JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Nomozo a Shoxsanam Shux a qizi
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
MAHALLIY BYUDJET MABLAG‘LARINING TAQSIMOTI VA ULARNING
SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Anno a siya: Ushbu maqolada mahalliy byudje mablag‘la ining aqsimlanish ja ayoni,
xa aja la ning sama ado ligini oshi ish muammola i a bu ja ayonni op imallash i ish yo‘lla i
chuqu ahlil qilinadi. Tadqiqo O‘zbekis on Respublikasi moliya siyosa i a hududiy moliya iy
mus aqillik sha oi ida mahalliy byudje la ning ij imoiy-iq isodiy ahamiya ini ko‘ ib chiqadi.
Maqolada na ijado likka asoslangan byudje lash i ish izimi, byudje mablag‘la ini maqsadli a
oqilona aqsimlashning zamona iy usulla i hamda jamoa chilik nazo a i o qali sama ado likni
oshi ish yo‘lla i ahlil qilingan.
Kali so‘zla : mahalliy byudje , budje mablag‘la ining aqsimo i, sama ado lik, iskal siyosa ,
na ijado likka asoslangan byudje lash i ish, hududiy moliya iy mus aqillik, jamoa chilik nazo a i
РАСПРЕДЕЛЕНИЕ СРЕДСТВ МЕСТНОГО БЮДЖЕТА И ПУТИ ПОВЫШЕНИЯ
ИХ ЭФФЕКТИВНОСТИ
Аннотация: В статье проведён глубокий анализ процессов распределения средств
местных бюджетов, проблем повышения их эффективности и путей оптимизации данного
процесса. Исследование рассматривает социально-экономическую роль местных
бюджетов в условиях финансовой политики и региональной финансовой
самостоятельности Республики Узбекистан. В статье анализируются современные методы
распределения бюджетных средств на основе результативного подхода, а также пути
повышения эффективности через целевое использование ресурсов и участие общества в
контроле.
Ключевые слова: местный бюджет, распределение бюджетных средств, эффективность,
фискальная политика, результативное бюджетирование, региональная финансовая
самостоятельность, общественный контроль
DISTRIBUTION OF LOCAL BUDGET FUNDS AND WAYS TO INCREASE THEIR
EFFICIENCY
Abs ac : This a icle p o ides a comp ehensi e analysis o he alloca ion p ocesses o local
budge unds, he challenges o enhancing hei e iciency, and me hods o op imize hese
p ocesses. The s udy examines he socio-economic ole o local budge s wi hin he con ex o
Uzbekis an’s inancial policy and egional inancial au onomy. I analyzes mode n app oaches o
pe o mance-based budge ing, a ge ed and a ional alloca ion o unds, and ways o imp o e
e iciency h ough public o e sigh and pa icipa o y con ol mechanisms.
Keywo ds: local budge , budge und alloca ion, e iciency, iscal policy, pe o mance-based
budge ing, egional inancial au onomy, public o e sigh
Ki ish. Da la byudje i izimi mamlaka ning moliya iy ba qa o ligini a’minlash, ij imoiy
sohala ni i ojlan i ish hamda hududiy iq isodiy o‘sishga ahamiya li osi a hisoblanadi. Mahalliy
byudje la esa hududla miqyosida in a uzilma, a’lim, sog‘liqni saqlash a boshqa jamoa
xizma la i uchun moliya iy manba bo‘lib xizma qiladi. Masalan, 2024- yilda O‘zbekis onda
da la byudje ining xa aja la i 310,9 ln so‘mga ye ib, bu oldingi yilga nisba an 10,6 %ga oshgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Shuningdek, da la xa aja la i 2024- yilda yalpi ichki mahsulo ga (YaIM) nisba an ~21,4 %ni
ashkil qilgan.
Shu bilan bi ga, mahalliy byudje mablag‘la ining sama ali a maqsadli aqsimlanishi hududiy
i ojlanish, iq isodiy sama ado lik hamda aholi a o onligi nuq ai naza idan juda muhimdi .
Amalda esa hududiy moliya iy mus aqillik da ajasi pas ligi, da omad bazasining zai ligi, byudje
aqsimo i hamda sa la na ijado ligini baholash izimining ye ishmasligi kabi muammola
ma jud.
Ushbu maqola mahalliy byudje mablag‘la ining aqsimlanish ja ayoni, ula ni oqilona a
sama ali ishla ish bilan bog‘liq muammola a bu ja ayonni op imallash i ish yo‘lla ini ahlil
qilishga mo‘ljallangan. Tadqiqo na ijala i hududiy iq isodiy o‘sish, moliya iy ba qa o lik hamda
jamoa chilik ish i oki asosida byudje boshqa u ining sama ado ligini oshi ishga xizma qiladi.
