SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
57
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17543629
JINOYAT PROTSESSIDA ADOLATLI SUD MUHOKAMASIGA
BO‘LGAN HUQUQNI AMALGA OSHIRISHDA
RAQAMLASHTIRISHNING O‘RNI
Hasano Abulmannon Mama umu odo ich
Huquqni muho aza qilish Akademiyasi mus aqil izlanu chisi,
Su xonda yo iloya i Deno umani p oku o ining ka a yo damchisi,
3-da ajali yu is
ANNOTATSIYA
Jinoya p o sessida adola li sud muhokamasiga bo‘lgan huquqni amalga oshi ish
elemen i si a ida sudlanu chining o‘ziga nisba an adola li hukm yoki aj im qabul
qilinishiga bo‘lgan huquqini o‘liq a ishonchli a’minlash maqsadida sun’iy
in ellek ni jo iy qilish o qali sudning hukm chiqa ishdagi xa o a kamchilikla ini
minimallash i ish, shuningdek, sud hujja la i a xi i bazasini ishlab chiqish sudya a
p oku o ning anishish, oydalanish imkonini be ish o qali qa o la qabul qilishda
yagona sud amaliyo ini shakllan i ish akli e iladi.
Kali so‘zla : jinoya p o sessi, sun’iy in ellek , adola li sud muhokamasiga
bo‘lgan huquqni amalga oshi ish elemen la i, aqamli sud, sudlanu chining o‘ziga
nisba an adola li hukm chiqa ilishiga bo‘lgan huquqini a’minlash.
ABSTRACT
As an elemen o he implemen a ion o he igh o a ai ial in c iminal
p oceedings, in o de o ully and eliably ensu e he igh o he accused o ecei e a
ai decision (sen ence) in ela ion o him, o minimize he e o s and sho comings o
he cou by in oducing a i icial in elligence, as well as he de elopmen o a da abase
o cou documen s by p o iding he oppo uni y o he judge and he p osecu o o
ge acquain ed wi h he decisions, i is p oposed o o m a uni ied judicial p ac ice o
he adop ion.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
58
Key wo ds: c iminal p ocedu e, а i icial in elligence, elemen s o he
implemen a ion o he igh o a ai ial, ensu ing he igh o he accused o a ai
sen ence, digi al cou .
АННОТАЦИЯ
В качестве элемента реализации права на справедливое судебное
разбирательство в уголовном судопроизводстве, в целях полного и надежного
обеспечения права обвиняемого на получение справедливого решения (приговора)
в отношении него, минимизации ошибок и недостатков суда путем внедрения
искусственного интеллекта, а также развития базы данных судебных
документов путем предоставления возможности судье и прокурору
знакомиться с решениями, предлагается сформировать единую судебную
практику по принятию.
Ключевые слова: уголовный процесс, искусственный интеллект, элементы
реализации права на справедливое судебное разбирательство, обеспечение права
обвиняемого на справедливый в отношении него приговор, цифровой суд.
Hozi gi da da sud-huquq sohasida zamona iy exnologiyala ning o‘ ni o ib
bo moqda, bu ayniqsa sun’iy in ellek (AI - a i icial in elligence)ning paydo bo‘lishi
bilan axbo o exnologiya sohasida alohida o‘ziga xos bi yangi da ni boshlab be di.
Sun’iy in ellek insonla bilan muloqo qilishi, ula ga ma’lum bi sohada
maslaha la be ishi, akli la be ishi, ahlil qilishi, oldindan axmin qila olishi, ha oki
xulosala qilishi mumkinligi bilan insonla ni o‘ziga omma iy a ishda jalb qilmoqda.
Bi oq, sun’iy in ellek insonla ning qo‘lidan ishini olishi bilan bi ga insoniya ga
kelajakda ahdid solishi mumkinligi haqidagi qa ash ham ma jud. Buning oldini olish
uchun, xalqa o a milliy doi ada ushbu sohani a ibga solu chi no ma i hujja la ni
ishlab chiqish za u a ini paydo qildi.
Bi lashgan Milla la Tashkilo i Bosh Assambleyasi 2024-yil
21-ma kuni “Ba qa o i ojlanish uchun xa siz, himoyalangan a ishonchli sun’iy
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
59
in ellek izimla ining imkoniya la idan oydalanish” nomli
A/78/L49-sonli ezolyu siyasi ayni shu sohani a ibga soladi.
O‘zbekis on Ruspublikasida ham sun’iy in ellek exnologiyala ini keng jo iy
e ish a ula ni mamlaka imizda u li sohala da keng qo‘llash, ayniqsa jinoya chilikni
oldini olish, ko upsion hola la ni ba a a e ish a sud ja ayonla ida qo‘llash
maqsadida sohala ni aqamlash i ish bo asida qa o ishla amalga oshi ilmoqda.
