JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ka imo a I oda Abdusa a o na
Toshken gumani a anla uni e si e i do sen i .b.
Qobilo Ja ohi Kabil o‘g’li
Toshken gumani a anla uni e si e i iq isodiyo yo‘nalishi alabasi
Email:[email p o ec ed]
O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTINI SAMARALI BOSHQARISHDA DAVLAT VA
XUSUSIY SEKTOR HAMKORLIGINING AHAMIYATI
Anno a siya: Mazku maqolada O‘zbekis on Respublikasida iq isodiyo ni sama ali boshqa ishda
da la a xususiy sek o hamko ligining o‘ ni, ma jud aj iba hamda is iqboldagi i ojlanish
yo‘nalishla i ahlil qilingan. Shuningdek, da la -xususiy she iklik (DXSh) mexanizmla ini
akomillash i ish o qali iq isodiy ba qa o likni a’minlash, in es i siya muhi ini yaxshilash a
ij imoiy sohala da inno a sion loyihala ni amalga oshi ishning naza iy-amaliy asosla i yo i ilgan.
Kali so‘zla : da la -xususiy she iklik, iq isodiy sama ado lik, in es i siya, boshqa u ,
inno a sion i ojlanish, in a uzilma, ba qa o o‘sish.
Ki ish. Bozo iq isodiyo i sha oi ida da la a xususiy sek o o‘ asidagi o‘za o hamko lik
iq isodiy izimning muhim a kibiy qismidi . O‘zbekis on Respublikasida so‘nggi yilla da amalga
oshi ilayo gan iq isodiy isloho la da la ning boshqa u dagi oli bilan bi qa o da xususiy
sek o ni i ojlan i ish, uning iq isodiy ja ayonla dagi ulushini oshi ishga yo‘nal i ilgan. P eziden
Sh. M. Mi ziyoye a’kidlaganidek, “Bizning asosiy maqsadimiz — da la ning iq isodiyo dagi
be osi a ish i okini kamay i ib, xususiy sek o ning aolligini oshi ish o qali iq isodiy o‘sishning
ba qa o manbala ini shakllan i ishdi .” Bu yondashu da la -xususiy she iklik
mexanizmla ining amaliy ahamiya ini yanada kuchay i adi
Asosiy qism. 1. Da la a xususiy sek o hamko ligining naza iy asosla i. Bozo
iq isodiyo iga asoslangan ha qanday mamlaka da iq isodiy ba qa o likni a’minlash, in es i sion
muhi ni yaxshilash a ij imoiy in a uzilmani i ojlan i ishda da la a xususiy sek o o‘ asidagi
hamko lik muhim ahamiya kasb e adi. Mazku hamko likning zamona iy shakli si a ida da la -
xususiy she iklik (DXSh) ushunchasi jahon iq isodiyo ida keng qo‘llanilib kelinmoqda.
Da la -xususiy she iklik (DXSh) — bu da la a xususiy sek o o‘ asidagi uzoq mudda li,
o‘za o man aa li hamko lik shakli bo‘lib, u ij imoiy, in a uzilma iy, iq isodiy yoki inno a sion
loyihala ni amalga oshi ishni naza da u adi. Ushbu modelda da la o‘zining ij imoiy
majbu iya la ini sama ali baja ish imkoniya iga ega bo‘ladi, xususiy sek o esa o‘z kapi alini
oydali a nisba an xa siz yo‘nalishla ga yo‘nal i adi. DXShning mohiya i — da la ning
a ibga solu chi a s a egik boshqa u unksiyala ini saqlab qolgan holda, xususiy sek o ning
esu sla ini, exnologiyala ini a boshqa u aj ibasini iq isodiy ja ayonla ga jalb qilishdi . Bu
esa iq isodiy sama ado likni oshi adi, moliya iy yukni kamay i adi a byudje mablag‘la ining
maqsadli sa lanishini a’minlaydi.
DXShning naza iy yondashu la i. DXSh konsepsiyasining naza iy asosla i neoklassik
iq isodiy a’limo a yangi ins i u sional iq isodiyo mak abi g‘oyala i bilan bog‘liq. Neoklassik
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
yondashu da iq isodiyo da da la ning ish i oki minimal bo‘lishi ke akligi a’kidlanadi, ammo
in a uzilma a ij imoiy sohala da da la ning oli muqa a . Shu sababli, da la -xususiy she iklik
modeli aynan bu ikki sek o o‘ asidagi op imal mu ozana ni ya a adi.
