JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xolmi zaye a Gul uh Akba o na
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
“In es i siya a inno a siyala ” ka ed asi assis en i
Maxmudo Ax o
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
Ju aqulo Hamza
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
KORXONALARDA MOLIYAVIY RISKLARNI BAHOLASH USULLARI
Anno a siya. Ushbu maqola ko xonala da moliya iy iskla ni baholash usulla ini ilmiy jiha dan
ahlil qiladi. Moliya iy iskla ko xonaning lik idligi, ak i la i qiyma i, qa z majbu iya la i a
bozo sha oi la idagi o‘zga ishla bilan be osi a bog‘liq bo‘lib, ula ni aniqlash a baholash
ko xona aoliya ining ba qa o ligini a’minlashda muhim ahamiya ga ega. Maqolada k an i a i
a si a li baholash usulla i, jumladan, s a is ik ahlil, moliya iy ko‘ sa kichla ahlili, s ess- es la ,
a sena iyla ahlili kabi me odla ko‘ ib chiqiladi. Shuningdek, ko xonala da moliya iy iskla ni
boshqa ish s a egiyala ining sama ado ligini oshi ish yo‘lla i ham muhokama qilinadi. Tadqiqo
na ijala i ko xonala ga moliya iy ba qa o likni a’minlash a qa z majbu iya la ini sama ali
boshqa ishda amaliy a siyala be adi.
Kali so‘zla : Moliya iy isk, iskni baholash, ko xona, moliya iy ahlil, lik idlik, s ess- es ,
qa z majbu iya la i, in es i sion xa , iskni boshqa ish, sena iyla ahlili.
Ki ish
Ko xonala da moliya iy iskla ula ning aoliya ining ba cha jabhala iga a’si qilu chi muhim
iq isodiy hodisala dan bi i hisoblanadi. Moliya iy iskla ko xonaning lik idligi, qa z
majbu iya la ini baja ish qobiliya i, ak i la qiyma idagi o‘zga ishla a bozo sha oi la idagi
beqa o likla bilan be osi a bog‘liqdi . Zamona iy iq isodiy sha oi da global bozo ning ez
o‘zga u chanligi, alyu a ku sla ining eb anishi, oiz s a kala idagi o‘zga ishla a boshqa
mak oiq isodiy omilla ko xonala da moliya iy xa ning oshishiga olib keladi.
Moliya iy iskla ni aniqlash, baholash a sama ali boshqa ish ko xonaning uzoq mudda li
ba qa o ligini a’minlashda muhim ahamiya ga ega. Shu bois, ko xonala uchun moliya iy
iskla ni o‘z aq ida aniqlash a ula ni kamay i ish usulla ini ishlab chiqish za u a i ma jud. Bu
ja ayonda k an i a i a si a li baholash me odla i, jumladan moliya iy ko‘ sa kichla ahlili,
s ess- es la , sena iyla ahlili a s a is ik usulla keng qo‘llaniladi.
Ushbu maqola moliya iy iskla ni baholashning sama ali usulla ini o‘ ganishga qa a ilgan bo‘lib,
adqiqo na ijala i ko xonala ga iskla ni aniqlash, ula ni boshqa ish a qa z majbu iya la ini
sama ali nazo a qilish bo‘yicha amaliy a siyala be adi.
Adabiyo la sha hi
Moliya iy iskla naza iyasi a amaliyo i masalala i ko‘plab iq isodchi a moliya mu axassisla i
omonidan o‘ ganilgan. Klassik naza iyala dan bi i si a ida Ma ko i sning po el naza iyasi
(Ma kowi z, 1952) moliya iy iskni di e si ika siya o qali kamay i ish imkoniya la ini ko‘ sa adi.
Shuningdek, Sha pe (1964) a T eyno (1965) omonidan ishlab chiqilgan moliya iy
ko‘ sa kichla iskni baholashda muhim osi a si a ida e’ i o e ilgan.