Xususan, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2021-yil
17- e aldagi “Sun’iy in ellek exnologiyala ini jadal jo iy e ish uchun sha -sha oi la
ya a ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ-4996-sonli Qa o ida “Sun’iy in ellek ni
i ojlan i ish s a egiyasi”ni ishlab chiqish a 2021-yil noyab da No ma i -huquqiy
hujja loyihasini Vazi la Mahkamasiga ki i ish naza da u ilgan.
Ayniqsa, sudla aoliya iga sun’iy in ellek exnologiyala ini jo iy e ish uchun
qulay sha -sha oi la ya a ish, aqamlash i ish ishla ini izchil da om e i ish,
sudla ning moddiy- exnik a’mino ini yaxshilash, shuningdek, «Raqamli O‘zbekis on
— 2030» s a egiyasida belgilangan maqsad a azi ala ij osini a’minlash maqsadida
P eziden imiz omonidan 21.08.2025-yilda “Sudla aoliya iga sun’iy in ellek
exnologiyala ini jo iy e ish o qali odil sudlo ga e ishish da ajasini oshi ish hamda sud
izimining moddiy- exnik a’mino ini yaxshilashga doi qo‘shimcha cho a- adbi la
o‘g‘ isida
2
”gi a monning qabul qilinishi sud sohasiga ham sun’iy in ellek ni jo iy
e ish juda muhim ekanligidan dalola be adi.
Jumladan, Fa mon asosida sud ishla ini yu i ishda qog‘oz shaklidan oz kechish
maqsadida «Raqamli sud» konsepsiyasi asosida ishla ning yu i ilishini bosqichma-
bosqich o‘liq elek on shaklga o‘ kazish, Oliy sudning axbo o izimla i negizida sud
hujja la i a xi i modulini ishlab chiqish a amaliyo ga jo iy e ish a boshqa bi qa o
us u o azi ala belgilab olindi.
Bu bi inchidan, Respublikamizda sudla da ish yu i ishda a qa o la (hukm, aj im
a hokazola ) qabul qilishda yagona sud amaliyo ini jo iy e ish imkoniya ini be adi.
2
www.Lex.uz
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
60
Chunki, Oliy sudning axbo o izimi negizida sud hujja la i a xi i modulining ishlab
chiqilishi a bundan ha bi sudyaning oydalana olishi imkoniya i be ilishi, kelgusida
qa o la qabul qilishda yoki hukm chiqa ishda a algi sud qa o la ini o‘ ganish a
yu imizning u li hududla ida ayni bi jinoya uchun qanday u dagi jazola
ayinlanayo ganligidan boxaba bo‘lishi a jazo ayinlashda yagona sud amaliyo ini
shakllan i ish imkoniya ini be adi.
Bi oq, sud aoliya iga sun’iy in ellek ni jo iy qilish uqa ola ga bi qancha
yengillik be ishi bilan bi ga jazo ayinlashda jinoya kodeksida naza da u ilgan
sanksiya doi asidan yuqo i yoki belgilanganidan kam jazo ayinlashda ko‘makchi
bo‘lishi mumkin.
Biz ishonamizki, ha bi sudya ye a li da ajada malakaga ega, bi oq masala inson
aqdi i bilan bog‘liq bo‘lganligi, hech kim xa o a kamchilikla siz bo‘lmaganidek, xa o
a kamchilik ham insonga xos ushuncha hisoblanadi.
Ana shu xa o a kamchilikla ga yo‘l qo‘ymaslik uchun ham jazo ayinlashda ham
sun’iy in ellek dan oydalanish imkoniya ini ya a ishimiz lozim.
Chunki inson sudda ishi ko‘ ilishi ja ayonida qiyinchiliksiz sud hujja la idan
nusha olishi yoki sudning aq idan o‘z aq ida xaba do bo‘lib bo ishi, uning sud
hokimiya idan ozi bo‘lishiga hissa qo‘shadi, lekin unga nisba an adola li jazo
ayinlanganichalik emas.
Sud hukmi qachon adola li bo‘ladi, qonuniy asosli a adola li bo‘lganidami yoki
ish i okchi shaxsla sudning aoliya idan ozi bo‘lgandami, chunki hukm qonuniy
asosli a adola li bo‘lgani bilan bu uqa ola hukmdan ozi bo‘ldi degani emas.