Yangi ins i u sional iq isodiyo naza iyasi nuq ayi naza idan esa DXSh — bu ins i u sional
kelishu bo‘lib, u anzaksiya xa aja la ini kamay i ish, esu sla dan sama ali oydalanish a
iskla ni aqsimlash o qali umumiy na ijado likni oshi ishga qa a ilgan.
DXShning asosiy p insipla i:
1. Uzoq mudda lilik – loyihala oda da 10 yildan 30 yilgacha da om e adi.
2. Riskla ni aqsimlash – moliya iy, exnik, siyosiy a ij imoiy iskla da la a xususiy
she ik o‘ asida adola li aqsimlanadi.
3. Na ijaga yo‘nal i ilganlik – she iklikning mu a aqiya i na ija iy ko‘ sa kichla bilan
o‘lchanadi.
4. Sha o lik a hisobdo lik – ba cha bosqichla da ochiqlik, aqoba a jamoa chilik nazo a i
a’minlanadi.
Jahon aj ibasi. Dunyo miqyosida DXSh modeli mu a aqiya li qo‘llanilgan mamlaka la ko‘p.
Masalan, Buyuk B i aniyada “P i a e Finance Ini ia i e (PFI)” das u i o qali 700 dan o iq
ij imoiy-in a uzilma loyihala i amalga oshi ilgan. Janubiy Ko eyada DXSh yo damida
anspo a a’lim in a uzilmasi mode niza siya qilingan. Tu kiyada esa sog‘liqni saqlash
izimidagi “Ci y Hospi als” loyihala i na ijasida 30 milliondan o iq aholiga yuqo i si a li ibbiy
xizma ko‘ sa ilmoqda.
2. O‘zbekis onda DXSh izimining shakllanishi a i ojlanish bosqichla i. O‘zbekis on
Respublikasida so‘nggi yilla da amalga oshi ilayo gan keng ko‘lamli iq isodiy isloho la
ja ayonida da la -xususiy she iklik izimi alohida s a egik yo‘nalish si a ida shakllanmoqda.
DXSh mexanizmi iq isodiyo ning u li a moqla ida xususiy sek o aolligini oshi ish, da la
byudje i yukini kamay i ish a in es i siya muhi ini yaxshilashda muhim ol o‘ynaydi.
Huquqiy asosla . O‘zbekis on Respublikasida DXSh izimining huquqiy poyde o i 2019-yil 10-
mayda qabul qilingan “Da la -xususiy she iklik o‘g‘ isida”gi Qonun (O‘RQ–537-son) o qali
mus ahkamlandi. Ushbu qonun:
DXSh loyihala ini anlash, asdiqlash a amalga oshi ish a ibini belgilab be di;
In es o la man aa la ini huquqiy ka ola bilan himoya qilish mexanizmini jo iy qildi;
Loyiha sha nomala ini xalqa o amaliyo alabla iga moslash i di.
Shuningdek, 2020-yilda Vazi la Mahkamasining qa o i bilan Da la -xususiy she iklik
agen ligi ashkil e ildi. Bu ido a DXSh loyihala ini mu o iqlash i ish, ekspe iza o‘ kazish,
in es o la ga maslaha ko‘ sa ish a moni o ing yu i ish bilan shug‘ullanadi.
Ri ojlanish bosqichla i. O‘zbekis onda DXSh izimini shakllanishini quyidagi uch asosiy
bosqichga aj a ish mumkin:
1. Boshlang‘ich bosqich (2017–2019 yilla ):
Isloho la ning das labki bosqichida da la omonidan iq isodiy libe allashu , xususiy sek o ni
qo‘llab-qu a lash a che el in es i siyala ini jalb qilishga qa a ilgan qonunchilik asosla i
ya a ildi. Mazku da da DXSh konsepsiyasi mamlaka siyosiy-huquqiy amaliyo iga ki i ildi.
2. Faol i ojlanish bosqichi (2020–2023 yilla ):
Bu da da anspo , ene ge ika, sog‘liqni saqlash, a’lim a kommunal xizma la sohala ida 50
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
dan o iq DXSh loyihala i amalga oshi ildi. Eng yi ik loyihala dan bi i si a ida “Toshken halqa
yo‘li” a omagis ali, “Yangi Andijon” shaha chasi qu ilishi a Quyosh elek s ansiyala i
loyihala ini kel i ish mumkin.