Ko xonala da moliya iy iskla ni boshqa ish amaliyo iga oid adqiqo la ham keng i ojlangan.
Jo iy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, moliya iy ko‘ sa kichla ahlili, lik idlik a qa z
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
majbu iya la i moni o ingi ko xonaning moliya iy ba qa o ligini a’minlashda asosiy
osi ala dan bi idi (B igham & Eh ha d , 2016). S ess- es la a sena iyla ahlili esa bozo
sha oi la idagi o‘zga ishla ning ko xona moliya iy hola iga a’si ini oldindan baholash imkonini
be adi (Hull, 2018).
Shuningdek, so‘nggi yilla da zamona iy exnologiyala , xususan, sun’iy in ellek a ka a
ma’lumo la (big da a) asosida iskla ni basho a qilish usulla i ham keng qo‘llanilmoqda. Bu
yondashu la ko xonala ga moliya iy iskla ni yanada aniqlik bilan baholash a ula ga qa shi
s a egiyala ishlab chiqishda yo dam be adi (Gü le , 2020).
O‘zbekis onda ko xonala da moliya iy iskla ni baholash bo‘yicha adqiqo la ham olib
bo ilmoqda. Masalan, Abdullaye a boshq. (2019) omonidan amalga oshi ilgan adqiqo la ,
ko xonala da lik idlik a qa z majbu iya la ini sama ali boshqa ish usulla ini akli qilgan, shu
bilan bi ga moliya iy iskla ni kamay i ishning amaliy mexanizmla ini aniqlagan.
Me odologiya:
Ushbu adqiqo ko xonala da moliya iy iskla ni aniqlash, baholash a boshqa ish usulla ini
izimli a ishda o‘ ganishga qa a ilgan. Tadqiqo da k an i a i a si a li yondashu la ning
kombina siyasi qo‘llanildi, bu esa moliya iy iskla ni baholash ja ayonini ha omonlama ahlil
qilish imkonini be di.
K an i a i yondashu asosida moliya iy ko‘ sa kichla ahlili amalga oshi ildi. Bunda
ko xonaning lik idlik, moliya iy ba qa o lik, en abellik a qa z majbu iya la i kabi
ko‘ sa kichla i aniqlanib, ula ning o‘zga ishla i s a is ik usulla yo damida ahlil qilindi. Bu usul
ko xona aoliya idagi zai omonla ni aniqlash a po ensial moliya iy xa la ni oldindan
baholash imkonini be adi. Shuningdek, s ess- es la me odi qo‘llanilib, u li mak oiq isodiy a
bozo sha oi la i os ida ko xonaning moliya iy ba qa o ligi sino dan o‘ kazildi. Bu yondashu ,
ko xonaning ku ilmagan iq isodiy shokla ga qa shi chidamliligini aniqlashga xizma qiladi.
Sena iyla ahlili ham me odologiyaning aj almas qismi bo‘lib, u li iq isodiy ssena iyla ishlab
chiqildi a ula asosida ko xonaning moliya iy na ijala i p ognoz qilindi. Bu esa iskla ni
oldindan aniqlash a ula ni boshqa ish s a egiyala ini ishlab chiqishda ilmiy asos ya a adi.
Si a li yondashu doi asida ekspe bahola i a case-s udy ahlili ishla ildi. Moliya iy iskla ni
boshqa ish bo‘yicha ko xona meneje la i a moliya mu axassisla ining aj ibasi hisobga olindi.
Bu usul eal ko xona amaliyo ini o‘ ganish a iskla ni kamay i ishning mu a aqiya li
s a egiyala ini aniqlash imkonini be di. Case-s udy ahlili o qali u li ko xonala misolida
iskla ni boshqa ish ja ayoni o‘ ganilib, amaliy a siyala ishlab chiqildi.
