SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
412
TURKIY DUNYO AMALIY SAN'ATIDA RAMZ, SHAKL VA
RANG FALSAFASI
Shuku laye a Naima U ishboye na
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy assomlik a dizayn ins i u i, Amaliy G a ika a badiiy
o og a iya ka ed asi, o‘qi u chi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17543191
Anno a siya. Ushbu maqolada u kiy amaliy san’a amz, shakl a ang o qali inson
dunyoqa ashi, ma’na iy qad iya la a es e ik uyg‘unlikni i odalaydi. Naqsh, imsol a angla
qadimiy u kiy alsa a, diniy e’ iqod a abia bilan uyg‘unlik g‘oyala ini izual a zda ye kazadi.
Kali so‘zla : u kiy amaliy san’a , amz, shakl, ang, naqsh, semio ika, es e ik uyg‘unlik
Anno a ion. This a icle examines how Tu kic applied a exp esses human wo ld iew,
spi i ual alues, and aes he ic ha mony h ough symbols, shapes, and colo s. Pa e ns, mo i s,
and colo s isually con ey ancien Tu kic philosophy, eligious belie s, and ha mony wi h
na u e.
Keywo ds: Tu kic applied a , symbol, shape, colo , pa e n, semio ics, aes he ic
ha mony
Аннотация. В данной статье рассматривается, как тюркское прикладное
искусство через символы, формы и цвета отражает мировоззрение человека, духовные
ценности и эстетическую гармонию. Узоры, мотивы и цвета визуально передают
древнюю тюркскую философию, религиозные верования и гармонию с природой.
Ключевые слова: тюркское прикладное искусство, символ, форма, цвет, узор,
семиотика, эстетическая гармония.
Semio ika — belgila , imsolla a amzla izimini o‘ ganadigan an bo‘lib, u o qali
inson muloqo i, madaniy i oda a san’a asa la i mazmuni ushuniladi. Belgila a amasi keng
ma’noda ha qanday ko‘ inadigan, eshi iladigan yoki seziladigan signalni i odalaydi, imsol esa
ma’lum bi ushuncha yoki g‘oyani amziy a zda aks e i adi. Ramz esa o‘z na ba ida keng oq
madaniy, diniy yoki alsa iy kon eks da ma’no hosil qiladigan, ko‘pincha umumiy ij imoiy
qabulga ega bo‘lgan belgi izimidi . Shunday qilib, semio ika inson a akku i a madaniy
aj ibani izual a konsep ual belgila o qali ahlil qilish imkonini be adi. San’a esa, o‘z
na ba ida, shakl, ang a kompozi siya o qali mazmunli amzla ni ya a adi. Ha bi naqsh,
chiziq, geome ik shakl yoki ang kombina siyasi na aqa es e ik qad iya ni, balki ma’na iy,
kosmogonik a ij imoiy g‘oyala ni ham i odalaydi. Masalan, u li madaniya la da oq ang poklik
a nu imsoli si a ida qabul qilinsa, qizil ang ene giya, hayo a himoya amzi si a ida
ishla iladi. Shu nuq ai naza dan, san’a asa la ini o‘liq ushunish uchun ula ni aqa izual
kon eks da emas, balki semio ik a madaniy kon eks da ham ahlil qilish za u bo‘ladi.
Semio ikaning san’a ni ushunishda oli shundan ibo a ki, u amzla ning chuqu
mazmunini aniqlash, ula o qali madaniy xo i a a alsa iy g‘oyala ni anglash imkonini be adi.
Belgila a imsolla ni o‘ ganish o qali, omoshabin yoki adqiqo chi san’a asa ining na aqa
ashqi es e ik chi oyini, balki undagi a ixiy, diniy a alsa iy qa lamla ni ham his qilishi
mumkin. Shu bois, u kiy amaliy san’a ni semio ik ahlil qilish uning amz, shakl a ang
uyg‘unligini chuqu anglashga, madaniy a alsa iy kon eks ini ochishga xizma qiladi.