3. Ins i u sional mus ahkamlash bosqichi (2024-yildan hozi ga qada ):
DXSh izimining sama ado ligini oshi ish, loyiha ahlilini a oma lash i ish, xalqa o moliya
ins i u la i bilan hamko likni kengay i ish bosqichi boshlandi. Bu da da O‘zbekis on Jahon
banki, Osiyo a aqqiyo banki, Islom a aqqiyo banki kabi ashkilo la bilan she iklikni
mus ahkamladi.
DXShning amaliy sama ala i. Rasmiy ma’lumo la ga ko‘ a, 2020–2024-yilla o alig‘ida
O‘zbekis onda DXSh doi asida jalb qilingan in es i siyala hajmi 6 millia d AQSH dolla idan
o iqni ashkil e di. Na ijada:
30 mingdan o iq yangi ish o‘ ni ya a ildi;
Elek ene giyasi ishlab chiqa ish qu a i 15 oizga oshdi;
T anspo -logis ika in a uzilmasining sama ado ligi 1,8 ba oba ga ko‘ a ildi.
Muammola a is iqbolla . Shunga qa amay, DXSh izimining i ojlanishida ay im cheklo la
ham ma jud: hujja la ni ayyo lash ja ayonida byu ok a ik o‘siqla , mahalliy da ajadagi
mu axassisla ye ishmasligi, iskla ni baholash me odologiyasining o‘liq shakllanmagani kabi
omilla shula jumlasidandi .
Kelgusida bu sohada xalqa o aj iba asosida aqamli boshqa u izimla ini jo iy e ish,
iskla ni baholashning yagona pla o masini ya a ish a mahalliy in es o la ga soliq
im iyozla ini kengay i ish DXShning ba qa o i ojlanishini a’minlaydi.
3. Da la a xususiy sek o hamko ligining iq isodiy sama asi. Da la -xususiy she iklik
izimining jo iy e ilishi O‘zbekis on iq isodiyo i uchun na aqa moliya iy esu sla ni kengay i ish,
balki iq isodiy boshqa u si a ini ubdan yaxshilash osi asi si a ida ham ka a ahamiya ga ega.
DXSh mexanizmla i da la ning iq isodiy ish i okini op imallash i ish, xususiy kapi alni s a egik
a moqla ga jalb qilish a iq isodiy o‘sishning yangi d ay e la ini shakllan i ish imkonini be adi.
Iq isodiy sama ado likning asosiy yo‘nalishla i: Byudje yukining kamayishi a
esu sla dan oqilona oydalanish. Da la omonidan moliyalash i iladigan ko‘plab in a uzilma
loyihala ini xususiy sek o ish i okida amalga oshi ish na ijasida byudje mablag‘la ining bi
qismi ejaladi. Bu esa da la xa aja la ini ij imoiy sohala , a’lim, sog‘liqni saqlash yoki
ekologiya kabi us u o yo‘nalishla ga yo‘nal i ish imkonini be adi. Iq isodiy aollik a bandlik
da ajasining oshishi. DXSh loyihala i amalga oshi ilayo gan hududla da ishlab chiqa ish,
qu ilish, anspo a xizma ko‘ sa ish sohala ida yangi ish o‘ inla i ya a iladi. S a is ika
agen ligi ma’lumo la iga ko‘ a, 2020–2024-yilla o alig‘ida DXSh loyihala i o qali mamlaka
bo‘yicha 30 mingdan o iq yangi ish o‘ ni ashkil e ilgan. In es i sion jozibado likning oshishi.
