XALQARO RAQAMLI MOLIYA BOZORIDA SUN'IY INTELLEKTDAN SAMARALI FOYDALANISH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Bo i o Shohjahon Bobi o‘g‘li
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
XALQARO RAQAMLI MOLIYA BOZORIDA SUN’IY INTELLEKTDAN SAMARALI
FOYDALANISH
Anno a siya: Ushbu maqolada sun’iy in ellek ni xalqa o aqamli moliya bozo la ida moliya iy
ba qa o lik, is e'molchila huquqla ini himoya qilish a bozo yaxli ligini saqlab qolish bilan
qanday qilib sama ali qo‘llash mumkinligi ko‘ ib chiqiladi. Xalqa o hisob-ki obla banki,
Xalqa o alyu a jamg‘a masi, Iq isodiy hamko lik a i ojlanish ashkilo i, Moliya iy
ba qa o lik kengashi, Jahon banki a Jahon iq isodiy o umining so‘nggi asmiy ahlilla i a
ma’lumo la o‘plamla iga ayanib, biz ulgu ji a chakana sa do moliyasida yuqo i qiyma li AI
oydalanish hola la ini aniqlaymiz, empi ik dalilla a in es i siya enden siyala ini
umumlash i amiz a anschega a iy joylash i ish uchun in eg a siyalashgan boshqa u a
iskla ni boshqa ish izimini akli qilamiz. Asosiy opilmala moliya sohasida kuchli
in es i siyala a basho a li AI a gene a i AI ning ezko qo‘llanilishini, shuningdek,
konsen a siya xa i, modella ning sha o ligi a yu isdik siyala a o ma’lumo la ni boshqa ish
bo‘yicha mu o iqlash i ilgan egulya o la ning xa o i la ini ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : Sun’iy in ellek (AI), Raqamli moliya, Moliya iy exnologiyala (FinTech),
Mashinasozlik, Ka a ma'lumo la ahlili, Algo i mik sa do, Xa a la ni boshqa ish, Blokcheyn
exnologiyasi, Basho a li ahlil, Xalqa o moliya iy bozo la , A oma lash i ilgan qa o la qabul
qilish, No ma i exnologiyala (RegTech), Moliya iy inno a siyala , Chega ala a o o‘lo la ,
Raqamli ans o ma siya.
Аннотатция: В данной статье рассматривается, как искусственный интеллект может быть
эффективно внедрен на международных цифровых финансовых рынках, сохраняя при
этом финансовую стабильность, защиту прав потребителей и целостность рынка.
Опираясь на последние официальные аналитические материалы и наборы данных Банка
международных расчетов, Международного валютного фонда, Организации
экономического сотрудничества и развития, Совета по финансовой стабильности,
Всемирного банка и Всемирного экономического форума, мы выявляем перспективные
варианты использования ИИ в сфере оптовых и розничных финансов, обобщаем
эмпирические данные и инвестиционные тенденции, а также предлагаем интегрированную
систему управления рисками для трансграничного внедрения. Основные результаты
свидетельствуют о значительных инвестициях и быстром внедрении предиктивного и
генеративного ИИ в сфере финансов, а также о согласованной обеспокоенности
регулирующих органов по поводу риска концентрации, непрозрачности моделей и
управления данными между юрисдикциями.
Ключевые слова: Искусственный интеллект (ИИ), цифровые финансы, финансовые
технологии (финтех), машинное обучение, аналитика больших данных, алгоритмическая
торговля, управление рисками, технология блокчейн, предиктивная аналитика,
международные финансовые рынки, автоматизированное принятие решений, технологии
регулирования (регтех), финансовые инновации, трансграничные платежи, цифровая
трансформация.
