JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xolmi zaye a Gul uh Akba o na
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
“In es i siya a inno a siyala ” ka ed asi assis en i
Axma o Umidjon
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
Dilmu odo Dilshodbek
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
KORXONALARDA NARXLARNI SHAKLLANTIRISH METODLARI
Anno a siya. Ushbu maqolada ko xonala da na xla ni shakllan i ishning naza iy asosla i a
amaliy jiha la i ahlil qilingan. Na x siyosa i ko xonaning moliya iy ba qa o ligini a’minlash,
aqoba ba doshlikni oshi ish hamda bozo alabiga mos mahsulo akli e ish ja ayonida muhim
o‘ in u adi. Maqolada xa aja la asosida, alab a aqoba ga asoslangan, shuningdek, qiyma ga
yo‘nal i ilgan na x belgilash me odla i ahlil e ilgan. Shu bilan bi ga, zamona iy iq isodiyo
sha oi ida elek on ijo a , aqamli ma ke ing a dinamik na x belgilash exnologiyala ining na x
siyosa iga a’si i ko‘ ib chiqilgan. Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, na x shakllan i ish s a egiyasini
anlashda ko xonaning ichki esu sla i, bozo kon’yunk u asi a is e’molchila ning o‘lo
qobiliya i muhim ahamiya kasb e ishi aniqlangan.
Kali so‘zla : Na x siyosa i, na x shakllan i ish me odla i, xa aja ga asoslangan na x, alabga
asoslangan na x, aqoba ba doshlik, qiyma ga yo‘nal i ilgan na x, elek on ijo a , aqamli
ma ke ing, bozo kon’yunk u asi, dinamik na x belgilash.
Ki ish
Bozo iq isodiyo i sha oi ida ko xonala aoliya ining mu a aqiya i ko‘p jiha dan ula ning o a
a xizma la ga belgilagan na x siyosa iga bog‘liqdi . Na x — bu na aqa mahsulo qiyma ini
i odalo chi iq isodiy ka ego iya, balki ishlab chiqa u chi bilan is e’molchi o‘ asidagi iq isodiy
munosaba la ning muhim ko‘ sa kichidi . Ko xonala da na xla ni o‘g‘ i shakllan i ish mahsulo
anna xi, alab a akli nisba ini, aqoba sha oi ini, shuningdek, is e’molchila ning o‘lo
qobiliya ini hisobga olishni alab e adi.
Hozi gi da da na x belgilash ja ayoni aqa xa aja la asosida emas, balki bozo kon’yunk u asi,
aqoba chila s a egiyasi a is e’molchila ning qad iya la i bilan chamba chas bog‘liqdi .
Ayniqsa, aqamli iq isodiyo sha oi ida dinamik na x belgilash, di e ensial na x siyosa i a
onlayn sa do pla o mala i o qali na xla ni boshqa ish usulla i ko xonala ning en abelligini
oshi ishda muhim osi aga aylanmoqda.
Shu sababli, ko xonala da na xla ni shakllan i ish me odla ini chuqu o‘ ganish, ula ning
iq isodiy sama ado ligini ahlil qilish a zamona iy sha oi la ga moslashgan op imal na x
s a egiyala ini ishlab chiqish bugungi kunda dolza b masala hisoblanadi. Ushbu maqolada na x
shakllan i ishning asosiy me odla i, ula ning a zallik a kamchilikla i hamda ula ni amaliyo da
qo‘llashning sama ado ligi yo i iladi.
Adabiyo la sha hi
Na xla ni shakllan i ish masalasi iq isodiyo anida eng muhim a mu akkab yo‘nalishla dan bi i
hisoblanadi. Jahon iq isodiy adabiyo la ida bu bo ada ko‘plab ilmiy adqiqo la olib bo ilgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Klassik iq isodchila — A. Smi , D. Rika do, K. Ma ksla ning asa la ida na x ka ego iyasi
mehna qiyma i naza iyasi bilan bog‘lab ahlil qilingan. Ula ning ik icha, o a ning qiyma i uni
ishlab chiqa ish uchun sa langan mehna miqdo i bilan belgilanadi.
Keyingi da la da neoklassik iq isodchila — A. Ma shall, L. Val as a J. B. Kla kla na xni
shakllan i ishda alab a akli omilla ining o‘za o a’si ini asosiy mezon si a ida ko‘ sa ganla .
Ayniqsa, A. Ma shallning “Ma jinal ahlil” konsepsiyasi zamona iy na x belgilash naza iyala iga
zamin ya a di.
