JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ka imo a Kamola Olimo na
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
O‘ZBEKISTONDA PENSIYA HISOBLASHNI TAKOMILLASHTIRISH BO‘YICHA
ISLOHOT TAKLIFLARI VA AMALGA OSHIRISH STRATEGIYASI
Anno a siya: Ushbu maqolada O‘zbekis on Respublikasida amaldagi pensiya izimi a uning
hisoblash mexanizmining sama ado ligi ahlil qilingan. Tadqiqo da ma jud izimning
ins i u sional uzilmasi, pensiya jamg‘a masining moliya iy ba qa o ligi, o‘ acha ish haqi a
pensiya o‘ asidagi nisba hamda indeksa siya amaliyo i o‘ ganilgan. Rasmiy manbala a
xalqa o moliya ins i u la i (IMF, ILO/ISSA) a siyala iga asoslanib, pensiya hisoblash
o mulala ini akomillash i ish bo‘yicha aniq akli la ishlab chiqilgan. Takli e ilgan yangi
model pensiyani bu un mehna aoliya i da idagi o‘ acha ish haqi asosida hisoblash, xizma
yilla i uchun bonus izimini jo iy e ish, minimal ka ola miqdo ini belgilash a pensiyala ni
a oma ik indeksa siya qilish mexanizmini o‘z ichiga oladi. Shuningdek, pensiya izimining
aqamlash i ilishi, ish aoliya ini da om e i ishga ag‘ba lan i u chi cho a- adbi la a uzoq
mudda li iskal ba qa o likni a’minlash s a egiyala i ham yo i ilgan. Maqolada akli e ilgan
isloho la ij imoiy adola ni, moliya iy sha o likni hamda pensiya izimining uzoq mudda li
ba qa o ligini a’minlashga qa a ilgan.
Kali so‘zla : pensiya izimi, pensiya hisoblash o mulasi, indeksa siya, pensiya jamg‘a masi,
iskal ba qa o lik, aqamlash i ish, xizma yilla i, ij imoiy himoya, pensiya isloho i, O‘zbekis on
Respublikasi.
ПРЕДЛОЖЕНИЯ ПО РЕФОРМИРОВАНИЮ И СТРАТЕГИЯ РЕАЛИЗАЦИИ ДЛЯ
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ПЕНСИОННОГО РАСЧЕТА В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотатция: В данной статье анализируется действующая пенсионная система
Республики Узбекистан и эффективность механизма ее расчета. В исследовании
рассматриваются институциональная структура действующей системы, финансовая
устойчивость Пенсионного фонда, соотношение средней заработной платы и пенсии, а
также практика индексации. На основе официальных источников и рекомендаций
международных финансовых институтов (МВФ, МОТ/МАСО) разработаны конкретные
предложения по совершенствованию формул расчета пенсий. Предлагаемая новая модель
включает расчет пенсий на основе средней заработной платы за весь период трудовой
деятельности, введение системы премирования за выслугу лет, установление
минимального гарантийного размера и механизм автоматической индексации пенсий. В
статье также рассматриваются вопросы цифровизации пенсионной системы, меры по
стимулированию непрерывной занятости и стратегии обеспечения долгосрочной
фискальной стабильности. Предлагаемые в статье реформы направлены на обеспечение
социальной справедливости, финансовой прозрачности и долгосрочной устойчивости
пенсионной системы.
Ключевые слова: пенсионная система, формула расчета пенсии, индексация, пенсионный
фонд, фискальная устойчивость, цифровизация, трудовой стаж, социальная защита,
пенсионная реформа, Республика Узбекистан.
REFORM PROPOSALS AND IMPLEMENTATION STRATEGY TO IMPROVE
PENSION CALCULATION IN UZBEKISTAN
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Abs ac : This a icle analyzes he cu en pension sys em in he Republic o Uzbekis an and he
e ec i eness o i s calcula ion mechanism. The s udy examines he ins i u ional s uc u e o he
cu en sys em, he inancial s abili y o he pension und, he a io be ween he a e age sala y
and pension, and he indexa ion p ac ice. Based on o icial sou ces and ecommenda ions o
in e na ional inancial ins i u ions (IMF, ILO/ISSA), speci ic p oposals ha e been de eloped o
imp o e pension calcula ion o mulas. The p oposed new model includes calcula ing pensions
based on he a e age sala y o he en i e pe iod o wo k, in oducing a bonus sys em o yea s o
se ice, se ing a minimum gua an ee amoun , and a mechanism o au oma ic indexa ion o
pensions. I also co e s he digi aliza ion o he pension sys em, measu es o encou age con inued
wo k, and s a egies o ensu e long- e m iscal sus ainabili y. The e o ms p oposed in he a icle
a e aimed a ensu ing social jus ice, inancial anspa ency, and long- e m sus ainabili y o he
pension sys em.