Shuning uchun ham jinoya p o sessida jazo ayinlashda sun’iy in ellek ni jo iy
e ish a bundan oydalanish uqa ola ni sud hukmiga bo‘lgan ishonchini oshi ish
hamda odil sudlo ga e ishish da ajasini oshi ishga ko‘maklashadi.
Chunki shaxs o‘ziga nisba an adola li sud muhokamasiga bo‘lgan huquqning
elemen la idan bi i qonuniy asosli a adola li jazo ayinlanishi huquqiga ega.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
61
Shuningdek, Jinoya kodeksining umumiy qismida alohida muhim shaxsla o asi
kel i ilgan ( oyaga ye maganla , xo in-qizla , na aqa yoshidagi shaxsla , o‘ a xa li
e sidi is a hokazola ).
Xususan, sud oyaga ye magan shaxsla ga jazo ayinlashda yoki koloniya u ini
belgilashda, oyaga ye maganla ga oid JKning maxsus
(JK 81-88-moddla )moddala ini, koloniya u ini, jazo mudda ining maksimal yoki
minimal mudda la ini a oma ik a zda belgilashi, aga da minimal mudda dan ham
kam oq mudda yoki sanksiyada naza da u ilmagan jazoni ayinlash uchun JKning 57-
moddasini qo‘llash sha ligi kabi algo i mga asoslangan sun’iy in ellek ni sud
amaliyo iga a biq e ish zamon alabiga mos hisoblanadi.
Jazo ayinlash amaliyo ida alohida o‘ziga hos elek on izimni jo iy qilish MDH
da la la ining bi nech asida jumladan, Oza bayjon a Rossiya Fede a siyasida jinoya
p o sessida jo iy qilish yo‘lida bi qancha ilmiy izlanishla olib bo ilmoqda.
Oza bayjon Respublikasi Ilmiy adqiqo la ma kazi di ek o i, yu idik anla
dok o i, p o esso X.Dj.Alikpe o MDH espublikala i sud amaliyo ini ahlil qilib,
shunday xulosaga keladi, MDHning ko‘pgina mamlaka la ida jinoiy sudlo haddan
ashqa i ayblo ga moyillik a jinoiy ep essiyadan behuda oydalanish bilan
a si lanadi
3
.
P o esso X.Dj.Alikpe o bu xulosaga kelishdan oldin bi qancha MDH
da la la ining sud amaliyo ini s a is ik jiha dan ahlil qilib chiqqan.
Xususan, u kel i gan s a is ik ma’lumo la ga ko‘ a, 2017-yilda sudla Rossiya
Fede a siyasida bi inchi ins ansiyada 958 mingga yaqin jinoiy ish ko‘ ib chiqilgan,
shundan 744 ming asi (77,6%) ayblo hukmi chiqa ilgan,
202 ming (21%) ish uga ilganligi, a igi 2900 (0,3%) ishda oqlo hukmi chiqa ilgan.
Bundan ashqa i, MDH da la la ining sud s a is ikasi shuni ko‘ sa adiki,
sudlanu chiga jazo anlashda sudla ko‘pincha qamoqqa olishligi, 2016-yilda qamoq
jazosiga hukm qilinganla ulushi Oza bayjonda 57 oiz, Qi g‘izis onda 39,6 oiz,
3
Х.Дж.Аликперов . Электронная система определения оптимальной меры наказания (постановка проблемы)
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
62
Tojikis onda 34 oiz, Rossiyada 29 oizni ashkil e ganligi, ko‘pgina G‘a biy Ye opa
mamlaka la ida bu ko‘ sa kich 8-15% dan oshmagan.
Bizning ik imizcha, s a is ik ma’lumo la o qali jinoiy sudlo haddan ashqa i
ayblo ga moyillik a jinoiy ep essiyadan behuda oydalanish si a ida baholash bu bi
omonlama yondashu hisoblanadi.
Chunki, jinoya p o sessida sud ish yu i u i bosqichigacha bo‘lgan e go ga qada
ekshi ish ha aka i ma jud, ya’ni jinoya haqida a iza, xaba kelib ushgandan so‘ng
e go ga qada ekshi u ha aka i bosqichi, aga da jinoya aloma i bo‘lsa, jinoya ishi
qo‘zg‘a ilgandan so‘ng, das labki e go bosqichi.
Bi so‘z bilan ay ganda shaxsning aybini isbo lash yo‘lida bi nech a chig‘i iqdan
o‘ ishi a ibi ma’lum.
Mazku da da su ish i u chi, e go chi yoki p oku o aybi aniqlanmagan yoki
ayblash uchun dalilla ye a li emasligi yoxud dalilla ni nomaqbul deb hisoblasa,
jinoya ishini JPKning 83,84-moddala i asosida jinoya ishini uga ishi yoki jinoya ishi
qo‘zg‘a ishni ad e ish haqida qa o qabul qilishi ham mumkin.
