JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xolmi zaye a Gul uh Akba o na
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
“In es i siya a inno a siyala ” ka ed asi assis en i
Xosilo a Roza
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
Xoli a Madina
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
XUSUSIY VA QARZ KAPITALINING BAHOSI
Anno a siya. Ushbu maqolada ko xonala da xususiy (aksiyala o qali jalb qilingan) a qa z
kapi alining (bank k edi i, obliga siyala a boshqa qa z majbu iya la i) baholash usulla i,
ula ning moliya iy ba qa o lik a in es i sion qa o la qabul qilishdagi oli ahlil qilinadi.
Maqolada xususiy a qa z kapi alining na xini aniqlashda qo‘llaniladigan asosiy me odla ,
jumladan kapi al qiyma ini baholash modeli (CAPM), qa z kapi alining o‘ acha qiyma i, isk a
oyda nisba i kabi moliya iy ko‘ sa kichla ba a sil ko‘ ib chiqilgan. Shuningdek, maqolada
ko xonala ning moliya iy s a egiyasida xususiy a qa z kapi ali o‘ asidagi op imal nisba ni
aniqlash muammola i a amaliy a siyala kel i ilgan. Tadqiqo na ijala i moliya iy menejmen
a ko xona in es i siya aoliya ini sama ali boshqa ishda muhim ahamiya ga ega.
Kali so‘zla : Xususiy kapi al, qa z kapi ali, kapi al bahosi, moliya iy isk, in es i sion qa o la ,
kapi al s uk u asining op imal nisba la i, CAPM (Capi al Asse P icing Model)
Ki ish
Ko xonala ning moliya iy ba qa o ligi a in es i sion aoliya i ula ning kapi al manbala ini
sama ali boshqa ish qobiliya iga be osi a bog‘liq. Kapi al ikki asosiy manbaga bo‘linadi: xususiy
kapi al a qa z kapi ali. Xususiy kapi al aksiyado la omonidan jalb qilinadi a ko xona
egala ining moliya iy man aa la ini aks e i adi, qa z kapi ali esa bankla , obliga siyala yoki
boshqa moliya iy ins i u la o qali jalb qilinadi a muayyan oiz s a kasi bilan qay a ilishi sha
bo‘lgan majbu iya la ni o‘z ichiga oladi.
Xususiy a qa z kapi alining na xini o‘g‘ i baholash ko xonaning moliya iy s a egiyasini
shakllan i ishda, in es i sion loyihala ni baholashda a kapi alning op imal s uk u asini
aniqlashda muhim ahamiya ga ega. Shu bilan bi ga, kapi alning u li manbala idan oydalanish
bilan bog‘liq isk a xa aja la ni hisobga olish ko xonaning moliya iy ba qa o ligini a’minlaydi.
Maqolada xususiy a qa z kapi alining baholash me odla i, ula ning a zallikla i a kamchilikla i
ahlil qilinadi. Shuningdek, ko xonala da kapi al s uk u asini op imallash i ish a in es i sion
qa o la ni sama ali qabul qilish bo‘yicha amaliy a siyala aqdim e iladi. Tadqiqo na ijala i
moliya iy menejmen sohasida, ayniqsa in es i sion s a egiyala ni ishlab chiqishda muhim
ahamiya ga ega.
Adabiyo la sha hi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ko xonala da xususiy a qa z kapi alining bahosi masalasi moliya iy menejmen a in es i siya
naza iyasi doi asida keng o‘ ganilgan. Klassik moliya iy naza iyaga ko‘ a, xususiy kapi alning
bahosi ko‘pincha Capi al Asse P icing Model (CAPM) modeli yo damida aniqlanadi, bu esa
kapi alning ku ilayo gan oydasi a iskini hisobga oladi (Sha pe, 1964; Lin ne , 1965). CAPM
modeli aksiyado la ku gan da omadni aniqlashda eng ko‘p qo‘llaniladigan osi a si a ida
anilgan.
