JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Usmono Bunyod
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i
Moliya iy ahlil ka ed asi do sen i
[email p o ec ed]
Bo’ iye a Gulnoza Ina qizi
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i
buxgal e iya hisobi akul e i
Biznes ahlil yo‘nalishi 4-bosqich alabasi
[email p o ec ed]
KORXONALAR IQTISODIY NOCHORLIGINI BAHOLASH VA TAHLIL QILISH
YO‘NALISHLARI
Anno asiya: Mazku maqolada xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho ligi
(bank o i)ni baholash a ahlil qilish yo‘nalishla i ilmiy asosda o‘ ganilgan. Ko xonala
moliya iy ba qa o ligini aniqlash, ula ning o‘lo ga layoqa sizlik da ajasini baholash hamda
bank o lik hola iga olib kelu chi omilla ahlil qilingan. Shuningdek, iq isodiy nocho likni oldini
olishda zamona iy moliya iy ko‘ sa kichla izimi, lik idlik a en abellik koe i siyen la idan
oydalanishning ahamiya i yo i ilgan. Maqolada xo ijiy a milliy aj ibala asosida xo‘jalik
yu i u chi subyek la ning iq isodiy hola ini ba qa o lash i ish bo‘yicha akli a a siyala ishlab
chiqilgan. Iq isodiyo a moqla ida aoliya yu i ayo gan ko xonala uchun amaliy ahamiya ga
ega bo‘lib, ula ni bank o lik xa idan himoyalashda qo‘llanishi mumkin.
Kali so‘zla : iq isodiy nocho lik, bank o lik, moliya iy ahlil, en abellik, lik idlik, moliya iy
ba qa o lik, ko xona sama ado ligi.
Bozo iq isodiyo i sha oi ida xo‘jalik yu i u chi subyek la ning moliya iy ba qa o ligi mamlaka
iq isodiy i ojlanishining asosiy omilla idan bi i hisoblanadi. Ha qanday da la iq isodiyo ining
ba qa o ligi, eng a alo, unda aoliya yu i ayo gan ko xona a ashkilo la ning sama ali
aoliya iga, ula ning moliya iy hola i a o‘lo ga layoqa lilik da ajasiga be osi a bog‘liqdi . Shu
boisdan xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho ligi (bank o i)ni e a bosqichda
aniqlash, baholash a ahlil qilish masalasi bugungi kunda dolza b ahamiya kasb e moqda.
O‘zbekis on Respublikasida so‘nggi yilla da iq isodiyo ni mode niza siya qilish, adbi ko lik
muhi ini yaxshilash, moliya iy ba qa o likni mus ahkamlash yo‘nalishida keng ko‘lamli
isloho la amalga oshi ilmoqda. Xususan, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017-yil 7-
e aldagi “2017–2021-yilla da O‘zbekis on Respublikasini i ojlan i ishning besh a us u o
yo‘nalishi bo‘yicha Ha aka la s a egiyasi” a 2022–2026-yilla ga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekis on a aqqiyo s a egiyasi doi asida iq isodiyo ni libe allash i ish, ko xonala ning
aqoba ba doshligini oshi ish hamda moliya iy boshqa u izimini akomillash i ishga alohida
e’ ibo qa a ilgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Bundan ashqa i, xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho ligi bilan bog‘liq masalala ni
a ibga solu chi asosiy me’yo iy-huquqiy hujja – bu “Bank o lik o‘g‘ isida”gi O‘zbekis on
Respublikasi Qonuni (1994-yil 24-ap el, yangi ah i i 2021-yil 12-ap el) hisoblanadi. Ushbu
qonun ko xonala ni bank o deb e’ i o e ish a ibi, ula ning moliya iy hola ini baholash, ashqi
boshqa u ni jo iy e ish hamda o‘lo ga layoqa sizlik hola la ini ba a a e ish mexanizmla ini
belgilab be adi. Mazku hujja ko xonala ning iq isodiy aoliya ini sog‘lomlash i ish, ula ni
bank o likdan saqlab qolish hamda moliya iy xa la ni kamay i ishga xizma qiladi.
Hozi gi sha oi da iq isodiyo ning ba qa o o‘sishi uchun ha bi ko xonaning moliya iy aoliya i
chuqu ahlil qilinishi lozim. Xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho lik hola ini
baholashda lik idlik, o‘lo ga layoqa lilik, en abellik, moliya iy ba qa o lik kabi asosiy
ko‘ sa kichla dan oydalanish muhim ahamiya ga ega. Ayniqsa, Al man Z-indeksi, Ta le
modeli, Bea e ahlili kabi xalqa o aj ibala da sino dan o‘ gan me odla dan oydalanish ko xona
bank o lik xa ini e a aniqlash imkonini be adi.
