SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
42
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17543330
TEXNOLOGIYA ASRIDA HAMON DOLZARB: NYUTON
MEXANIKASINING ABADIY KUCHI
Jo‘ aqulo a Nigo a
Qo ako‘l uman 1-son Texnikumi
Fizika a as onomiya ani o‘qi u chisi.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada zamona iy exnologiyala a aqamli inno a siyala as ida ham
Nyu on mexanikasining o‘z ilmiy ahamiya ini saqlab qolayo gani ahlil qilinadi.
Fizikaning ushbu klassik yo‘nalishi kosmik muhandislik, obo o exnika, anspo
izimla i a sun’iy in ellec bilan bog‘liq modellash i ish ja ayonla ida qanday
qo‘llanilayo gani misolla o qali yo i iladi. Maqolada Nyu on qonunla ining
cheklanishla i k an a elya i is ik sha oi la da qay a zda o‘ldi ilgani hamda
ula ning undamen al naza iy asos si a ida exnologik a aqqiyo dagi o‘ ni ko‘ sa ib
o‘ iladi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, Nyu on mexanikasi na aqa a ixiy
me os, balki hozi gi ilm- an a muhandislikning ayanch poyde o idi .
Kali so‘zla : Nyu on mexanikasi, klassik izika, exnologik a aqqiyo ,
muhandislik, modellash i ish, obo o exnika, kosmik exnologiyala , undamen al
qonunla , ilmiy me os.
ANNOTATION
This a icle analyzes he scien i ic ele ance o New onian mechanics in he age
o mode n echnology and digi al inno a ion. I illus a es how his classic b anch o
physics is used in modeling p ocesses ela ed o space enginee ing, obo ics,
anspo a ion sys ems, and a i icial in elligence. The a icle shows how he
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
43
limi a ions o New on’s laws a e ul illed in quan um and ela i is ic condi ions and
hei ole as a undamen al heo e ical basis o echnological p og ess. The esul s o
he esea ch show ha New onian mechanics is no only a his o ical legacy, bu also
a co ne s one o mode n science and enginee ing.
Keywo ds: Ne onian mechanics, classical physics, echnological p og ess,
enginee ing, modeling, obo ics, space echnology, undamen al laws, scien i ic
he i age.
Texnologiya shidda bilan i ojlanayo gan hozi gi da da biz kosmosni zab
e yapmiz, sun’iy in ellek dan oydalanyapmiz, a oma lash i ilgan izimla
hayo imizning aj almas qismiga aylangan. Tele onla , a omobilla , samolyo la , ha o
obo la bula ning ha bi i izika qonunla iga ayanadi. Bi oq bu yuksak yu uqla ning
ba chasining ubida hali ham XVII as da Isaak Nyu on omonidan kash e ilgan
mexanika qonunla i yo adi. Ha aka , kuch a mu ozana haqidagi ushbu qonunla
zamona iy exnologiyala ning asosiy ayanchi bo‘lib, ula ning abadiy kuchi ilm- an
a ixida o‘chmas iz qoldi gan. Bugungi kunda exnologik a aqqiyo qanday shaklda
bo‘lmasin, uning ildizi Nyu on mexanikasining soddaligi a aniqligida mujassamdi .
Nyu onning uch a ha aka qonuni; ine siya, kuch, a’si a aks a’si qonunla i
haqida qisqacha ma’lumo be sam- biz bu qonunla ni dinamika bo‘limida o‘ ganamiz.
Dinamika-jismla ning ha aka qonunla i a englamala ini, ha aka ni yuzaga
kel i u chi sababla bilan qo‘shib o‘ ganu chi mexanikaning bi bo‘limidi .
Nyu onning bi inchi qonuni (ine siya qonuni) haqidagi ik XVII as ning
boshla ida mashhu I alyan izigi Galileo Galiley omonidan ay ilgan bo‘lib, u Ye ga
o ilishi, ha oning ishqalanishi a qa shiligi kabi u li a’si la dan ozod bo‘lgan jism
ideal holla da o‘zga mas ezlik bilan abadiy ha aka qilish ke ak degan o‘g‘ i xulosaga
keladi. F ansuz izigi a ma ema igi Rene Deka bu xulosani i ojlan i ib, e kin jism
o‘zining o‘g‘ i chiziqli ha aka ini da om e i ishga in iladi deydi.