DXSh izimi xo ijiy in es o la uchun ishonchli a ba qa o biznes muhi ini ya a adi. Bunda
da la ning ka ola li majbu iya la i, soliq im iyozla i a sha o sha noma iy asosla
in es o la ning uzoq mudda li ishonchini a’minlaydi. Inno a sion exnologiyala a
boshqa u aj ibasini jo iy e ish. Xususiy sek o ning aol ish i oki na ijasida ishlab chiqa ish
ja ayonla iga zamona iy exnologiyala , ilg‘o menejmen usulla i a si a nazo a ining xalqa o
s anda la i ki i iladi. Bu esa sama ado likni oshi adi a milliy mahsulo la ning
aqoba ba doshligini kuchay i adi. Mak oiq isodiy ba qa o likni mus ahkamlash. DXSh
mexanizmla ini keng jo iy e ish da la in es i siya das u la ining yukini kamay i adi, budje
de i si ini cheklaydi hamda in lya siya bosimining pasayishiga xizma qiladi. Na ijada, mamlaka
iq isodiy izimining umumiy ba qa o ligi a’minlanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Amaliy misolla . O‘zbekis onda ene ge ika sohasidagi DXSh loyihala i buning yaqqol isbo idi .
Masalan, Na oi a Su xonda yo iloya la ida amalga oshi ilayo gan quyosh elek s ansiyala i
loyihala i na ijasida 2024-yil yakunla iga kelib elek ene giyasi ishlab chiqa ish hajmi 15 oizga
oshgan. Shu bilan bi ga, bu loyihala ekologik ba qa o likni a’minlashga ham xizma qilmoqda.
T anspo -logis ika sohasida esa “Toshken halqa yo‘li” loyihasi misolida da la -xususiy
she iklik mexanizmla i asosida qu ilgan a omobil yo‘lla i poy ax ning anspo yuklamasini 20
oizga kamay i gan a aq ejalishini 15–18 oizgacha oshi gan. Shunday qilib, DXSh
iq isodiyo ni s uk u a iy mode niza siya qilish, ishlab chiqa ish sama ado ligini oshi ish a
mamlaka ning xalqa o in es i sion ey ingla ini yaxshilashda muhim omil si a ida o‘zini o‘liq
oqlagan.
4. DXSh izimini akomillash i ish yo‘nalishla i. O‘zbekis on iq isodiyo ida DXSh izimi hali
nisba an yangi yo‘nalish hisoblanadi, shu bois uni ins i u sional, huquqiy a ashkiliy jiha dan
yanada mus ahkamlash muhim ahamiya ga ega. Jahon aj ibasidan ma’lumki, sama ali DXSh
izimi ma jud bo‘lishi uchun da la , xususiy sek o a moliya ins i u la i o‘ asida uz iy, izimli
a sha o hamko lik bo‘lishi za u .
Huquqiy-ins i u sional bazani yanada akomillash i ish. DXSh ja ayonla ining ha bi
bosqichida — loyiha ashabbusini ilga i su ishdan o ib, sha noma imzolanishi a amalga
oshi ishgacha bo‘lgan da da huquqiy aniqlik a ba qa o lik za u . Shu maqsadda:
“Da la -xususiy she iklik o‘g‘ isida”gi Qonunga amaldagi xalqa o s anda la ga mos
qo‘shimcha moddala ning ki i ilishi;
DXSh loyihala ini a ibga solu chi yagona aqamli eyes ya a ish;
Mahalliy hokimiya la da ajasida DXSh bo‘limla ini ashkil e ish za u .
Moliyalash i ish mexanizmla ini di e si ika siya qilish. DXSh loyihala i uchun moliya iy
manbala na aqa da la byudje idan, balki ijo a bankla i, xalqa o moliya ins i u la i,
obliga siyala bozo i a su e en ondla hisobidan shakllan i ilishi ke ak. Shu ma’noda:
Xalqa o aj iba asosida in a uzilma obliga siyala i chiqa ish;
Bank ka ola la i a sug‘u a izimla ini keng jo iy e ish;
DXSh loyihala i uchun maxsus in es i siya ondla ini ashkil e ish maqsadga mu o iq.
Raqamli boshqa u a moni o ing izimini jo iy e ish. DXSh loyihala ining sama ado ligini
oshi ish uchun loyiha ja ayonla ini aqamli boshqa u pla o masi o qali yu i ish za u . Bu
na aqa sha o likni a’minlaydi, balki byu ok a ik o‘siqla ni kamay i adi. Loyiha sama ado ligi
ko‘ sa kichla i – aq , xa aja , oyda, ekologik a’si a ij imoiy na ijala – eal aq ejimida
kuza ilib bo ilishi ke ak.