Bank o lik hola ining yuzaga kelishiga ichki a ashqi omilla sabab bo‘ladi. Ichki omilla ga
ko xona boshqa u ining sama asizligi, moliya iy ejalash i ishdagi xa ola , xa aja la ning
yuqo iligi, ishlab chiqa ish sama ado ligining pas ligi ki adi. Tashqi omilla esa mak oiq isodiy
muhi dagi o‘zga ishla , soliq siyosa i, in lya siya, alyu a ku sidagi eb anishla , k edi
esu sla ining cheklanganligi kabi hola la bilan bog‘liq. Shu sababli xo‘jalik yu i u chi
subyek la aoliya ida iskla ni boshqa ish, moliya iy moni o ingni kuchay i ish a iq isodiy
nocho likni e a ogohlan i ish izimini jo iy e ish muhimdi .
Maqolada xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho ligini baholashning naza iy asosla i,
moliya iy ahlil usulla i, bank o likni basho a qilish modella ining amaliy ahamiya i a ula ni
milliy sha oi ga moslash i ish yo‘nalishla i yo i iladi. Shuningdek, ko xonala ni moliya iy
inqi ozdan chiqish yo‘lla i, ula ning iq isodiy ba qa o ligini a’minlash a aqoba ba doshligini
oshi ish bo‘yicha akli a a siyala ishlab chiqiladi. Tadqiqo na ijala i iq isodiyo a moqla ida
aoliya yu i ayo gan ko xonala , adbi ko lik subyek la i hamda moliya iy ahlilchila uchun
amaliy ahamiya kasb e adi. Ushbu yo‘nalishda olib bo ilayo gan ilmiy izlanishla
iq isodiyo ning ba qa o i ojlanishiga, ko xonala ning sama ado aoliya ini a’minlashga
hamda bank o lik xa ini kamay i ishga xizma qiladi.
Xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho ligi (bank o ligi) – bu ko xonaning o‘z
majbu iya la ini o‘lo mudda i doi asida baja ish imkoniya ini yo‘qo gan hola ini angla adi.
O‘zbekis on Respublikasi “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonunining 3-moddasida bank o lik
quyidagicha a’ i lanadi:
“Bank o lik – bu xo‘jalik yu i u chi subyek ning k edi o la oldidagi majbu iya la ini a (yoki)
majbu iy o‘lo la ni o‘z aq ida baja ish imkoniya ini yo‘qo ganligi sababli xo‘jalik sudining
qa o i bilan bank o deb e’ i o e ilishidi .”
Mazku hola iq isodiyo uchun xa li bo‘lib, u na aqa alohida ko xonaning, balki bu un
a moqning moliya iy ba qa o ligiga salbiy a’si ko‘ sa adi. Shu bois, ko xonaning iq isodiy
nocho lik da ajasini oldindan baholash a ahlil qilish izimini yo‘lga qo‘yish bugungi kunda
iq isodiy siyosa ning muhim yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi.
Xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho likka duch kelishiga quyidagi ichki a ashqi
omilla sabab bo‘ladi(1-jad al):
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
1-jad al
Iq isodiy nocho likka a'si qilu chi omilla
Ichki omilla
Tashqi omilla
Moliya iy boshqa u dagi xa ola
In lya siya da ajasining oshishi
Xa aja la ning yuqo iligi
Soliq yukining og‘i ligi
Ishlab chiqa ish sama ado ligining
pas ligi
Bozo aqoba ining kuchayishi
Qa z mablag‘la iga haddan ashqa i
ayanish
Milliy alyu a ku sining
beqa o ligi
Zaxi ala ni sama asiz boshqa ish
Global iq isodiy inqi ozla ,
siyosiy beqa o lik
Mazku omilla ni e a aniqlash a ula ning salbiy a’si ini kamay i ish ko xonaning iq isodiy
ba qa o ligini a’minlashda muhim ahamiya ga ega.
3. Bank o likni baholashda qo‘llaniladigan asosiy moliya iy ko‘ sa kichla . (Yangi "Ang en IES"
AJ misolida ko' ib chiqamiz)
Bank o likni aniqlashda ko xonaning moliya iy hisobo la i asosiy manba hisoblanadi.