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
413
Tu kiy amaliy san’a da amzla ko‘pincha abia a hay ono olami o qali i odalanadi.
Ha bi amz o‘zining seman ik qa lamiga ega bo‘lib, u li madaniy, ij imoiy a diniy
mazmunla ni i odalaydi. Masalan, qush imsoli u kiy naqshla da e kinlik, ilohiy olam bilan
bog‘liqlik, uhiy ko‘ a ilish a osmon bilan inson o asidagi bog‘liqlik amzi si a ida keng
qo‘llanilgan. Qushning u li u la i u li ma’nola ni hosil qilishi mumkin: masalan, bu gu kuch
a jaso a , kop ok qush esa himoya a o‘ nak si a ida alqin qilinadi. Tuya amzi esa chidamlilik,
sab - oqa a uzoq yo‘lga ba doshlilikni i odalaydi. Qadimgi u kiy xalqla uchun uya na aqa
anspo osi asi, balki hayo a iq isodiy ba qa o lik imsoli bo‘lgan. Shu sababli, uya imsoli
naqshla da u kiy jamiya dagi chidamlilik, ba doshlilik a uzoq mudda li maqsadla ni amziy
a zda i odalagan. Bo‘ i amzi kuch, himoya a jamoa iy bi likni i odalaydi. Bo‘ ining
o‘ ganish, himoya qilish a hujum qilish qobiliya i u kiy xalqla ning abia bilan uyg‘unlik a
jango a uhiya ini amziy a zda aks e i adi. O esa ha aka , ezlik, kuch a e kaklik
ene giyasini bildi adi. O ning inson hayo idagi oli, uning ha aka lan i u chi a himoya qilu chi
xususiya la i o qali imsol shaklida naqshla da aks e i ilgan. Shu a iqa, hay ono amzla i
u kiy xalqla ning ma’na iy dunyoqa ashi, ij imoiy uzilishi a abia bilan uyg‘unligining
mu akkab qa lamla ini ochib be adi.
Shuningdek, geome ik shaklla a spi alla u kiy naqshla da keng qo‘llanilgan.
Spi alla , aylana a adial naqshla ko‘pincha kosmogonik g‘oyala ni, abadiya a aq ning
doimiy aylanishini i odalaydi. Masalan, spi al naqshla hayo a o‘lim, kun a un, yil aslla i
kabi abia siklla ini izual a zda i odalaydi. Ma kazdan a qalu chi adial naqshla esa kosmik
a ib a olamning uyg‘unligini ko‘ sa adi. “Hayo da ax i” imsoli inson, abia a olam
o‘ asidagi uyg‘unlikni i odalaydi. Da ax ning ildizla i bilan ye ga, shoxla i bilan osmon olamiga
bog‘lanishi inson a abia , moddiy a uhiy olamning bi ligini amziy qiladi. Shu bilan bi ga,
da ax imsoli hayo ning uzluksizligi, a lodla bog‘liqligi a a ixiy xo i ani i odalash imkonini
be adi. “Ko‘z” imsoli esa yomon nigohdan himoya, uhiy nazo a a abia olamidagi
mu ozana ni saqlash amzi si a ida qadimiy u kiy san’a da keng qo‘llangan. Bu imsol na aqa
shaxsiy himoya osi asi, balki jamoa iy a diniy kon eks da ham ahamiya ga ega bo‘lgan.
Ramzla o qali inson dunyoni anglash, diniy e’ iqod a kosmik a ibga oid
ushunchala ni izual a es e ik a zda i odalash imkoniya iga ega bo‘ladi. Tu kiy amaliy
san’a da amzla na aqa ashqi ko‘ inish a bezak osi asi, balki alsa iy, kosmogonik a
ij imoiy ma’nola ni e kazu chi muhim osi a si a ida xizma qiladi. Ula o qali qadimiy u kiy
jamiya ning abia ga, uhiya ga a jamiya ga bo‘lgan qa ashla i, shuningdek, insonning o‘zini a
a o dagi olamni anglash usulla i as i lanadi.