Kad la salohiya ini oshi ish a ilmiy-amaliy adqiqo la ni i ojlan i ish. DXSh izimida
malakali iq isodchila , huquqshunosla a loyiha boshqa u chila i muhim o‘ in u adi. Shu
sababli:
Oliy o‘qu yu la ida “Da la -xususiy she iklik menejmen i” yo‘nalishini ashkil e ish;
Xalqa o aj iba almashinu i das u la ini yo‘lga qo‘yish;
DXSh bo‘yicha ilmiy- adqiqo ins i u la ini ashkil e ish lozim.
Xususiy sek o uchun ag‘ba lan i u chi muhi ya a ish. Xususiy in es o la ni jalb qilish
uchun soliq im iyozla i, subsidiyala , ye aj a ishdagi qulaylikla , soddalash i ilgan li senziyalash
izimi jo iy e ilishi za u . Shu o qali xususiy sek o ning iq isodiyo dagi ulushi oshadi a u milliy
ishlab chiqa ishning ba qa o d ay e iga aylanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xulosa: Da la a xususiy sek o o‘ asidagi hamko lik O‘zbekis on iq isodiyo ining ba qa o
i ojlanishida s a egik ahamiya ga ega. DXSh mexanizmla i na aqa mamlaka in a uzilmasini
mode niza siya qilish, balki in es i sion aoliya ni aollash i ish, ish o‘ inla ini ya a ish a
iq isodiy sama ado likni oshi ishga xizma qilmoqda. Amaliy aj iba shuni ko‘ sa adiki, xususiy
sek o ish i okidagi loyihala sama ado ligi da la omonidan o‘liq moliyalash i iladigan
loyihala ga nisba an yuqo i. Shu bilan bi ga, DXSh loyihala i o qali jo iy e ilayo gan inno a sion
exnologiyala a ilg‘o boshqa u izimla i milliy ishlab chiqa ishning aqoba ba doshligini
oshi adi. Kelgusida DXSh izimini akomillash i ishning asosiy yo‘nalishla i quyidagila dan
ibo a : huquqiy bazani mus ahkamlash, moliyalash i ish mexanizmla ini di e si ika siya qilish,
aqamli moni o ing izimla ini jo iy e ish, kad la salohiya ini oshi ish a xususiy sek o uchun
ag‘ba lan i u chi muhi ya a ish. Bu yo‘nalishla amalga oshi ilsa, mamlaka iq isodiy
ba qa o ligi a in es i sion jozibado ligi sezila li da ajada oshadi. Shu bilan bi ga, DXSh izimi
na aqa iq isodiy sama ani oshi ishga, balki ij imoiy ba qa o likni a’minlashga ham xizma
qiladi. Masalan, sog‘liqni saqlash, a’lim a anspo in a uzilmasidagi DXSh loyihala i
aholining hayo si a ini yaxshilashda muhim ol o‘ynaydi. Shu nuq ai naza dan, DXSh
O‘zbekis onning iq isodiy s a egiyasida kelgusida ham ma kaziy o‘ in egallashini da om e i adi.
Umuman olganda, da la -xususiy she iklik izimini akomillash i ish O‘zbekis on iq isodiy
siyosa ining ilg‘o a sama ali mexanizmi si a ida mamlaka ni aqoba ba dosh a ba qa o
i ojlangan iq isodiyo ga aylan i ishga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la .
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 20-noyab dagi “Da la -xususiy she iklik
izimini i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ–4553-son qa o i.
2. “Da la -xususiy she iklik o‘g‘ isida”gi Qonun (O‘RQ–537, 2019-yil 10-may).
3. Mi ziyoye Sh. M. Yangi O‘zbekis on s a egiyasi. – Toshken : O‘zbekis on, 2021.
4. Wo ld Bank. Public-P i a e Pa ne ships: Re e ence Guide, 3 d Edi ion. Washing on D.C.,
2022.
5. OECD (2023). Public-P i a e Pa ne ships o Sus ainable De elopmen . Pa is: OECD
Publishing.
6. Asian De elopmen Bank (2022). P omo ing Public-P i a e Pa ne ships in In as uc u e
De elopmen . Manila: ADB.
7. UNDP (2021). P i a e Sec o Engagemen in Public Se ice Deli e y: Lessons om
Eme ging Economies. New Yo k: UNDP.
8. Rakhimo , A., & Tu suno , S. (2020). Economic Impac o Public-P i a e Pa ne ships in
Uzbekis an. Jou nal o Economic De elopmen , 45(3), 56-74.