Baholashda quyidagi asosiy ko‘ sa kichla dan oydalaniladi (2-jad al):
2-jad al
3.1. Lik idlik ko‘ sa kichla i
Ko‘ sa kich nomi
Fo mula
Ta siya
e ilgan
me’yo
Jo iy lik idlik
koe i siyen i
Jo iy ak i la / Jo iy majbu iya la
0,9 %
2,0 dan
yuqo i
Tezko lik idlik
koe i siyen i
(Jo iy ak i la – Zaxi ala ) / Jo iy
majbu iya la
0,5%
1,0 dan
yuqo i
Mu laq lik idlik
koe i siyen i
(Naqdpul+Qisqamudda li in es i siyala )
/ Jo iy majbu iya la | 0,0024%
0,2 – 0,3
Xulosa: Ko xonaning ba cha lik idlik ko‘ sa kichla i me’yo dan pas . Bu esa qisqa mudda li
majbu iya la ni o‘z aq ida qoplash uchun ak i la ye a li emasligini a ko xona lik idligi pas
da ajada ekanini ko‘ sa adi.
3-jad al
3.2. Ren abellik ko‘ sa kichla i
Ko‘ sa kich nomi
Fo mula
Mazmuni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ak i la en abelligi
(ROA)
So oyda/
Umumiy ak i la
-20,2%
Ak i la dan oyda olish
sama ado ligini ko‘ sa adi
O‘z kapi ali en abelligi
(ROE)
So oyda / O‘z
kapi ali.
-16,8%
Ko xona kapi alining
oydaliligini bildi adi
Sa do en abelligi
So oyda /
Tushum.
-53,4%
So ish hajmiga nisba an
oyda miqdo ini ko‘ sa adi
Xulosa:2023 yilda Ang en IES oyda emas, ka a za a qayd e gan; en abellik ko’ sa kichla i
hammaning pas ligi bu ishlab chiqa ish a xa aja s uk u asida jiddiy muammola bo ligini
ko‘ sa adi.
4-jad al
3.3. Moliya iy ba qa o lik ko‘ sa kichla i
Ko‘ sa kich nomi
Fo mula
Me’yo
Qa zdo lik da ajasi
Umumiy majbu iya la / Umumiy
ak i la 2,6 %
0,5 dan pas
Mus aqillik
koe i siyen i
O‘z mablag‘la / Umumiy ak i la
0,4 %
0,5 dan
yuqo i
Moliya iy xa
da ajasi
Qa z mablag‘la / O‘z kapi ali
1,77%
1,0 dan pas
Xulosa: Ko xona qa z mablag‘la iga o iqcha ayanmoqda (qa zdo lik da ajasi 2,6 %), o‘z
mablag‘la i ulushi pas (mus aqillik koe i siyen i 0,4 %) a moliya iy xa da ajasi yuqo i
(1,77 %). Shu sababli moliya iy ba qa o lik pas .
Jad al 5. O‘zbekis on iq isodiyo ida iq isodiy nocho ko xonala ulushi (2022–2024-yilla )
Manba: O‘zbekis on Respublikasi Iq isodiyo a moliya azi ligi, 2024-yilgi hisobo ma’lumo la .
5-jad al
Iq isodiy nocho ko xonala ulushi
Yil
Faol
ko xonala
soni
Moliya iy
qiyinchilikda
bo‘lganla
Ulushi
(%)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
2022
460 000
33 800
7,3
2023
487 000
39 400
8,1
2024
510 000
44 300
8,7
Xulosa: oxi gi uch yil da omida moliya iy qiyinchilikda bo‘lgan ko xonala ulushi sekin-as a
oshib bo moqda, ya’ni ko xonala ning moliya iy ba qa o ligi yildan-yilga susayib bo moqda.
Xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho ligini oldini olish cho ala i
1. Moliya iy moni o ing izimini jo iy e ish – ko xonala aoliya ida lik idlik a qa zdo lik
da ajasini mun azam kuza ish.
2. Riskla ni boshqa ish izimini shakllan i ish – ichki a ashqi xa omilla ini baholash.
3. Raqamli moliya iy ahlil pla o mala idan oydalanish – “E-Soliq”, “E-Buxgal e iya” kabi
izimla o qali ezko ma’lumo almashinu i.
4. Da la omonidan qo‘llab-qu a lash – P eziden ning PQ–4579-sonli qa o i (2019-yil 18-
dekab ) asosida moliya iy qiyinchilikdagi ko xonala ga k edi im iyozla i be ilishi.
5. Moliya iy sa odxonlikni oshi ish – ko xona ahba la i uchun buxgal e iya, audi a
in es i siya ahlili bo‘yicha eningla ashkil e ish.