Qa z kapi alining bahosi esa ko‘p oq oiz s a kasi, ko xonaning moliya iy ba qa o ligi a qa z
be u chining alabla iga bog‘liq (B ealey, Mye s, 2020). Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, qa z
kapi alining qiyma i pas oq bo‘lsa ham, u ko xonala ga soliq im iyozla i a le e age (moliya iy
le e age) o qali qo‘shimcha oyda kel i ishi mumkin. Shu bilan bi ga, o iqcha qa z
majbu iya la i moliya iy iskni oshi adi, bu esa ko xonaning ba qa o ligini kamay i adi (Ross,
Wes e ield, Ja e, 2019).
So‘nggi yilla da xususiy a qa z kapi ali s uk u asining op imallash i ilishi masalasi ham keng
o‘ ganilmoqda. Masalan, Modigliani a Mille ning (1958) klassik naza iyasi kapi al
s uk u asining ko xona qiyma iga a’si ini o‘ ganib, ideal nisba ni aniqlash bo‘yicha ilmiy asos
ya a gan. Shu bilan bi ga, zamona iy adqiqo la da ko xonala ning isk p o ili, bozo sha oi i a
s a egik maqsadla i hisobga olinib, kapi alning op imal kombina siyasi modella i ishlab
chiqilgan (G aham & Ha ey, 2001).
O‘zbekis onda ham so‘nggi yilla da kapi al bahosi a s uk u asi bo‘yicha adqiqo la olib
bo ilmoqda. Mahalliy adqiqo la xususiy kapi alni jalb qilish, qa z mablag‘la ining sama ali
oydalanilishi a ula ning na xini aniqlash me odla ini amaliy jiha dan ahlil qiladi (Islomo ,
2021; Rus amo , 2022). Ushbu ishla da xususiy a qa z kapi alining ko xonala ning moliya iy
s a egiyasiga a’si i, op imal nisba ni aniqlash a iskla ni boshqa ish bo‘yicha a siyala
kel i ilgan.
Me odologiya
Ushbu maqolada xususiy a qa z kapi alining bahosini aniqlash a ahlil qilishda naza iy a
empi ik yondashu la bi galikda qo‘llanilgan. Xususiy kapi alning qiyma ini aniqlash uchun
Capi al Asse P icing Model (CAPM) a boshqa isk- oyda modella idan oydalanilgan. Bu
me odla o qali kapi alning ku ilayo gan da omadi, bozo iskini aks e i u chi be a koe i sien i
a isksiz s a ka hisobga olingan. Qa z kapi alining qiyma i esa ko xonaning qa z majbu iya la i
bo‘yicha oiz s a kasi, moliya iy le e age a soliq im iyozla ini hisobga olgan holda ahlil
qilingan. Shu bilan bi ga, kapi al s uk u asining op imal nisba ini aniqlashda Modigliani–Mille
naza iyasi a ko xonaning isk p o iliga mos zamona iy modella dan oydalanilgan.
Tadqiqo da omida O‘zbekis onning yi ik a o‘ a ko xonala i moliya iy hisobo la i ahlil qilinib,
xususiy a qa z kapi alining hajmi, na xi, oiz s a kala i a ku ilayo gan da omad ko‘ sa kichla i
yig‘ilgan. Moliya iy ko‘ sa kichla asosida ko xonala ning kapi al s uk u asining sama ado ligi
a isk da ajasi baholangan. Shuningdek, o‘ acha kapi allashgan qiyma (WACC), qa zning
ulushi, e u n on equi y (ROE) a e u n on asse s (ROA) kabi indika o la dan oydalanilgan.
Tadqiqo na ijala i xususiy a qa z kapi alining qiyma i, ula ning ko xona moliya iy ba qa o ligi
a in es i sion qa o la qabul qilishdagi ahamiya ini aniqlashga yo dam be adi hamda
ko xonala da kapi alni boshqa ish a op imal s uk u ani shakllan i ish bo‘yicha amaliy
a siyala ishlab chiqishga imkon ya a adi.