Key wo ds: pension sys em, pension calcula ion o mula, indexa ion, pension und, iscal
s abili y, digi aliza ion, yea s o se ice, social p o ec ion, pension e o m, Republic o
Uzbekis an.
Ki ish
Pensiya izimla i ij imoiy himoya a mak oiq isodiy ba qa o likning asosiy ayanchla idan bi idi .
O‘zbekis on pensiya izimi — Moliya azi ligi huzu idagi byudje dan ashqa i Pensiya
jamg‘a masi o qali ashkil e ilgan bo‘lib — o‘nlab yilla da omida keng qam o ni a’minlab
kelmoqda. Bi oq hozi da ushbu izim demog a ik bosimla , iskal cheklo la , pasayib bo ayo gan
o‘ nini bosish da ajasi a indeksa siya amaliyo idagi nomu anosiblikla bilan yuzma-yuz u ibdi.
So‘nggi asmiy s a is ik ma’lumo la ish haqi ondining ez o‘sishini a o‘ acha ish haqla ning
keskin oshganini ko‘ sa moqda. Shu bilan bi ga, Xalqa o Valyu a Jamg‘a masi (XVJ) o‘ a
mudda li ba qa o lik bo‘yicha xa la ni qayd e ib, pensiya izimida s uk u a iy o‘zga ishla ni
a siya e moqda. Ushbu maqola pensiya hisoblash o mulala i a ula ni qo‘llab-qu a lo chi
izimla ni akomillash i ish bo‘yicha maqsadli isloho la majmuasini akli e adi. Takli la yangi
pa ame la , indeksa siya mexanizmla i, aqamli mode niza siya, uzoq oq mehna aoliya ini
ag‘ba lan i ish cho ala i hamda bosqichma-bosqich amalga oshi ish yo‘l xa i asini o‘z ichiga
oladi.
Me odologiya
Ushbu ahlil asmiy hukuma nash la i, milliy s a is ika ma’lumo la i a so‘nggi siyosiy
bayono la bilan bi qa o da xalqa o moliya ins i u la i (XVJ, XMT/ISSA) bahola ini ham
bi lash i adi. Tadqiqo ning maqsadi quyidagila dan ibo a :
Amaldagi pensiya hisoblash a indeksa siya mexanizmla idagi zai omonla ni aniqlash;
Baza iy iskal xa da ajasini miqdo an baholash;
Isloho a ian la ini ishlab chiqish a ula ni amalga oshi ish uchun amaliy yo‘l xa i asini ya a ish.
Asosiy manbala ga Hukuma po ali omonidan e’lon qilingan Pensiya jamg‘a masi sha hi,
S a is ika agen ligining 2024-yil uchun o‘ acha ish haqi hisobo la i hamda XVJning O‘zbekis on
pensiya izimi bo‘yicha asmiy bayono la i ki adi. Ma jud joyla da milliy ma’lumo la bazala i
(pensiya olu chila soni, o‘ acha ish haqi dinamikasi) pensiya o mulala idagi o‘zga ishla ning
byudje ga a’si ini baholashda qo‘llanilgan.
Na ijala
Ins i u sional asos: Pensiya jamg‘a masi Moliya azi ligi huzu idagi byudje dan ashqa i
ashkilo hisoblanadi a pensiya o‘lo la ini moliyalash i ish hamda boshqa ish uchun mas’uldi .
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Qam o a yuklama: 2025-yil o‘ ala iga kelib, O‘zbekis onda axminan 4,19 million na a
pensiya olu chi ma jud bo‘lib, ula ning asosiy qismini yoshga doi pensiyala ashkil e adi. Bu
Pensiya jamg‘a masiga sezila li a obo a o ib bo ayo gan majbu iya yuklaydi.
Ish haqi kon eks i: 2024-yilda o‘ acha oylik nominal ish haqi 5,36 million so‘mni ashkil e ib,
yiliga 17,4 oiz o‘sish qayd e ilgan. Bu hola na aqa hisoblash bazasini kengay i adi, balki
pensiya o‘ nini bosish koe i sien i bo‘yicha ku ilmala ni ham oshi adi.
Siyosiy signalla : XVJ a mahalliy akli la (2024–2025) pensiyala ni a oma ik indeksa siya
qilish, im iyozli badalla ni qay a ko‘ ib chiqish hamda uzoq mudda da ba qa o likni a’minlash
maqsadida pensiya yoshini bosqichma-bosqich oshi ishni a siya e moqda.