Ha bi shakl na aqa izual elemen si a ida ishla iladi, balki u alsa iy, kosmogonik a
madaniy ma’nola ni ye kazu chi osi a si a ida xizma qiladi. Geome ik a ib, simme iya, i m
a ma kaziy yoki adial kompozi siyala san’a asa la ida izual mu ozana a ha moniyani
ya a adi, omoshabinga uhiy inchlik a es e ik za q be adi. Masalan, gilam a kash achilikda
ma kazdan a qaladigan naqshla abia dagi siklla , kosmik a ib a aq ning uzluksizligini
amziy a zda i odalaydi. Tak o lanu chi geome ik elemen la esa a ib a uyg‘unlikni, inson
a olam o‘ asidagi mu ozana ni ko‘ sa adi. Shu a iqa, naqshla ning i mik ak o lanishi o qali
izual qiyo a na aqa es e ik, balki alsa iy ma’no kasb e adi. Shakl a imsol bi ligi u kiy
amaliy san’a da uhiy a madaniy ma’no ya a ishda muhim osi a hisoblanadi. Ha bi geome ik
yoki igu a i shakl imsol bilan bi ga ishla ilganda, insonning ma’na iy olam bilan uyg‘unligini,
abia a kosmik a ibga bog‘liqligini i odalaydi. Masalan, doi a shakli abadiya a
mukammallik amzi si a ida, uchbu chak esa e kinlik a kuchni bildi u chi alsa iy elemen
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
414
si a ida ishla iladi. Radial a simme ik kompozi siyala esa insonni ma kazga, kosmik a
ma’na iy uyg‘unlikka yaqinlash i adi.
Shu bilan bi ga, u kiy amaliy san’a da shakl a naqshla o qali es e ik za q bilan bi ga,
ij imoiy a diniy qad iya la ham i odalanadi. Kompozi sion uyg‘unlik o qali naqshla
omoshabinga aqa ko‘ ish za qini emas, balki uhiy a madaniy qi ala ni ham e kazadi,
qadimiy alsa iy ushunchala ni izual a zda anglash imkonini be adi. Tu kiy naqsh a
amzla ning izual ili angla o qali yanada chuqu lashadi, ula san’a asa ining seman ik
qa lamini ya a ishda ma kaziy ol o‘ynaydi. Ha bi ang o‘ziga xos his- uyg‘u, alsa iy yoki
diniy mazmunni aks e i adi a san’a asa ining umumiy ma’nosini chuqu lash i adi. Oq ang
ko‘pincha poklik, nu a ma’na iy ozalik imsoli si a ida ishla iladi. Masalan, o‘ a as u kiy
kash achilik a gilamla da oq ang on si a ida ishla ilib, naqshla ning uhiy a izual aniqligini
oshi adi, shuningdek, diniy ma osimla da ozalik a muqaddaslik amzi si a ida alqin qilinadi.
Qizil ang esa hayo iy ene giya, kuch, himoya a jango a uhiya ni i odalaydi. Gilam a
kash achilikda qizil ang bilan aj a ilgan chiziqla yoki geome ik shaklla oilani, ij imoiy
bi likni a abia kuchla ini amziy a zda i odalaydi. Masalan, O‘ a Osiyo u kiy xalqla i
gilamla idagi qizil ang ma kaziy naqsh elemen la ini aj a ib, omoshabinning diqqa ini
ma’na iy a ij imoiy g‘oyaga qa a adi. Ko‘k ang inchlik, osmon bilan bog‘liqlik a ilohiylik
amzi si a ida qadimiy u kiy naqshla da keng qo‘llanilgan. Masalan, Anadolu hududida gilam
a kash achilik asa la idagi ko‘k on a chiziqla osmon olamining doimiyligini a insonning
uhiy olam bilan uyg‘unligini i odalaydi. Shu bilan bi ga, yashil ang abia , yangilanish, hayo
a o‘sish amzi si a ida ishla iladi. Tu kiy naqshla da yashil ang elemen la i ko‘pincha o‘simlik
imsolla ida qo‘llanilib, abia bilan uyg‘unlik a hayo da ini aks e i adi. Qo a ang esa
himoya, kuch a chuqu lik amzi si a ida ishla iladi. Misol uchun, Ol in O‘ da a O‘ a Osiyo
gilamla ida qo a ang ma kaziy a chega a iy naqshla da qo‘llanib, naqshning izual aniqligini
oshi adi a unga alsa iy azn bag‘ishlaydi. Shu bilan bi ga qo a ang diniy amzla a himoya
ma’nosini ham i odalaydi, yomon nigohdan yoki salbiy ene giyadan himoya si a ida qadimiy
amaliy san’a da keng qo‘llangan.