Tahlil a na ijala
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Tadqiqo na ijala i ko xonala da xususiy a qa z kapi alining ulushi a bahosining moliya iy
ba qa o lik a in es i sion aoliya ga be osi a a’si qilishini ko‘ sa adi. O‘zbekis onning yi ik a
o‘ a ko xonala i moliya iy hisobo la i asosida olib bo ilgan ahlil shuni ko‘ sa diki, xususiy
kapi alning o‘ acha ulushi 55–60% a o ida bo‘lib, bu ko xonala ning da omadlilik
ko‘ sa kichla i, in es i sion imkoniya la i a bozo iskini yengil oq boshqa ish imkoniya ini
oshi adi. Shu bilan bi ga, aksiyado la ku ilayo gan da omadi a kapi alning isk da ajasi
o‘ asidagi uz iy bog‘liqlik xususiy kapi alning bahosini aniqlashda muhim ol o‘ynaydi.
Qa z kapi alining o‘ acha ulushi esa 40–45% ni ashkil e ib, u ko xonala ning moliya iy
le e age da ajasiga sezila li a’si qiladi. Tahlil na ijala i shuni ko‘ sa adiki, pas oiz s a kasi a
sama ali qa z boshqa u i bilan ko xona qa z mablag‘la ini jalb qilish o qali o‘z kapi alla ini
kengay i ishi mumkin. Shu bilan bi ga, o iqcha qa z majbu iya la i ko xonaning lik idlik a
moliya iy ba qa o ligini xa os iga qo‘yadi, bu esa qa z kapi alining na xini oshi adi a
in es i sion loyihala ning sama ado ligini pasay i adi.
Moliya iy ko‘ sa kichla ahlili, jumladan e u n on equi y (ROE) a e u n on asse s (ROA),
xususiy kapi alning yuqo i ulushi ko xonaning da omadlilik ko‘ sa kichla ini oshi ishini, lekin
o iqcha qa z majbu iya la i esa moliya iy iskni sezila li da ajada oshi ayo ganini ko‘ sa adi.
O‘ acha kapi allashgan qiyma (WACC) ahlili esa kapi alning op imal kombina siyasi
ma judligini a ko xona qiyma ini maksimal da ajada oshi ish imkonini be adi. WACC
indika o la i shuni ko‘ sa adiki, xususiy a qa z kapi alining op imal nisba i ko xonaning
moliya iy ba qa o ligi a in es i sion sama ado ligini oshi ishda muhim osi a hisoblanadi.
Shuningdek, ahlil na ijala i O‘zbekis on sha oi ida kapi al qiyma ini aniqlashda bi nech a
muhim xulosala ni be adi. Bi inchidan, ko xonala xususiy kapi alga ayanish o qali moliya iy
mus aqillikni saqlab qolishla i mumkin, bu esa ula ning s a egik qa o la ini mus aqil qabul
qilishga imkon ya a adi. Ikkinchidan, qa z kapi alini sama ali boshqa ish ko xonaning
in es i sion loyihala ni moliyalash i ish imkoniya ini kengay i adi, bi oq qa z ulushi o ib
ke ganda moliya iy isk ham oshadi. Uchinchidan, kapi alning op imal s uk u asini aniqlashda
WACC, ROE a ROA kabi moliya iy indika o la ning kompleks ahlili za u , chunki ula
ko xonaning en abellik a isk balansini aniq aks e i adi.
Empi ik ahlil shuni ko‘ sa adiki, O‘zbekis on ko xonala i uchun xususiy a qa z kapi ali
o‘ asidagi nisba ni s a egik maqsadla a bozo sha oi iga moslash i ish moliya iy ba qa o likni
a’minlash, kapi al qiyma ini oshi ish a in es i sion loyihala ni sama ali amalga oshi ish
imkonini be adi. Shu bilan bi ga, adqiqo na ijala i ko xonala da iskla ni boshqa ish
s a egiyasini akomillash i ish, kapi alning u li manbala idan sama ali oydalanish a
in es i sion qa o la ni qabul qilishda ilmiy asos ya a ishga xizma qiladi.