Zamona iy iq isodiy adabiyo la da esa na xla ni shakllan i ishning ko‘plab yondashu la i ishlab
chiqilgan. M. Po e ning “Raqoba us unligi” naza iyasida na x s a egiyasi ko xonaning
bozo dagi ma qeini belgilo chi asosiy omil si a ida ko‘ iladi. P. Ko le ning ma ke ing
konsepsiyala ida esa na x belgilash — bu mahsulo qiyma ini is e’molchiga ye kazishdagi asosiy
kommunika sion osi a si a ida izohlanadi.
O‘zbekis onlik olimla — A. Vahobo , A. G‘ulomo , Sh. E gashe a boshqala o‘z
adqiqo la ida milliy iq isodiyo sha oi ida na xla ni shakllan i ishning o‘ziga xos jiha la ini,
ayniqsa, bozo iq isodiyo iga o‘ ish da ida da la omonidan na xla ni a ibga solish
mexanizmla ini yo i ganla . So‘nggi yilla da esa aqamli exnologiyala , elek on sa do
pla o mala i a onlayn ma ke ing izimla ining i ojlanishi na ijasida na x belgilashda yangi
yondashu la — dinamik, di e ensial a qiyma ga yo‘nal i ilgan me odla keng qo‘llanilmoqda.
Me odologiya
Tadqiqo me odologiyasi ko xonala da na xla ni shakllan i ish ja ayonini chuqu ahlil qilish,
uning iq isodiy a amaliy asosla ini aniqlashga qa a ilgan. Ushbu maqolani ayyo lash ja ayonida
ilmiy ahlil, aqqoslash, induksiya a deduksiya, iq isodiy modellash i ish hamda s a is ik ahlil
me odla idan oydalanildi.
Tahlil a na ijala
O‘ kazilgan ahlilla na ijasida aniqlanishicha, ko xonala da na x shakllan i ishda
qo‘llanilayo gan me odla asosan uch oi aga aj a iladi: xa aja ga asoslangan, alabga
asoslangan a aqoba ga asoslangan yondashu la . Ha bi me odning a zallikla i a
kamchilikla i ko xonaning aoliya u i, bozo hola i hamda is e’molchila ning xa id qobiliya iga
bog‘liq a ishda a q qiladi.
1. Xa aja ga asoslangan na x belgilash ko xonaning ishlab chiqa ish xa aja la ini qoplash a
ma’lum oyda ma jasini a’minlashga qa a ilgan. Bu me od asosan ishlab chiqa ish ko xonala ida
qo‘llanilib, ba qa o xa aja uzilmasiga ega a moqla da sama ali hisoblanadi. Ammo bozo
alabining o‘zga ishla iga sezgi emasligi sababli aqoba kuchli bo‘lgan sha oi da cheklangan
na ija be adi.
2. Talabga asoslangan na x belgilash esa is e’molchila ning mahsulo qiyma ini qanday
baholashiga asoslanadi. Ushbu me odda psixologik omilla , is e’molchi qad iya i a o‘lo
qobiliya i asosiy ol o‘ynaydi. Masalan, xizma ko‘ sa ish a b endli mahsulo la sohasida bu
yondashu yuqo i na ija be adi, chunki na x is e’molchi ongida mahsulo si a ining ko‘ sa kichi
si a ida qabul qilinadi.
3. Raqoba ga asoslangan na x belgilash bozo kon’yunk u asi a aqoba chila ning na x
siyosa ini hisobga oladi. Bunday yondashu aqoba ba dosh a moqla da — chakana sa do,
elek on ijo a , anspo a u izm xizma la ida keng qo‘llaniladi. Ko xonala bu ja ayonda
dinamik na x belgilash (dynamic p icing) izimidan oydalanib, bozo alabining eal aq
ejimidagi o‘zga ishla iga moslashadi.
Tahlilla shuni ko‘ sa diki, O‘zbekis on ko xonala ida na x shakllan i ishda asosan xa aja ga
asoslangan yondashu us unlik qilmoqda. Bi oq aqamli iq isodiyo sha oi ida aqoba ba dosh
na x siyosa ini yu i ish uchun alab a aqoba ga asoslangan me odla ni in eg a siyalash muhim
ahamiya kasb e moqda. Shuningdek, onlayn sa do pla o mala ining kengayishi ko xonala ga
na xni eal aq ejimida op imallash i ish imkonini be moqda.
Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, sama ali na x siyosa ini shakllan i ishda quyidagi omilla muhim deb
opildi:
ishlab chiqa ish a ma ke ing xa aja la ini aniq hisoblash;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
bozo ahlilini doimiy a ishda olib bo ish;
is e’molchila ning o‘lo qobiliya ini segmen la bo‘yicha baholash;
aqoba chila na x s a egiyala ini moni o ing qilish;
elek on ijo a a aqamli ahlil osi ala ini qo‘llash.
Na ijada, ko xonaning na x siyosa ini moslashu chan, aqoba ba dosh a bozo alabiga
yo‘nal i ilgan shaklda ashkil e ish uning moliya iy na ijala i a en abelligini sezila li da ajada
oshi adi.
Xulosa a akli la
Yuqo idagi ahlilla shuni ko‘ sa adiki, ko xonala da na xla ni shakllan i ish bu aqa iq isodiy
ja ayon emas, balki s a egik boshqa u ning muhim a kibiy qismidi . Na x siyosa i ko xonaning
bozo dagi aqoba ba doshligini, oyda da ajasini a uzoq mudda li ba qa o ligini belgilo chi
asosiy omil si a ida namoyon bo‘ladi.
Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, ko xonala da na x shakllan i ish me odla ini anlashda yagona
uni e sal yondashu ma jud emas. Ha bi ko xona o‘zining ishlab chiqa ish imkoniya la i,
xa aja la uzilmasi, mahsulo u la i a is e’molchila segmen iga qa ab, mos me odla
kombina siyasidan oydalanishi za u . Ayniqsa, hozi gi aqamli iq isodiyo sha oi ida dinamik
na x belgilash,qiyma ga yo‘nal i ilgan na x, a aqoba ga asoslangan s a egiyala
ko xonala uchun eng sama ali osi ala dan bi i hisoblanadi.
Shuningdek, na x siyosa ini akomillash i ishda quyidagi akli la ni kel i ish mumkin:
1. Na x shakllan i ishning aqamli izimla ini jo iy e ish – onlayn sa do pla o mala i a
sun’iy in ellek asosidagi ahlil osi ala i yo damida na xni eal aq ejimida moslash i ish.
2. Bozo moni o ingini izimli yo‘lga qo‘yish – aqoba chila na x siyosa ini mun azam
o‘ ganib, o‘z s a egiyasini moslash i ish.
3. Xa aja la ni op imallash i ish – ishlab chiqa ish a logis ika xa aja la ini kamay i ish
o qali na xni aqoba ba dosh da ajada ushlab u ish.
4. Is e’molchila segmen a siyasiga asoslangan na x belgilash – u li oi ali xa ido la
uchun mos na x da ajasini shakllan i ish o qali sa do hajmini oshi ish.
5. Ma ke ing a na x s a egiyala ini in eg a siyalash – na xni aqa moliya iy ko‘ sa kich
si a ida emas, balki b end qiyma ini oshi ish osi asi si a ida qo‘llash.
Xulosa qilib ay ganda, ko xonala da na xla ni shakllan i ish me odla ini ilmiy asosda
akomillash i ish a ula ni zamona iy aqamli iq isodiyo sha oi la iga moslash i ish mamlaka da
ishlab chiqa ish sama ado ligini oshi ish, aqoba ba dosh muhi ni kuchay i ish a iq isodiy
o‘sishni jadallash i ishda muhim omil bo‘lib xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. A. Smi . Weal h o Na ions. London, 1776.
2. D. Rika do. P inciples o Poli ical Economy and Taxa ion. London, 1817.
3. K. Ma ks. Das Kapi al. Hambu g, 1867.
4. A. Ma shall. P inciples o Economics. London, 1890.
5. M. Po e . Compe i i e Ad an age: C ea ing and Sus aining Supe io Pe o mance. New
Yo k, 1985.
6. P. Ko le . Ma ke ing Managemen . P en ice Hall, 2016.
7. A. Vahobo . Na x siyosa i a ma ke ing s a egiyala i. Toshken , 2018.
8. A. G‘ulomo . Ko xonala da aqoba ba dosh na x s a egiyala i. Toshken , 2020.
9. Sh. E gashe . Bozo iq isodiyo ida na xla ni shakllan i ish. Toshken , 2019.
10. J. S igli z. Economics o he Public Sec o . W.W. No on & Company, 2015.
11. T. Le i . Ma ke ing Myopia. Ha a d Business Re iew, 1960.
12. O‘zbekis on Respublikasi S a is ika Qo‘mi asi. Iq isodiy ko‘ sa kichla s a is ik
ma’lumo la i. Toshken , 2024.
13. E. Ko le , K. Kelle . Ma ke ing Managemen : Eu opean Edi ion. Pea son, 2016.