Abs ac : This a icle examines how a i icial in elligence can be deployed e ec i ely ac oss
in e na ional digi al inancial ma ke s while p ese ing inancial s abili y, consume p o ec ion,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
and ma ke in eg i y. D awing on ecen o icial analyses and da ase s om he Bank o
In e na ional Se lemen s, In e na ional Mone a y Fund, O ganiza ion o Economic Co-ope a ion
and De elopmen , Financial S abili y Boa d, Wo ld Bank and Wo ld Economic Fo um, we
iden i y high- alue AI use cases in wholesale and e ail inance, summa ize empi ical e idence
and in es men ends, and p opose an in eg a ed go e nance and isk-managemen amewo k
o c oss-bo de deploymen . Key indings show s ong in es men and apid adop ion o
p edic i e AI and gene a i e AI in inance, alongside coo dina ed egula o conce n abou
concen a ion isk, model opaci y, and c oss-ju isdic ional da a go e nance.
Key wo ds: A i icial In elligence (AI), Digi al Finance, Financial Technology (FinTech),
Machine Lea ning, Big Da a Analy ics, Algo i hmic T ading, Risk Managemen , Blockchain
Technology, P edic i e Analy ics, In e na ional Financial Ma ke s, Au oma ed Decision-Making,
Regula o y Technology (RegTech), Financial Inno a ion, C oss-Bo de Paymen s, Digi al
T ans o ma ion.
Ki ish
Sun’iy in ellek exnologiyala i — nazo a os idagi modella dan o ib, yi ik il modella i a
agen lik Sun’iy in ellek gacha — moliya iy osi achilik, o‘lo la , sug‘u a a ak i la ni
boshqa ishni qay a shakllan i moqda. Po en sial unumdo likning oshishi, xa la ni aniqlashning
yaxshilanishi a mijozla ni yaxshi oq shaxsiylash i ish xa la bilan ziddiya ga olib keladi: bi
nech a uchinchi omon p o ayde la iga izimli e' ibo , o‘za o bog‘liq model xa i-ha aka la i
(podala ), modelning sha o ligi a chega ala bo‘ylab ma’lumo la max iyligi bo‘yicha
ishqalanishla . Yi ik siyosa ins i u la i ham is iqbolni, ham xa la ni hujja lash i dila a
mu o iqlash i ilgan yumsha ishni alab qilmoqdala .
Me odologiya
Ushbu maqola quyidagi manbala dan olingan opilmala a asmiy s a is ikani umumlash i adi
(ula a ibga solish a bozo enden siyala i bo‘yicha asosiy/a o i e ga ega bo‘lgani uchun
anlangan): BIS ishchi hujja la i a yillik hisobo (2024), XVJning global moliya iy ba qa o lik
hisobo i a ema ik esla mala (2024), OECD siyosa hujja la i a moliya sohasida AI bo‘yicha
2024 yilgi so‘ o , FSB / OECD da a suhba la i xulosala i (2024), Jahon bankining aqamli
moliya nash la i a WEF sanoa xa aja la i sme ala i (2025). Iloji bo‘lsa, miqdo iy da' ola
ushbu hujja la dan olingan ko‘ sa kichla dan oydalanadi; si a li xulosala ushbu asmiy
hisobo la bo‘yicha konsensusni aks e i adi.
Miqdo iy xulosa jad ali ( anlangan asmiy aqamla )
Ko‘ sa kich
Hisobo / Manba
Qiyma / Topilma
Moliya iy xizma la
i mala i omonidan
sun’iy in ellek ga
sa langan mablag‘la
(2023)
Jahon iq isodiy o umi —
Moliya iy xizma la da sun’iy
in ellek (2025)
Moliya iy xizma la i mala i omonidan
sun’iy in ellek ga 35 millia d AQSh
dolla i (2023) in es i siyasi
Moliya iy so‘ o da
OECD sun’iy
in ellek iga ja ob
be adigan
yu isdik siyala soni
OECD (2024)
2024-yilgi so‘ o nomada 49 a
yu isdik siya ish i ok e di
BIS yillik hisobo ining
sanasi, sun’iy in ellek
a ma kaziy bankla
BIS yillik hisobo i (III bob)
2024-yil 25-iyun — sun’iy in ellek a
iq isodiyo ga bag‘ishlangan bob
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
bo‘yicha bob
FSB moliya iy
ba qa o lik a AI
bo‘yicha ema ik
esla ma
FSB — No 14, 2024
FSB sun’iy in ellek ning moliya iy
ba qa o likka a’si i haqida ba a sil
ma’lumo e’lon qildi.