Xulosa a a siyala
Ushbu maqolada xususiy a qa z kapi alining bahosi, ula ning ko xonala ning moliya iy
ba qa o ligi a in es i sion aoliya ga a’si i ahlil qilindi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki,
xususiy kapi alning ulushi ko xonaning en abelligini oshi adi, s a egik qa o la ni mus aqil
qabul qilish imkonini ya a adi a bozo iskini sama ali boshqa ishga yo dam be adi. Shu bilan
bi ga, qa z kapi ali ko xonaning in es i sion loyihala ni moliyalash i ish imkoniya ini
kengay i adi, bi oq o iqcha qa z majbu iya la i moliya iy iskni oshi adi a ko xonaning
ba qa o ligini zai lash i ishi mumkin.
Tahlil na ijala i kapi alning op imal s uk u asini aniqlashning muhimligini ko‘ sa adi. Xususiy
a qa z kapi alining nisba i s a egik maqsadla , bozo sha oi i a ko xonaning moliya iy p o ili
hisobga olinib belgilanishi lozim. Moliya iy ko‘ sa kichla – WACC, ROE a ROA –
kapi alning sama ado ligi a isk da ajasini baholashda muhim osi a si a ida xizma qiladi.
Maqolada olingan na ijala asosida quyidagi a siyala ishlab chiqildi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
1. Ko xonala da xususiy a qa z kapi ali o‘ asidagi op imal nisba ni aniqlash a uni s a egik
maqsadla bilan uyg‘unlash i ish lozim.
2. Qa z kapi alidan oydalanishda moliya iy le e age a oiz s a kasini hisobga olgan holda
iskla ni minimal da ajada boshqa ish za u .
3. Kapi al bahosini aniqlashda naza iy modella (CAPM, Modigliani–Mille ) a empi ik
ko‘ sa kichla ni bi galikda qo‘llash a siya e iladi.
4. Ko xonala in es i sion loyihala ni moliyalash i ish a da omadlilikni oshi ish uchun
kapi alning u li manbala idan sama ali oydalanish s a egiyasini ishlab chiqishla i ke ak.
Umuman olganda, xususiy a qa z kapi alining bahosi ko xonaning moliya iy ba qa o ligi,
in es i sion sama ado ligi a uzoq mudda li i ojlanish s a egiyasini shakllan i ishda muhim
ahamiya ga ega. Ushbu adqiqo na ijala i O‘zbekis on ko xonala i uchun kapi alni boshqa ish,
iskla ni kamay i ish a in es i sion qa o la ni op imallash i ish bo‘yicha ilmiy asos ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. B ealey, R., Mye s, S., & Allen, F. (2020). P inciples o Co po a e Finance (13 h ed.).
McG aw-Hill Educa ion.
2. Ross, S., Wes e ield, R., & Ja e, J. (2019). Co po a e Finance (12 h ed.). McG aw-Hill
Educa ion.
3. Sha pe, W. F. (1964). Capi al Asse P ices: A Theo y o Ma ke Equilib ium unde
Condi ions o Risk. Jou nal o Finance, 19(3), 425–442.
4. Lin ne , J. (1965). The Valua ion o Risk Asse s and he Selec ion o Risky In es men s in
S ock Po olios and Capi al Budge s. Re iew o Economics and S a is ics, 47(1), 13–37.
5. Modigliani, F., & Mille , M. H. (1958). The Cos o Capi al, Co po a ion Finance and he
Theo y o In es men . Ame ican Economic Re iew, 48(3), 261–297.
6. G aham, J. R., & Ha ey, C. R. (2001). The Theo y and P ac ice o Co po a e Finance:
E idence om he Field. Jou nal o Financial Economics, 60(2-3), 187–243.
7. Islomo , A. (2021). Xususiy a qa z kapi alining bahosi bo‘yicha zamona iy yondashu la .
Moliya iy Menejmen Ju nali, 3(2), 45–57.
8. Rus amo , S. (2022). Ko xonala da kapi al s uk u asini op imallash i ish me odla i.
O‘zbekis on Iq isodiyo i a Moliyasi, 5(1), 22–34.
9. Damoda an, A. (2012). In es men Valua ion: Tools and Techniques o De e mining he
Value o Any Asse (3 d ed.). Wiley.
10. Ti man, S., & Ma in, J. D. (2019). Valua ion: The A and Science o Co po a e In es men
Decisions (3 d ed.). Pea son.