Isaak Nyu on o‘zining 1687-yilda nash e ilgan “Na u al iloso iyaning
ma ema ik asosla i” deb nomlangan ki obida ha aka ni o‘ ganishga oid ba cha
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
44
ma’lumo la ni umumlash i ib, dinamikaning uch a qonunini bayon e adi. Nyu on
o‘zidan oldin o‘ gan olimla ning xulosala iga hamda o‘zining kuza ish a aj ibala i
na ijasiga asoslanib, ine siya qonunini dinamikaning bi inchi qonuni si a ida qabul
qildi a quyidagicha a’ i ladi:
Shunday sanoq sis emala bo ki, ula ga nisba an inch u gan yoki ilga ilanma
ha aka qilayo gan jismga hech qanday kuch a’si qilmasa yoki a’si qilu chi kuchla
kompensa siyalashsa, jism inch hola ini saqlaydi yoki ilga ilanma ha aka ini da om
e i adi.
Boshqacha ay ganda ha qanday jism o‘zining inch hola ini yoki o‘g‘ i chiziqli
ekis ha aka ini bu jismga boshqa jismla a’si qilmaguncha saqlaydi. Demak, jism
das lab inch u gan bo‘lsa, keyin ham inch u a e adi, das lab ha aka lanayo gan
bo‘lsa, o‘sha ezlik a o‘sha yo‘nalishda ha aka lana e adi. Jismning ezligining
miqdo ini ham, yo‘nalishini ham o‘zga i ish uchun alba a ashqi a’si ke ak bo‘la
ekan. Tashqi ba cha a’si la kompensa siyalashgan hola da esa jismning na ezligini
a na ha aka yo‘nalishini o‘zga i ib bo‘lmas ekan.
Yuqo ida biz jismga hech qanday kuch a’si qilmasa dedik, aslida jismga hech
qanday kuch a’si qilmaslikning iloji yoq. Ya’ni jismni ba cha ashqi a’si la dan holi
joyga ko‘chi ishning iloji yo‘q. Faqa a’si juda sezila siz bo‘lgandagina biz
ideallash i ib, ashqi a’si la dan holi, ya’ni e kin jism deb ay ishimiz mumkin.
Jismning inch hola ini yoki o‘g‘ i chiziqli ekis ha aka ini saqlash xossasi
ine siya deyiladi. Shuning uchun Nyu onning bi inchi qonuni ine siya qonuni deb ham
a aladi.
Nyu onning ikkinchi qonuni (dinamikaning asosiy englamasi) haqida so‘z yu i a
ekanmiz kuza u la ning ko‘ sa ishicha, jismga be ilayo gan a’si bu jismning
ezlanish olish si a idagina emas, balki jismning de o ma siyalanish a zida ham
namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan: de o ga u ilayo gan o‘q unga ezlanish be maydi,
lekin de o ning o‘q ekkan joyida chuqu cha hosil bo‘ladi. Bunda de o ning ay im
qismla i bi -bi iga nisba an siljiydi ya’ni de o ma siyalanish kuza iladi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
45
Umuman jismga ko‘ sa iladigan a’si “Kuch” degan ka alik bilan i odalanib,
uning ka aligi jism e ishadigan ezlanish a de o ma siya bilan aniqlanadi.
Taj ibala da quyidagila aniqlangan:
1. Bi o jismga ix iyo iy 𝐹1, 𝐹2,𝐹3,… kuchla na ba ma-na ba a’si e ganda
jism oladigan ezlanishla u licha 𝑎1,𝑎2,𝑎3,… bo‘ladi. Lekin a’si e u chi kuchning
olgan ezlanishga nisba la i ba cha holla da bi xil.
𝐹1
𝑎1=𝐹2
𝑎2=𝐹3
𝑎3=cons
Bu nisba jismning ine lik xususiya ini xa ak e lab, massa deb a aladi a m ha i
bilan belgilanadi.
Hajmla i aynan bi day bo‘lgan u li jismla ning massala i u licha bo‘ladi.
Haqiqa dan ham, hajmla i eng, lekin bi i yog‘ochdan, ikkinchisi esa emi dan yasalgan
jismla ning massala i u licha bo‘lishini kundalik u mushimizdan bilamiz. Hajmi
ma’lum bo‘lgan jismning massasini opishimiz uchun zichlik ushunchasini
Место для уравнения.ki i amiz. Modda massasining uning hajmiga nisba iga eng
bo‘lgan ka alik uning zichligi deyiladi. Boshqacha ay ganda modda zichligi- hajm
bi ligida o‘plangan massadi .