Bank o likni aqa inqi oz hola i si a ida emas, balki iq isodiy sog‘lomlash i ish ja ayoni si a ida
ham ko‘ ish ke ak. Chunki sama ali baholash a ahlil izimi ko xonaning inqi ozdan chiqish
imkoniya la ini oshi adi, moliya iy esu sla dan oqilona oydalanishga undaydi hamda mamlaka
iq isodiy xa sizligini mus ahkamlaydi.
Xulosa qilib ay ganda, xo‘jalik yu i u chi subyek la ning iq isodiy nocho ligi (bank o i)ni
baholash a ahlil qilish bugungi kunda O‘zbekis on iq isodiy isloho la ida muhim o‘ in u adi.
Bozo iq isodiyo i sha oi ida ha bi ko xona o‘zining moliya iy ba qa o ligini a’minlamas ekan,
u uzoq mudda li aoliya yu i a olmaydi. Shu sababli, ko xonala aoliya ining ba qa o ligini
baholashda o‘lo ga layoqa lilik, en abellik, lik idlik, kapi al aylanishi a moliya iy mus aqillik
kabi ko‘ sa kichla ni izimli a ishda ahlil qilish za u . Tahlilla shuni ko‘ sa adiki, iq isodiy
nocho likka ko‘pincha ko xonala da no o‘g‘ i boshqa u qa o la i, moliya iy nazo a ning
sus ligi, ichki zaxi ala a in es i sion manbala ni o‘liq ishga solmaslik sabab bo‘ladi. Bunday
hola la ni oldini olish uchun O‘zbekis on Respublikasi “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonuni (yangi
ah i i, 2019-yil 12-iyuldagi O‘RQ–547-son) hamda P eziden ning 2022-yil 28-ap eldagi PQ–
220-sonli qa o ida belgilangan me’yo iy asosla muhim huquqiy ka ola azi asini baja adi.
Shuningdek, ko xonala da iq isodiy nocho likni e a aniqlash uchun zamona iy ahlil usulla ini,
xususan Al man Z modeli, Ta le koe i siyen la i, Sp inga e modeli kabi xalqa o
me odikala dan oydalanish a siya e iladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi. – Toshken : Adola , 2023.
2. O‘zbekis on Respublikasining “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonuni (yangi ah i i). – 2019-yil
12-iyul, O‘RQ–547-son.
3. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2022-yil 28-ap eldagi PQ–220-son qa o i –
“Iq isodiyo da moliya iy ba qa o likni a’minlash a ko xonala ni sog‘lomlash i ish cho a-
adbi la i o‘g‘ isida”.
4. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2023-yil 25-yan a dagi PF–17-son a moni –
“Ko xonala da sama ali ko po a i boshqa u izimini jo iy e ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”.
5. O‘zbekis on Respublikasi Iq isodiyo a moliya azi ligi. “Bank o lik ja ayonla ini a ibga
solish bo‘yicha me odik qo‘llanma”. – Toshken , 2022.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
6. Qosimo , B. a Yo‘ldoshe , M. Ko xonala iq isodiy ahlili. – Toshken : Iq isodiyo
nash iyo i, 2021.
7. Islomo , Sh. Moliya iy ahlil asosla i. – Toshken : TDIU nash iyo i, 2020.
8. Eshonqulo , A. Ko xona aoliya ini baholash a iq isodiy xa sizlik. – Toshken : Iq isodiyo
a inno a sion i ojlanish azi ligi, 2021.
9. Al man, E. I. “Financial Ra ios, Disc iminan Analysis and he P edic ion o Co po a e
Bank up cy.” The Jou nal o Finance, 1968.
10. Ta le , R. J. “Fo ecas ing Company Failu e in he UK Using Disc iminan Analysis and
Financial Ra io Da a.” Jou nal o he Royal S a is ical Socie y, 1983.
11. Khalikulo a, Y. P. (2025). Ren al and leasing accoun ing p ac ices in uzbekis an: a
comp ehensi e o e iew and u u e di ec ions. Inno a i e achie emen s in science 2024, 4(39),
205-209.
12. Khalikulo a, Y. P. (2025). Signi icance and Analy ical Indica o s o The Inc ease in The
Leasing Po olio Volume in The Uzbekis an Ma ke . Cen al Asian Jou nal o Inno a ions on
Tou ism Managemen and Finance, 6(3), 629-634.
13. Khalikulo a, Y. P. (2025). O’ZBEKISTONDA IJARA VA LIZING HISOBINI AKS
ETTIRISH: AMALIYOT, TAMOYILLAR VA KELAJAKDAGI RIVOJLANISH
TENDENSIYALARI. INNOVATIVE ACHIEVEMENTS IN SCIENCE 2024, 4(39), 200-204.