Adabiyo la sha hi. Mahalliy byudje mablag‘la ining sama ali aqsimlanishi masalasi
O‘zbekis on a boshqa i ojlanayo gan da la la da keng o‘ ganilgan ma zu hisoblanadi.
M. Bozo o a A. Abduka imo (2021) o‘z adqiqo la ida mahalliy byudje la sama ado ligini
oshi ish uchun na ijado likka asoslangan byudje lash i ish izimining ahamiya ini a’kidlaydi.
Ula ning ahliliga ko‘ a, mahalliy byudje mablag‘la ining 20–25 %ini iq isodiy in a uzilma
i ojiga yo‘nal i ish hududiy o‘sishni sezila li da ajada kuchay i adi.
Jahon banki (2020) hisobo ida mahalliy moliya iy boshqa u da aqamli izimla a jamoa chilik
nazo a ining ahamiya i ko‘ sa ilgan. Tadqiqo ga ko‘ a, elek on byudje nazo a i jo iy qilingan
hududla da mablag‘la dan oydalanish sama ado ligi 15–20 %ga oshgan.
O‘zbekis on Respublikasi Byudje kodeksi (2023) mahalliy byudje mablag‘la ini aqsimlash a
ula ning boshqa u ini a ibga solu chi huquqiy bazani belgilaydi. Shu bilan bi ga, 2024-yil
ma’lumo la iga ko‘ a, O‘zbekis onning mahalliy byudje la i ~52 ln so‘mga eng bo‘lib, ula ning
60 % ij imoiy sohala ga, 25 % iq isodiy in a uzilma a qolgani boshqa sohala ga yo‘nal i ilgan.
Shu bilan bi ga, ay im ilmiy manbala da mablag‘la ning sama ali ishla ilmasligi sababli hududla
o‘ asidagi iq isodiy a o u la saqlanib qolayo gani qayd e ilgan (Jahon banki, 2020; Bozo o &
Abduka imo , 2021). Bu muammola ni ba a a e ish uchun na ijado likka asoslangan
byudje lash, jamoa chilik nazo a i a hududiy moliya iy mus aqillikni oshi ish muhim deb
hisoblanadi.
Tadqiqo me odikasi. Ushbu adqiqo da mahalliy byudje mablag‘la ining aqsimlanishi a
ula ning sama ado ligini oshi ish masalala ini ahlil qilish uchun bi qa o ilmiy-uslubiy
yondashu la dan oydalanildi.
Asosiy usulla :
Tizimli ahlil — mahalliy byudje la ning uzilishi, da omad a xa aja a kibi hamda ula ning
ij imoiy-iq isodiy sama ado ligi o‘ ganildi. 2024-yil ma’lumo la iga ko‘ a, mahalliy
byudje la ning umumiy hajmi ~52 ln so‘mni ashkil qilgan, shundan 60 % ij imoiy sohala ga
yo‘nal i ilgan.
Taqqoslama ahlil — O‘zbekis on hududla i o‘ asidagi byudje mablag‘la ini aqsimlashni
boshqa i ojlanayo gan da la la bilan solish i ish. Jahon banki hisobo la iga ko‘ a, elek on
byudje nazo a i jo iy qilingan hududla da mablag‘la dan oydalanish sama ado ligi 15–20 %ga
oshgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Empi ik usul — Moliya azi ligi a mahalliy hokimlikla s a is ik ma’lumo la i asosida
mahalliy byudje la ij osi a sama ado ligi ahlil qilindi.
Sin ez a induksiya — ma jud na ijala ni umumlash i ish a sama ado likni oshi ish bo‘yicha
a siyala ishlab chiqish.
Ushbu me odika o qali mahalliy byudje la ning da omad manbala i, xa aja s uk u ala i a
hududiy moliya iy mus aqillik da ajasi o‘ ganildi hamda sama ado likni oshi ish bo‘yicha
amaliy akli la ishlab chiqildi.
Na ijala a Muhokama. Tadqiqo ja ayonida olingan asosiy na ijala O‘zbekis on mahalliy
byudje la i a konsolida siyalashgan byudje ining moliya iy hola i hamda sama ado ligini
o‘ ganishga qa a ilgan.