Rangla ning uyg‘unligi na aqa es e ik za q bag‘ishlaydi, balki u kiy alsa ada kosmik
a ib a abia bilan uyg‘unlikni aks e i adi. Rangla a amzla ning bi lashishi san’a asa iga
uhiy a alsa iy qa lam qo‘shadi, diniy a ij imoiy kon eks ni ochib be adi. Shu a iqa, u kiy
amaliy san’a dagi angla aqa ko‘ ish za qi bilan cheklanmay, omoshabinga qadimiy
dunyoqa ash, ma’na iy aj iba a madaniy xo i ani anglash imkonini be adi.
San’a ning izual a ma’na iy uyg‘unligi u kiy amaliy san’a da imsol, shakl a
angning “uchlik” izimi o qali namoyon bo‘ladi. Ushbu bi lik san’a asa ining ba cha
qa lamla ini bi lash i adi, kompozi sion mu ozana ni a’minlaydi a omoshabinga uhiy
uyg‘unlik hissini be adi. Ha bi naqsh, geome ik shakl yoki ang elemen i o‘za o bog‘lanib,
umumiy ma’noni ya a adi a qadimiy alsa iy g‘oyala ni izual a zda ye kazadi. Masalan, gilam
a kash achilik asa la ida ma kaziy imsol doi a yoki da ax shaklida bo‘lib, uning a o idagi
geome ik naqshla a angla bilan uyg‘unlashadi. Shu a zda na aqa izual chi oy hosil
qilinadi, balki omoshabinga uhiy inchlik, kosmik a abiiy a ib bilan uyg‘unlik hissi
ye kaziladi. Rangla a shaklla ning moslashu i esa qadimiy u kiy alsa a a diniy e’ iqodla ni
i odalashda muhim osi a si a ida xizma qiladi.
Bugungi kunda ushbu qadimiy amzla zamona iy u kiy dizayn a bezak san’a ida
yangicha alqin qilinmoqda. Masalan, mehmonxonala , da la muassasala i a milliy b end
dizaynla ida qadimiy geome ik naqshla a imsolla zamona iy ang kombina siyala i bilan
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
415
uyg‘unlash i ilib, milliy iden i ika siya a madaniy me osni saqlashda muhim ol o‘ynaydi. Shu
a iqa, qadimiy amzla es e ik qad iya dan ashqa i, madaniy a milliy ongni uyg‘o u chi
osi aga aylanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ka imo , A. (2020). O‘zbek amaliy bezak san’a ining amziy izimi. Toshken : Fan
nash iyo i.
2. E ü k, M. (2018). Tü k Sana ında Sembol e Renk Anlayışı. Anka a: Kül ü Yayınla ı.
3. Mi zaahmedo a, D. (2019). “Naqshla da alsa iy imsolla a ula ning seman ik ahlili.”
San’a shunoslik ju nali, №3, 45–53.
4. Nas iddino , B. (2021). Rang a amz alsa asi: Sha q an’anala ida. Sama qand: Regis on.
5. Yücel, S. (2017). “Tü k kül ü ünde kozmik sembolle .” Tü k Kül ü ü A aş ı mala ı De gisi,
28(2), 77–92.