XVJ GFSR omonidan
sun’iy in ellek a’si ini
qam ab olish
Xalqa o alyu a jamg‘a masining
global moliya iy ba qa o lik
o‘g‘ isidagi hisobo i
(2024-yil ok yab )
Sun’iy in ellek yaxshi oq osi ala o qali
ba’zi xa la ni kamay i ishi a yangi
pa chalanish/ izimli xa la ni ya a ishi
mumkin
Manba: Xalqa o moliya ins i u la ining asmiy say la idagi hisobo la i o qali uzildi.
Sanoa ning asmiy hisob-ki obla i ka a miqdo dagi in es i siyala ni ko‘ sa adi: 2023-yilda
moliya iy xizma la ko‘ sa u chi i mala Sun’iy in ellek ga axminan 35 millia d AQSh dolla i
sa ladila , bank, sug‘u a, kapi al bozo la i a o‘lo la da o‘sish da om e ishi ku ilmoqda.
Ushbu in es i siya basho a li ahlil, a oma lash i ilgan ande ay ing, i ibga likni aniqlash,
algo i mik sa doni akomillash i ish a mijozla ga qa a ilgan ilo ala ning ezko jo iy e ilishini
qo‘llab-qu a laydi.
Ma kaziy bankla a moliya iy egulya o la bi aq ning o‘zida ikki a xaba ni a'kidlaydila :
Sun’iy in ellek xa la ni boshqa ishni (yaxshi oq s ess es i, anomaliyala ni aniqlash,
AML/CTF kuza u i) a bozo aoliya ini yaxshilashi mumkin; Sun’iy in ellek yangi izimli
zai likla ni kel i ib chiqa ishi mumkin — model konsen a siyasi, o‘za o bog‘liq s a egiyala a
hisobdo likni mu akkablash i adigan noaniq qa o la qabul qilish. BIS, XVJ a FSB/OECD
da a suhba la i bu ikki ma zuni i odalaydi.
Na ijala
Konsen a siya a uchinchi omonga qa amlik — bi nech a bulu /AI p o ayde la iga ishonish
bi a mu a aqiya sizlik nuq ala ini a yu isdik siyala a o muhim uchinchi omonla ni ya a ishi
mumkin.
Modelning sha o ligi a ushun i ilishi — ML a LLM izimla i alqin qilish qiyin bo‘lgan
na ijala ni be ishi mumkin; nazo a chila kuchli oq model-xa boshqa u ini alab qiladila .
O‘za o bog‘liq s a egiyala a izimli kuchay i ish — i mala bo‘ylab bi xil yoki o‘xshash
modella shokla ni kuchay i ishi a o‘dala ni kel i ib chiqa ishi mumkin.
Ma’lumo la ni boshqa ish a max iylik bo‘yicha anschega a iy ishqalanishla — muqobil
ma’lumo la dan oydalanish anschega a iy huquqiy qiyinchilikla a max iylik cheklo la ini
kel i ib chiqa adi.