Ushbu ak la ikki asosiy siyosiy muammoni ko‘ sa adi:
Ye a lilik — pensiya olu chila ning xa id qobiliya ini saqlab qolish;
Ba qa o lik — pensiya izimi da omadla i (badalla , ans e la ) uzoq mudda da o‘lo la ni
qoplay olishini a’minlash.
Pensiya hisoblash o mulala ini akomillash i ish bo‘yicha akli la
Takli e ilayo gan model pensiya izimining ij imoiy himoya azi asini saqlagan holda adola lilik
a moliya iy sha o likni kuchay i adi.
P=(α×Wca ee +β×Xizma yilla i+γ×Minimal ka ola )×I
Bu ye da:
Wca ee – mehna aoliya i da omida olingan o‘ acha ish haqi (ya’ni bu un aoliya da idagi
o‘ acha ish haqi). Hozi gi “eng yaxshi bi necha yil” izimini ushbu “bu un aoliya da idagi
o‘ acha ko‘ sa kich” bilan almash i ish ki i ilayo gan nohaqlik a manipulya siyala ni
kamay i adi.
α – yillik o‘planish koe i sien i (masalan, 1,2–1,6%). 30 yillik xizma uchun 1,4% s a ka
42% pensiya o‘ nini bosish da ajasini be adi.
β– xizma yilla iga qo‘shimcha muko o koe i sien i. Mehna s ajining o iqcha yilla i
uchun belgilangan qo‘shimcha o‘lo si a ida ishlaydi.
γ– ij imoiy ka ola komponen i, ya’ni eng pas da omadli pensione la uchun minimal
ka ola langan pensiya.
I – a oma ik indeksa siya koe i sien i.
Pensiyala ni a oma ik indeksa siya qilish — ula ning eal xa id qobiliya ini saqlash uchun za u .
Takli e ilayo gan ikki bosqichli indeksa siya qoidasi:
Asosiy qoida (in lya siya himoyasi): Pensiyala ha yili is e’mol na xla i indeksiga eng da ajada
oshi iladi.
Qo‘shimcha qoida (ish haqi o‘sishiga ulash): Aga o‘ gan yilda eal ish haqi in lya siyadan
ma’lum da ajada yuqo i bo‘lsa, pensiyala qisman (masalan, 50%) ushbu o‘sish da ajasi asosida
qo‘shimcha a ishda oshi iladi.
Bu izim pensiya olu chila ning da omadini in lya siyadan himoya qilish bilan bi ga, ishlab
u gan a lod bilan adola li aqsimo ni saqlaydi a iskal ba qa o likni saqlashga yo dam be adi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ha qanday o mula isloho i kuchli aqamli in a uzilmasiz sama ali ishlamaydi. Shu bois
quyidagi cho a- adbi la za u :
Pensiya ma’lumo la ini yagona aqamli boshqa u izimida (PMIS) bi lash i ish; bu izim
Moliya, Mehna , Ij imoiy himoya a S a is ika ido ala i o‘ asidagi ma’lumo la ni
in eg a siyalaydi.
Fuqa ola ning yagona iden i ika siya aqamla i (ID) o qali no asmiy mehna aoliya ini
aniqlash a xizma yilla ini a oma ik asdiqlash.
Ish be u chila uchun eal aq ejimida badal o‘lash a hisobo opshi ish po alla ini
ya a ish.
Anonimlash i ilgan ochiq ma’lumo la bazasini (da a cube) ya a ish o qali sha o likni
oshi ish.
Bu yo‘nalish XMT/ISSA omonidan a siya e ilgan xalqa o amaliyo la ga o‘liq mosdi .
Demog a ik bosim a um ko‘ ish da omiyligining oshishi sha oi ida uqa ola ning
mehna aoliya ini cho‘zish muhim ahamiya kasb e adi:
Pensiyani kechik i ganla uchun ha bi o iqcha yil uchun belgilangan oizda pensiya
bonusla ini jo iy e ish.
“Qisman pensiya + ish” modeli o qali bosqichma-bosqich na aqaga chiqish imkonini
ya a ish.
Ishlab chiqa ishdagi aj ibali kad la ni saqlab qolgan ish be u chila uchun soliq yoki badal
im iyozla i.
Keksaygan xodimla uchun qay a ayyo lash a kasbiy i ojlanish das u la i.
Bu cho a- adbi la pensiya izimining moliya iy yukini kamay i adi a uzoq mudda da
ba qa o likni mus ahkamlaydi.
Muhokama
Pensiya izimining asosiy moliya iy omilla i — pensiya olu chila soni, o‘ acha pensiya
da ajasi, indeksa siya qoidala i a pensiya yoshi.