Mahalliy byudje la : 2024- yil ma’lumo la iga ko‘ a, mahalliy byudje la jami da omadi
~57 ln so‘mni, xa aja la i esa ~86,8 ln so‘mni ashkil qilgan. Bu shuni ko‘ sa adiki, xa aja la
da omaddan ~29,8 ln so‘mga oshib ke gan, bu mahalliy byudje la moliya iy ba qa o ligiga
salbiy a’si ko‘ sa adi.
Konsolida siyalashgan byudje : 2023- yilda xa aja la ~381 ln so‘m, de i si ~59 ln so‘m
bo‘lib, YaIMning ~5,5 % ni ashkil qilgan. 2024- yilda xa aja la esa ~433,6 ln so‘mga ye gan.
Hududiy a o u la : Mahalliy byudje la ning sama ado ligi hududla o‘ asida sezila li a q
qiladi. Masalan, Toshken shah ining mahalliy byudje i 2024- yilda ~15 ln so‘m bo‘lsa,
Qo aqalpog‘is on Respublikasi ~3,5 ln so‘mni ashkil qilgan. Shu bilan bi ga, xa aja la
a kibida ij imoiy sohala ga yo‘nal i ilgan mablag‘ ulushi hududla bo‘yicha 50–70 % o alig‘ida
a q qilgan.
Mahalliy byudje la – da omad a xa aja la (2024)
Hudud
Da omad ( ln
so‘m)
Xa aja ( ln so‘m)
Xa aja /Da omad (%)
Toshken shah i
15
20
133 %
Sama qand iloya i
7
9
128 %
Qo aqalpog‘is on
Respublikasi
3,5
4,2
120 %
Buxo o iloya i
4
5,5
138 %
Jizzax iloya i
2,8
3,5
125 %
Konsolida siyalashgan byudje – umumiy xa aja la a de i si (2023- 2024)
Yil
Xa aja ( ln so‘m)
De i si ( ln so‘m)
De i si / YaIM (%)
2023
381
59
5,5
2024
433,6
0*
0
*2024- yilga p ognoz de i si ma’lumo la i ma jud emas, ammo xa aja la oshgani kuza ilmoqda.
Muhokama. Da omad a xa aja la a o u i: Mahalliy byudje la xa aja la i da omaddan
oshib ke gan hududla da moliya iy ba qa o lik zai lashadi. Masalan, Buxo o iloya ida
xa aja /da omad koe i sien i 138 % bo‘lib, bu hudud moliya iy manbala ni sama ali boshqa ish
za u a ini ko‘ sa adi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
De i si a moliya iy ba qa o lik: Konsolida siyalashgan byudje ning de i si i YaIMning 5,5 %
ni ashkil qilgani, ma kaziy byudje ning moliya iy ba qa o ligiga a’si qiladi. Bu hududiy
byudje la da ajasida moliya iy nazo a a esu sla ni oqilona aqsimlashni alab qiladi.
Hududiy a o u la : Mahalliy byudje la sama ado ligidagi hududiy a o u la , ij imoiy a
iq isodiy in a uzilmani i ojlan i ishga a’si qiladi. Tadqiqo shuni ko‘ sa adiki, Toshken shah i
a Sama qand iloya idagi mablag‘la sama ado ligi boshqa hududla ga nisba an yuqo i, bu esa
hududla a o iq isodiy a o u la ni kamay i ish za u a ini ko‘ sa adi.
Sama ado likni oshi ish yo‘lla i:
Na ijado likka asoslangan byudje lash i ishni kuchay i ish.
Raqamli moni o ing a elek on nazo a izimla ini jo iy e ish.
Mahalliy da omad bazasini di e si ika siya qilish.
Jamoa chilik nazo a ini oshi ish o qali mablag‘la ning maqsadli sa lanishini a’minlash.
Xalqa o aj ibala : Jahon banki a Osiyo Ta aqqiyo Banki hisobo la iga ko‘ a, elek on
byudje nazo a i jo iy qilingan hududla da mablag‘la dan oydalanish sama ado ligi 15–20 % ga
oshgan. Bu na ija O‘zbekis onda ham hududiy byudje la ni op imallash i ish uchun qo‘llanishi
mumkin.
Xulosa. Ushbu adqiqo mahalliy byudje mablag‘la ining aqsimlanishi a ula ning
sama ado ligini oshi ish yo‘lla ini o‘ ganishga qa a ilgan. Tadqiqo na ijala i shuni
ko‘ sa adiki, mahalliy byudje la ning sama ali ishla ilishi hududiy i ojlanish a aholining
a o onligi uchun muhim ahamiya ga ega.