Shu sababli, sudda ko‘ ilgan ishla ning s a is ik hisobo la ni inoba ga olib jinoiy
sudlo haddan ashqa i ayblo ga moyillik a jinoiy ep essiyadan behuda oydalanish
si a ida baholash adola li yondashu emas.
Bugungi global zamonda, axbo o exnologiya, a oma lash i ilgan mexanizmla ,
algo i mla , ayniqsa sun’iy in ellek o qali ko‘plab zamona iy das u la ishlab
chiqilmoqda.
Bi oq, sudlanu chiga jazo ayinlashda ko‘makchi bo‘lishi mumkin bo‘lgan
alohida o mulalashgan sun’iy in ellek das u i ma jud emas.
Masalan, 18 yoshga o‘lmagan shaxs sud omonidan JKning
277-moddasi 3-qismi “g” bandi bilan aybli deb opildi a unga sanksiya doi asida 3 yil
ozodlikni cheklash jazosi ayinlandi.
To‘g‘ i, JKning 277-moddasi 3-qismi “g” bandi sanksiyasida
3-5 yilgacha ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mah um qilish jazosi ayinlanishi
mumkinligi belgilangan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
63
Ammo, JKning 841-moddasida oyaga ye magan shaxsla ga 6 oydan
- 2 yilgacha ozodlikni cheklash ayinlanishi mumkinligi naza da u ilgan.
Xuddi shu hola da, oyaga ye magan shaxsning o‘ziga nisba an qonuniy, asosli
a adola li sud hukmi chiqa ilishiga bo‘lgan huquqi buzilmoqda.
Sud qa o i qonuniyligini o‘ ganish akola iga ega bo‘lgan p oku o p o es i bilan
yuqo i ins ansiya sudida o‘zga i ildi a jazo 2 yil ozodlikni cheklashga qisqa i ildi.
Boshqacha hola da, mazku hola ni p oku o mahkum jazoni o‘liq o‘ ab
bo‘lgandan so‘ng aniqladi, jazo o‘ algandan so‘ng p o es kel i ish is iqboli qanchalik
o‘g‘ i hisoblanadi.
Voyaga ye magan mahkumning o iqcha asossiz a ishda o‘ agan jazosini
hisobini kim be adi, hukmni o‘qigan sudyami, hukmga o‘z aq ida munosaba
bildi magan p oku o mi yoki sud ja ayonida sudlanu chiga malakali yu idik yo dam
ko‘ sa gan himoyachimi yoki hech kim?
Bu kabi sud amaliyo ida bo‘layo gan kamchilikla ni o‘z aq ida ba a a e ish
uchun esa akli e iladiki, zamona iy elek on jazoni hisoblo chi, sudlanu chi
shaxsining alohida oi ala i ( oyag ye magan, ayol, na aqa yoshida a hokazola )ni
inoba ga olu chi, koloniya u i a boshqa k i e iyala ni hisobga olu chi sud a
p oku a u a o ganla i egishli a moqla iga in eg a siyalashgan mukammal sun’iy
in ellek das u i.
Bunday elek on das u ko‘p hola da jazoning miqdo idan oshib ke masligi nuq ai
naza idan kelib chiqib sudla ga ko‘makchi bo‘ladi.
MDH espublikala ida zamona iy odil sudlo ning boshqa su unkali kasallikla i -
jazoning o‘zga u chanligi, Jinoya kodeksi Maxsus qismining ko‘plab sanksiyala ida
uning mudda la i yoki o‘lchamla ining keng eb anishla i, jinoya qonunchiligida jazo
ayinlashning ba a sil a aniq qoidala ining yo‘qligi, uni ayinlashning asmiy a
ix iyo iy asosla i o asidagi kenglik ma jud.
Bu bo ada M.I.Ko alyo shunday deydi: "Jinoya qonunchiligiga bag‘ishlangan
ha qanday ki obni oching, unda siz jinoiy xulq-a o ning alohida hola la ini sa alashga
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
64
oid eng qiyin sa olla ga ja ob opishingiz mumkin, lekin jazo ayinlash bo‘yicha asosli
maslaha opa olmaysiz
4
".
MDH mamlaka la i sud o ganla ida ko‘p yilla da omida o‘planib qolgan
muammola ni hal qilish uchun adola konsepsiyasini qay a ko‘ ib chiqish, ma judla ni
minimallash i ishga qodi bo‘lgan maqbul cho ala ni opish za u .