Ope a sion kibe xa la a model yaxli ligi — model o‘g‘i lanishi, ezko ki i ish, ma’lumo la
zaha lanishi a qa ama-qa shi hujumla ope a sion ba qa o likka ahdid soladi. Rasmiy
ko‘ sa mala a eng yaxshi amaliyo ni bi lash i ib, biz moliya sohasida sama ali a xa siz
anschega a iy AIni joylash i ish uchun besh us unli boshqa u izimini akli qilamiz:
Model boshqa u i a asdiqlash — hayo aylanishi hujja la ini, ak o lanadigan asdiqlash
ma’lumo la o‘plamla ini a mus aqil modelni asdiqlash gu uhla ini alab qiladi; qa o la
is e'molchila ga jiddiy a’si ko‘ sa adigan holla da ushun i ishni alab qiladi. Uchinchi omon a
konsen a siyani yumsha ish — ma e ial bulu i/AI ye kazib be u chila ini muhim uchinchi
omonla si a ida asni lash, ula ni nazo a s anda la i, chidamlilik sino la i a a qulodda
aziya la ni ejalash i ishga bo‘ysundi ish.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Quyida xalqa o aqamli moliya bozo ida sun’iy in ellek dan oydalanishning us u o
hola la i, ula ning asosiy a zallikla i a kuza ilishi mumkin bo‘lgan asmiy dalilla i
kel i ilgan:
Foydalanish hola i
Asosiy oydala
Rasmiy dalilla /esla mala
Foydalanish hola i
Asosiy a zallikla
Rasmiy
dalilla /esla mala
Fi ibga lik,
AML/CTFni aniqlash
( anzaksiyala ni
moni o ing qilish)
Aniqlash da ajasi yaxshilangan;
no o‘g‘ i ijobiy na ijala kam oq;
eal aq ejimida moni o ing
BIS a XVJ kuza u salohiya ining
yaxshilanganligini a'kidlaydi, ammo
ma’lumo la si a i a ushun i ish za u a i
haqida ogohlan i adi.
K edi sko ingi a
muqobil ande ay ing
Moliya iy inklyuzi likni
kengay i ish, iskla ni aniq oq
baholash
Jahon banki: DFS a muqobil ma’lumo la
mas'uliya li oydalanilganda inklyuzi likni
kengay i ishi mumkin.
Algo i mik / miqdo iy
sa doni yaxshilash
Na xla ni yaxshi oq aniqlash a
lik idlikni a'minlash (lekin poda
xa i)
Xalqa o alyu a jamg‘a masi a BIS bozo
uzilmasida po en sial o‘zga ishla a
o‘za o bog‘liq s a egiyala ni kuza moqda.
Mijozla ga xizma
ko‘ sa ish
(LLM/cha bo la )
Xa aja la ni kamay i ish, 24/7
qo‘llab-qu a lash,
shaxsiylash i ilgan maslaha la
WEF sanoa adqiqo la i a ma kaziy bank
kuza u la i ezko qabulni a'kidlaydi;
egulya o la oshko alik/aniqlik
eh iyojla ini belgilaydi
Nazo a exnologiyasi
(SupTech)
Tez oq anomaliyala ni aniqlash,
modelni asdiqlashda yo dam
FSB/OECD a Kemb ij SupTech
hisobo la ida SupTech yaxshilanishla i
kel i ilgan.
Manba: Xalqa o moliya ins i u la ining asmiy say la idagi hisobo la i o qali uzildi.
Ma’lumo la ni boshqa ish a anschega a iy ko‘chi ish — max iylik huquqla ini himoya qilish
bilan bi ga mas'uliya li modella ni o‘qi ishni a'minlash uchun xalqa o miqyosda minimal
ma’lumo la max iyligi a ma’lumo la almashish s anda la ini uyg‘unlash i ish.
Nazo a qilu chi sino qu ila i a SupTech — yangi AI izimla ini boshqa iladigan muhi da
sinab ko‘ ish uchun sino qu ila idan oydalanish; AI osi ala idan oydalangan holda doimiy
moni o ing uchun SupTechni joylash i ish.
S ess es i a izimli s sena iy ahlili — AIga xos s ess es la ini alab qiladi: iklanish
ejalash i ishga ki i ilgan o‘za o bog‘liq s a egiya s ess es la i, modelning ishdan chiqishi
s sena iyla i a ma’lumo la zaha lanishi s sena iyla i.
Muhokama
BIS, XVJ, OECD a FSBdan olingan dalilla shuni ko‘ sa adiki, Sun’iy in ellek moliya iy
bozo la da ans o ma sion kuch bo‘lib, sama ado lik a inklyuzi likni oshi ishni, shuningdek,
boshqa ilmasa, izimli xa la ni ham akli qiladi. Bi aq ning o‘zida ikki a qo‘shimcha siyosa
yo‘nalishi alab qilinadi: sino maydonchala i, ma’lumo la almashish izimla i a SupTech
in es i siyala i o qali aj iba o‘ kazish a jo iy e ishni a'minlash; uchinchi omon
konsen a siyasini, modelni ushun i ish imkoniya ini a o‘za o bog‘liq s a egiyala ni hal
qilu chi eh iyo ko lik cheklo la ini jo iy e ish. Ma’lumo la oqimla i, bulu p o ayde la i a
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
kapi al bozo la i o‘z-o‘zidan xalqa o bo‘lgani uchun yu isdik siyala a o hamko lik juda
muhimdi .
