376
6.Raximo a G.M. “Bo‘lajak o‘qi u chila da aqamli kompe ensiyala ni
shakllan i ish” // “Ta’lim a inno a siya” ilmiy ju nali, 2022, №4.
7.S allings, W., & B own, L. “Compu e Secu i y: P inciples and P ac ice.”
Pea son Educa ion, 2021.
8.P leege , C., P leege , S., & Ma gulies, J. “Secu i y in Compu ing.” 6 h
Edi ion, Pea son, 2019.
9.Whi man, M. E., & Ma o d, H. J. “P inciples o In o ma ion Secu i y.” 7 h
Edi ion, Cengage Lea ning, 2023.
10.ISO/IEC 27001:2022 — In o ma ion Secu i y Managemen Sys ems —
Requi emen s. In e na ional O ganiza ion o S anda diza ion.
11.UNESCO. “ICT Compe ency F amewo k o Teache s.” 2018 Edi ion.
12.O‘zbekis on Respublikasi Raqamli exnologiyala azi ligi — h ps://mi c.uz
13. Axbo o xa sizligi bo‘yicha milliy po al — h ps://cybe secu i y.uz
14.CERT Uzbekis an — h ps://ce .uz
15.UNESCO Digi al Li e acy Resou ces — h ps://unesdoc.unesco.o g