𝜌=𝑚
𝑉 [ 𝑘𝑔
𝑚3]
Shuni ham ay ib o‘ ish ke akki, massa jism o‘lcho i bo‘lsa, zichlik esa jism
egallab u gan azo sohasida ine likning quyuqlik da ajasini bildi adi. Zichligi yuqo i
bo‘lgan jismda ine lik quyuqlashgan a aksincha zichligi kam bo‘lgan jismda ine lik
siy aklashgan deyishimiz mumkin.
Ka aligi bi xil bo‘lgan kuchla a’si ida u li massali jismla e ishgan
ezlanishla ning qiyma la i jismla ning massala iga eska i p opo sional bo‘ladi.
Massasi ka a oq jismning ezligini saqlash xususiya i yo qin oq nomoyon bo‘ladi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
46
Massa- jismning ine lik o‘lcho idi . Ine lik- bu ashqi kuch a’si ida ezlikning
das labki qiyma a yo‘nalishini saqlashga in ilishi demakdi . Tashqi a’si na ijasida
qanchalik ezlik yo‘nalishi a qiyma ini o‘zga i ish qiyin bo‘lsa, uning massasi
shuncha ka a, ya’ni bu jism shuncha ine oq deganidi . Ine likni ha aka chanlik yoki
qo‘zg‘alu chanlikka eska i ka alik deb baholash mumkin.
Yuqo ida bayon e ilgan aj ibala ning na ijala ini umumlash i ib, quyidagi
xulosaga kelish mumkin:
Ha qanday jismning massasi a ine sial sanoq sis emasida olgan ezlanishining
ko‘pay masiga eng ka alik jismga a’si qilu chi kuchga eng.
F=m∙a
Mazku o mula dinamikaning asosiy englamasi yoki Nyu onning (dinamikaning
) ikkinchi qonuni deb a aladi.
Nyu onning (dinamikaning) uchinchi qonuni (aks a’si qonuni) bo asida so‘z
yu i a ekanmiz ikki jism a’si lashganda, bi inchi jism ikkinchisiga qandaydi kuch
bilan a’si ko‘ sa sa, alba a, o‘z na ba ida ikkinchi jism ham bi inchisiga qandaydi
kuch bilan a’si ko‘ sa ishini o‘ ganganmiz.
Nyu on ko‘plab aj ibala o‘ kazib, aj iba na ijala ini umumlash i ib, o‘zining
ichinchi qonunini quyidagicha a’ i laydi:
Jismla bi - bi iga aynan bi o‘g‘ i chiziq bo‘ylab yo‘nalgan , absalyu qiyma i
jiha idan eng a yo‘nalish jiha idan qa ama-qa shi kuchla bilan a’si qiladi.
𝐹1= -𝐹2
Ta’si lashu aq ida ikki jism olgan ezlanishla i nisba i ula ning massala ining
eska i nisba iga eng.
𝑎2
𝑎1=𝑚1
𝑚2
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
47
Texnologiya qanchalik i ojlanmasin ha bi yangilikning ildizida undamen al
qonunla yo adi. Shunday ekan , Nyu on mexanikasi insoniya ilm an a ixida eng
mus ahkam naza iy asosla dan bi i bo‘lib, bugungi exnologiyala as ida ham o‘z
ahamiya ini yo‘qo gani yo‘q. Uning qonunla i klassik izimla ning ha aka ini
aniqlashda, muhandislik hisob-ki obla ini baja ishda, obo o exnika, anspo , kosmik
exnologiyala a sun’iy in ellec izimla ida modellash i ish ja ayonla ining poyde o i
si a ida qo‘llanilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abdullaye A. a boshqala . Umumiy izika ku si: Mexanika. Toshken :
O‘zbekis on Milliy uni e si e i nash iyo i, 2019.
2. Qodi o N. Klassik mexanikaning amaliy qo‘llanilishi. Toshken : Inno a sion
exnologiyala Ma kazi, 2020.
3. Xolma o B, Tu suno S. Zamona iy exnologiyala a klassik mexanikaning
o‘za o bog‘liqligi. Fizik a a exnika ju nali. 2021.
4. Jo‘ aye M. Fizikaning asosiy qonunla i a ula ning exnikada qo‘llanilishi.
Toshken Fan nash iyo i, 2018.
5. Rasulo O. Zamona iy izika a mexanikaning i ojlanish bosqichla i. Toshken :
O‘zbekis on Milliy ku ubxonasi nash iyo i,2021.