Yuqo ida sanab o‘ ilgan bi qa o masalala ni hal qilishga qodi mexanizmla dan
bi i bu eng maqbul jazoni belgilashning sun’iy in ellek izimidi .
Ushbu izim sudyala ga (sudga) shaxsning sodi e ilgan jinoya uchun Jinoya
kodeksida naza da u ilgan jazo u la idan maqbul jazoni anlashda yo dam be ishi
mumkin.
Shunday qilib, anlangan cho a na aqa qonuniy a asosli, balki jinoya ning
ij imoiy xa liligi a aybdo shaxsiga ham mu anosib bo‘ladi.
Adola li sud muhokamasiga bo‘lgan huquqni amalga oshi ishda sun’iy in ellek
das u idan oydalanish amaliyo ga nima be adi:
– aniq a sha o qoidala yo damida hukm chiqa ish ja ayonini asmiylash i ish
da ajasini oshi ish;
– sud hokimiya ining mus aqilligini mus ahkamlash;
– sudla ning nu uzini, uqa ola ning sud-huquq izimiga ishonchini
mus ahkamlash;
– hukm chiqa ishda sud xa ola ini minimallash i ish;
– hukm chiqa ishda yagona sud amaliyo ini a’minlash;
– hukm chiqa ishda sud ix iyo ining ko‘lami a chega ala ini a ibga solish,
sudyaning keng miqyosdagi ix iyo iy akola la ini cheklash;
– sud omonidan jazo u ini anlashda, uning mudda la i yoki miqdo ini
belgilashda inson omilining a’si ini kamay i ish;
– sudyaning muayyan jazo u ini a mudda ini belgilash ja ayoniga sud aisining
a alashu ini cheklash;
4
Ковалёв М.И. Советское уголовное право: Советский уголовный закон: курс лекций / М.И. Ковалев.
Свердловск: Изд-во Свердлов. юрид. ин-та, 5, 86-87-бетлар,1974.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 12 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
65
– sudyani jinoya ishini hal qilish a aybdo ga jazo ayinlash ja ayoniga ashqi
kuchla ning a alashu idan himoya qilish;
– odil sudlo ni amalga oshi ishda sudyala jamoasida ko upsiya a boshqa
suiis e’mollik da ajasini pasay i ish;
– yuqo i u u chi sudla ning jinoya ishini ko‘ ib chiqish bo‘yicha ish hajmini
qisqa i ish;
– sud-huquq izimini mode niza siya qilish a sudla aoliya iga aqamli
exnologiyala ni jo iy e ishni jadallash i ish a hokazola .
Bu kabi ijobiy ishla negizida alba a sudlanu chining adola li sud muhokamasiga
bo‘lgan huquqini a’minlanishi yo adi.
Ya’ni sudlanu chi sudga, sudyaga a ma jud sud ish yu i u i mexanizmla iga
ishonch hosil qilishi lozim. Sudda ishi ko‘ ilayo gan shaxsning ko upsiya iy omilla
yo damida uning jazodan ozod bo‘lishi mumkinligi yoki jazosini kam ayinlanishiga
e ishishga u inishi behuda ekanligini ich ichdan anglab ye ishi lozim. Alba a, akli
e ilayo gan elek on izim hukm chiqa ishda yagona sud amaliyo ini a’minlashga ham
yo dam be adi.
Masalan, O‘zbekis on Respublikasi hududida bi jinoya ishla i bo‘yicha umani
sudi JKning 276-moddasi 2-qismi “a,b” bandla i bilan ayblangan shaxsga oid jinoya
ishini ko‘ ib chiqib, unga nisba an ushbu modda bilan aybli deb opib, 3 yil 6 oy
ozodlikdan mah um qilish jazosi ayinladi. Jazoni qa iq a ibli koloniyada o‘ ash
belgiladi.
Boshqa bi jinoya ishla i bo‘yicha uman sudida xuddi shu modda bilan shaxs
aybli deb opilib, 4 yil ozodlikni cheklash jazosi ayinladi. Jazoni mahkumning yashash
uyida oila a’zola i yonida o‘ ashni belgiladi.
Xuddi shu ikki hola da, bi inchi sud bo‘yicha mahkum jazoni qa iq a ibli
koloniyada o‘ ashga hukm qilinmoqda, ikkinchi hola da ham qa iq a ibli koloniyaga
bo ishi mumkin bo‘lgan mahkum uy qamog‘ini yashash uyida o‘ amoqda. Bu ye da
qani adola li jazo yoki yagona sud amaliyo i. To‘g‘ i sud shaxsning oila iy sha oi i a