Bundan ashqa i, adqiqo da s a is ik ahlil osi ala i, jumladan ko elya siya a eg essiya ahlili,
shuningdek, moliya iy ko‘ sa kichla ni izualiza siya qilish me odla i qo‘llanildi. Ushbu
me odla ko xonala da moliya iy iskla ni aniqlash a ula ni sama ali boshqa ish bo‘yicha
qa o la qabul qilish ja ayonini qo‘llab-qu a lashga xizma qiladi.
Tahlil a na ijala :
Ko xonala da moliya iy iskla ni baholash ja ayoni adqiqo ning asosiy qismi bo‘lib, u
ko xonaning moliya iy ba qa o ligini aniqlash a po en sial xa la ni kamay i ish imkonini
be adi. Tadqiqo na ijala i ko‘ sa diki, ko xonala da eng ko‘p uch aydigan moliya iy iskla
quyidagila bilan bog‘liq: lik idlik ye ishmasligi, qa z majbu iya la ini o‘z aq ida baja ishdagi
qiyinchilikla , ak i la qiyma ining pasayishi a bozo sha oi la idagi beqa o likla .
Moliya iy ko‘ sa kichla ahlili na ijala i shuni ko‘ sa diki, lik idlik koe i sien i pas bo‘lgan
ko xonala qisqa mudda li majbu iya la ini baja ishda qiyinchilikla ga duch keladi. Shu bilan
bi ga, qa z majbu iya la ining o‘sishi ko xonaning moliya iy ba qa o ligiga sezila li a’si
ko‘ sa adi. Ren abellik a so oyda ko‘ sa kichla i esa ko xonaning uzoq mudda li moliya iy
ba qa o ligini baholashda asosiy indika o la si a ida aniqlangan.
S ess- es la na ijala i u li iq isodiy shokla os ida ko xonaning moliya iy hola idagi
o‘zga ishla ni ko‘ sa di. Misol uchun, oiz s a kala ining 2–3% ga o‘sishi a alyu a ku sla ining
beqa o ligi ko xonala ning moliya iy na ijala iga sezila li a’si ko‘ sa ishi aniqlangan. Shu bilan
bi ga, sena iyla ahlili bozo sha oi la idagi o‘zga ishla ning moliya iy ko‘ sa kichla ga a’si ini
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
p ognozlash imkonini be di. Tu li ssena iyla asosida ko xonaning moliya iy xa i da ajasi
baholandi a iskla ni kamay i ish s a egiyala i ishlab chiqildi.
Si a li yondashu o qali olingan ekspe bahola i, shuningdek case-s udy ahlilla i, ko xonala da
moliya iy iskla ni boshqa ishning amaliy jiha la ini ochib be di. Tadqiqo na ijala i ko‘ sa diki,
mu a aqiya li boshqa u amaliyo la iga ega ko xonala da iskla ni kamay i ish uchun moliya iy
ejalash i ish, ak i la di e si ika siyasi a lik idlikni nazo a qilish izimla i sama ali
qo‘llaniladi.
Umuman olganda, adqiqo na ijala i moliya iy iskla ni baholashning kompleks me odla i
ko xonala da ba qa o moliya iy hola ni a’minlashda muhim ahamiya ga ega ekanligini
ko‘ sa adi. K an i a i a si a li usulla ni in eg a siyalash o qali ko xonala o‘z iskla ini aniq
baholay oladi a ula ni kamay i ish s a egiyala ini sama ali ishlab chiqadi. Tadqiqo shuni ham
ko‘ sa diki, zamona iy exnologiyala , xususan, ka a ma’lumo la a p ognozlash modella i
asosida iskla ni aniqlash ko xonala ga moliya iy ba qa o likni oshi ishda qo‘shimcha
imkoniya la ya a adi.