Bankla , sug‘u a kompaniyala i a in ech kompaniyala i uchun p agma ik yo‘l xa i asi
(ope a sion bosqichla ):
AI modella i a ma’lumo la o‘plamla ini in en a iza siya qilish a asni lash (moddiy a
nomoddiy).
Xa ni baholash: modelga xos xa la ni baholashni amalga oshi ish (noxolislik, sha o lik,
konsen a siya).
Hujja la a ushun i ish: yuqo i a’si chan modella uchun model ka ala ini, ma’lumo la
liniyasini a qa o asosla ini saqlash.
So u chini egishli ekshi ish: chidamlilik, hodisala haqida xaba be ish a audi huquqla i
uchun SLAla ni alab qilish.
Mu o iqlik bilan in eg a siya: AML, KYC a k edi qa o la i uchun insoniy a audi izla ini
ki i ish.
Chega ala a o huquqiy xa i alash: mahalliy ma’lumo la ni mahalliylash i ish a max iylik
qoidala iga ioya qilinishini a'minlash uchun ma’lumo la oqimla ini xa i alash.
Ushbu bosqichla OECD a XVJ a siyala iga mos keladi a FSB/OECD o umla ida
muhokama qilingan amaliyo la ga mos keladi.
Xulosa
Sun’iy in ellek allaqachon xalqa o aqamli moliyalash i ishni ubdan o‘zga i moqda; asmiy
hisobo la da yuqo i in es i siyala a obo a o ib bo ayo gan qabul qilish qayd e ilgan. Xa la
modelning sha o ligi, so u chila ning konsen a siyasi a shokla ni kuchay i ishi mumkin
bo‘lgan o‘za o bog‘liq algo i mik xa i-ha aka la a o ida jamlangan. Moliya iy ins i u la :
model-xa doi ala ini jo iy e ish, inson nazo a ini saqlab qolish a Sun’iy in ellek ga
bog‘liqlikni xa i alash.
Regulya o la : muhim uchinchi omon nazo a iga us u o ahamiya be ish, anschega a iy
s anda la ni mu o iqlash i ish a SupTech imkoniya la ini kengay i ish. Xalqa o hamko lik:
Sun’iy in ellek ga asoslangan bozo shokla i uchun o‘za o ishlaydigan ma’lumo la ni boshqa ish
s anda la ini a qo‘shma chidamlilik mashqla ini ishlab chiqish.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Aldaso o, I. a boshqala , Aqlli moliya iy izim: Sun’iy in ellek moliyani qanday
o‘zga i moqda, BIS ishchi hujja i № 1194 (2024).
2. BIS, Sun’iy in ellek a iq isodiyo : ma kaziy bankla uchun oqiba la i, BIS yillik iq isodiy
hisobo i, III bob (2024-yil 25-iyun).
3. XVJ, Global moliya iy ba qa o lik hisobo i, Sun’iy in ellek bo‘yicha bob (2024-yil ok yab )
a XVJ Sun’iy in ellek ma zu sahi asi.
4. OECD, Moliyada Sun’iy in ellek ga a ibga solish yondashu la i (2024-yil sen yab ) a
egishli so‘ o ma e ialla i.
5. FSB / OECD, Moliyada Sun’iy in ellek bo‘yicha da a suhba i — Asosiy na ijala ning
qisqacha mazmuni (2024-yil 30-sen ab ).
6. Jahon iq isodiy o umi, Moliya iy xizma la da Sun’iy in ellek (2025-yilgi hisobo ga
umumiy nuq ai naza ).
7. Jahon banki, Raqamli moliya iy inklyuzi lik / Raqamli moliya esu sla i.