Tahlil na ijala iga ko‘ a: Da omad a xa aja la a o u i: 2024- yilda mahalliy byudje la
jami da omadi ~57 ln so‘m, xa aja la i esa ~86,8 ln so‘mni ashkil e ib, xa aja la da omaddan
~30 ln so‘mga oshgan. Bu, ayniqsa, Toshken shah i a Buxo o iloya i kabi hududla da
xa aja /da omad koe i sien i 133–138 % bo‘lishi moliya iy ba qa o likni xa os iga qo‘yadi.
Hududla o‘ asidagi a o u la : Mahalliy byudje mablag‘la ining sama ado ligi hududla
bo‘yicha keskin a q qiladi. Toshken shah i a Sama qand iloya ida mablag‘la ij imoiy a
iq isodiy in a uzilmaga yo‘nal i ilgan bo‘lsa, boshqa hududla da mablag‘la ning sama ado ligi
pas . Bu hududla o‘ asidagi iq isodiy a o u la ni kamay i ishni alab qiladi.
Konsolida siyalashgan byudje hola i: 2023- yilda konsolida siyalashgan byudje de i si i
YaIMning ~5,5 % ni ashkil qilgan, bu ma kaziy byudje ning moliya iy ba qa o ligini
a’minlashda qo‘shimcha cho ala ni za u qiladi. 2024- yilda xa aja la ~433,6 ln so‘mga ye ib,
hududiy mablag‘la sama ado ligi masalasini yanada dolza b qiladi.
Sama ado likka asoslangan yondashu za u a i: Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, mahalliy
byudje la sama ado ligini oshi ishda na ijado likka asoslangan byudje lash i ish, hududiy
da omad bazasini kengay i ish, aqamli moni o ing izimla ini jo iy e ish a jamoa chilik
nazo a ini kuchay i ish muhim omilla hisoblanadi. Jahon banki a Osiyo Ta aqqiyo Banki
aj ibala i shuni ko‘ sa adiki, elek on byudje nazo a i jo iy qilingan hududla da mablag‘la dan
oydalanish sama ado ligi 15–20 % ga oshgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ta siya a cho a- adbi la : Mahalliy byudje la ejalash i ilishini na ijado likka asoslash a
hududiy p io i e la ni belgilash.
Da omad bazasini di e si ika siya qilish, mahalliy soliq a boshqa moliya iy manbala ni
sama ali boshqa ish.
Raqamli moni o ing izimla ini jo iy e ish o qali mablag‘la ning maqsadli sa ini a’minlash.
Jamoa chilik nazo a ini oshi ish, byudje ja ayonla ini oshko alik amoyiliga moslash i ish.
Xulosa qilib ay ganda, mahalliy byudje mablag‘la ini sama ali aqsimlash a boshqa ish
hududiy iq isodiy i ojlanish, ij imoiy a o onlik a moliya iy ba qa o likni oshi ishga xizma
qiladi. Shu bilan bi ga, adqiqo na ijala i hududiy a o u la ni kamay i ish a byudje siyosa ini
akomillash i ish yo‘lida amaliy a siyala ni ishlab chiqish imkonini be adi.
Yakuniy xulosa: Mahalliy byudje la ning sama ado ligini oshi ish uchun na ijado likka
asoslangan yondashu , di e si ika siyalashgan da omad manbala i a sama ali nazo a izimla i
jo iy e ilishi, shuningdek, hududla o‘ asidagi a o u la ni kamay i ish cho ala ini ko‘ ish za u .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligi. (2024). O‘zbekis on Respublikasi mahalliy
byudje la i hisobo la i. Tashken : Moliya azi ligi.
2. Qalampi .uz. (2024). 2024-yilda kimla dan qa z olindi a nimala ga sa landi. [Online]
A ailable: h ps://qalampi .uz/en/news/2024-yilda-kimla dan-k-a z-olindi- a-nimala ga-
sa landi-119886
3. Da yo.uz. (2024). Uzbekis an’s consolida ed budge alls sho by nea ly 5 bn in 2023.
[Online] A ailable: h ps://da yo.uz/en/2024/04/02/uzbekis ans-consolida ed-budge - alls-sho -
by-nea ly-5-bn-in-2023
4. T end.az. (2024). Uzbekis an consolida ed budge expendi u es 2024. [Online] A ailable:
h ps://en. end.az/casia/uzbekis an/4012362.h ml
5. Jahon Banki. (2023). Public Finance and Budge ing in Uzbekis an: E iciency Analysis.
Washing on D.C.: Wo ld Bank.
6. Osiyo Ta aqqiyo Banki. (2023). Local Budge Pe o mance and Regional De elopmen in
Cen al Asia. Manila: Asian De elopmen Bank.