Model hisob-ki obla iga ko‘ a:
Eng yaxshi yilla ga asoslangan o mula o‘ niga bu un mehna aoliya i da omida o‘ acha ish
haqini hisobga olish izimi pensiya bazasini bi oz pasay i adi, lekin adola a iskal ba qa o likni
oshi adi.
Pensiya yoshining 2–3 yilga oshi ilishi o‘n yil ichida pensiya yuklamasini sezila li kamay i adi.
A oma ik indeksa siya qisqa mudda da xa aja la ni oshi adi, bi oq uzoq mudda da siyosiy a
ij imoiy ishonchni mus ahkamlaydi.
XVJ hisob-ki obla iga ko‘ a, aynan shu kabi cho a- adbi la majmuasi (indeksa siya + pensiya
yoshi o‘sishi) izimni ba qa o likka olib chiqadi.
Pensiya isloho la ining mu a aqiya i ula ning ochiq, bosqichma-bosqich a ishonchli
a zda amalga oshi ilishiga bog‘liq:
Das lab man aa do omonla ni aniqlash (ish be u chila , kasaba uyushmala i, pensione la
uyushmala i, NNTla ).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Jamoa chilik bilan muloqo ni kuchay i ish, in og a ika a omma iy axbo o osi ala i o qali
ushun i ish ishla ini olib bo ish.
Zai qa lamla uchun kompensa sion mexanizmla jo iy e ish.
Isloho la ni a al ay im hududla da sino a iqasida jo iy qilib, so‘ng a mamlaka
miqyosida a biq e ish.
Amalga oshi ish yo‘l xa i asi (24–48 oylik bosqich)
Da
Asosiy ishla
0–3 oy
Isloho la ni boshqa u chi Ishchi gu uh uzish (Moliya, Mehna , Ij imoiy
himoya, S a is ika, Pensiya jamg‘a masi, uqa olik jamiya i).
3–9 oy
PMIS izimini sino dan o‘ kazish, yagona ID ma’lumo la bazasini
ya a ish, das labki ak ua hisob-ki obla ni e’lon qilish.
9–15 oy
Asosiy qonunchilik o‘zga ishla ini qabul qilish (ka e a o‘ acha ish haqi,
yillik o‘planish s a kala i, indeksa siya mexanizmi).
15–24 oy
Ish be u chila uchun onlayn hisobo izimini yo‘lga qo‘yish, yangi
hisoblash o mulala ini bosqichma-bosqich jo iy e ish.
24–36 oy
Na ijala ni moni o ing qilish, moliya iy ko‘ sa kichla ni ahlil e ish,
pa ame la ni moslash i ish.
36–48 oy
To‘liq o‘ ish ja ayonini yakunlash, pensiya bu e ondini shakllan i ish,
ak ua baholashni yakuniy a zda e’lon qilish.
Xulosa
O‘zbekis on pensiya izimi hozi da muhim bu ilish da ida u ibdi. Demog a ik o‘zga ishla , ish
haqla ining o‘sishi a iskal bosim izimni chuqu ahlil qilish a isloh e ishni alab qilmoqda.
Takli e ilayo gan cho a- adbi la — bu un mehna aoliya i da omida o‘ acha ish haqi asosida
pensiya hisoblash, xizma yilla i uchun qo‘shimcha muko o , a oma ik indeksa siya, aqamli
mode niza siya a uzoq oq ishlashni ag‘ba lan i ish — izimning adola liligini, sha o ligini a
moliya iy ba qa o ligini oshi adi.
Isloho la ni mu a aqiya li amalga oshi ish uchun qonunchilik, exnik in a uzilma a
jamoa chilik bilan ishlashni o‘z ichiga olgan aniq bosqichli das u za u . XVJ a xalqa o aj iba
a siyala iga mu o iq, bu yo‘nalishla pensiya izimining ij imoiy ye a liligini saqlab qolish a
uzoq mudda li iskal ba qa o likni a’minlashga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbekis on Respublikasi Pensiya jamg‘a masi (2025). Rasmiy s a is ik hisobo .
2. Allianz (2024). Allianz Pension Index 2024.
3. XMT (2024). In o mal Employmen in Uzbekis an: Assessmen and Recommenda ions.
4. Da la s a is ika qo‘mi asi (2025). Aholi a iq isodiy ko‘ sa kichla .
5. P eziden Fa moni PF–108 (2024). Ish haqi, pensiyala a na aqala miqdo ini oshi ish
oʻgʻ isida.
6. OECD (2024). Pensions a a Glance Asia/Paci ic 2024.
7. UNDP O‘zbekis on (2024). Ij imoiy himoya a no asmiy bandlik bo‘yicha ahliliy hisobo .