Xulosa a a siyala :
Ushbu adqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, ko xonala da moliya iy iskla ni aniqlash, baholash
a boshqa ish ja ayoni ko xonaning moliya iy ba qa o ligini a’minlashda muhim ahamiya ga
ega. Moliya iy iskla asosan lik idlik ye ishmasligi, qa z majbu iya la ini baja ishdagi
qiyinchilikla , ak i la qiyma idagi o‘zga ishla a bozo sha oi la ining beqa o ligi bilan bog‘liq.
Shu bois, ko xonala uchun iskla ni izimli a ishda baholash a sama ali boshqa ish
s a egiyala ini ishlab chiqish za u a i ma jud.
Tadqiqo na ijala i asosida quyidagi a siyala ishlab chiqildi:
1. Moliya iy ko‘ sa kichla ni mun azam moni o ing qilish: Lik idlik, qa z majbu iya la i
a en abellik ko‘ sa kichla i doimiy a ishda ahlil qilinib, zai omonla aniqlanishi lozim.
2. S ess- es a sena iyla ahlilini qo‘llash: Tu li iq isodiy shokla os ida ko xonaning
moliya iy ba qa o ligini baholash a po en sial xa la ni oldindan aniqlash.
3. Ekspe bahola i a case-s udy me odla ini jo iy e ish: Ko xona meneje la i a moliya
mu axassisla ining aj ibasini hisobga olgan holda iskla ni kamay i ish s a egiyala ini ishlab
chiqish.
4. Zamona iy exnologiyala ni qo‘llash: Ka a ma’lumo la (big da a) a p ognozlash
modella i asosida moliya iy iskla ni aniqlash a boshqa ish izimini i ojlan i ish.
5. Riskla ni di e si ika siya qilish a moliya iy ejalash i ish: Ak i la ni di e si ika siya
qilish, qa z majbu iya la ini ejalash i ish a lik idlikni nazo a qilish o qali ko xonaning
moliya iy ba qa o ligini oshi ish.
Xulosa qilib ay ganda, ko xonala da moliya iy iskla ni baholashning kompleks yondashu la i –
k an i a i a si a li usulla ni in eg a siyalash o qali – moliya iy ba qa o likni oshi ish, qa z
majbu iya la ini sama ali boshqa ish a biznes aoliya ining uzoq mudda li ba qa o ligini
a’minlash imkonini be adi. Tadqiqo na ijala i amaliy jiha dan ko xonala ga iskla ni oldindan
aniqlash a ula ni minimallash i ish bo‘yicha aniq a siyala be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. B igham, E. F., & Eh ha d , M. C. (2016). Financial Managemen : Theo y & P ac ice.
Cengage Lea ning.
2. Hull, J. C. (2018). Risk Managemen and Financial Ins i u ions. Wiley.
3. Ma kowi z, H. (1952). Po olio Selec ion. The Jou nal o Finance, 7(1), 77–91.
4. Sha pe, W. F. (1964). Capi al Asse P ices: A Theo y o Ma ke Equilib ium unde
Condi ions o Risk. The Jou nal o Finance, 19(3), 425–442.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
5. T eyno , J. L. (1965). How o Ra e Managemen o In es men Funds. Ha a d Business
Re iew, 43(1), 63–75.
6. Gü le , M. (2020). Big Da a and Risk Managemen in Finance. Sp inge .
7. Abdullaye , T., Ka imo , S., & Rakhmono , A. (2019). Moliya iy iskla ni boshqa ish
izimla i: O‘zbekis ondagi ko xona amaliyo i. Toshken Moliya iy Tadqiqo la Ju nali, 3(2),
45–57.
8. Jo iy iq isodiy sha oi da ko xonala da iskla ni baholash bo‘yicha amaliy adqiqo la (2018–
2023). O‘zbekis on Respublikasi Iq isodiyo Vazi ligi nash la i.
9. Fabozzi, F. J., & Modigliani, F. (2009). Capi al Ma ke s: Ins i u ions and Ins umen s.
Pea son.
10. Saunde s, A., & Allen, L. (2020). C edi Risk Managemen In and Ou o he
Financial C isis. Wiley.
