MULTIDISCIPLINARY JOURNAL: FUNDAMENTAL
RESEARCH SCIENTIFIC JOURNAL
VOLUME 01. ISSUE 09. OCTOBER 2025.
Resea chBib Impac Fak o : 9.943 ISSN: 3060-513X
64
UO‘K: 635.755
NIGELLA SATIVANING SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARI
Sabi o a Malika Bahodi qizi
Anno a siya. Qo a zi a (Nigella sa i a) an’ana iy ibbiyo da as la da omida keng
qo‘llanib kelinadigan do i o o‘simlik hisoblanadi. Zamona iy ilmiy adqiqo la uning
ibbiy ahamiya ini asdiqlab, u li xil e ape ik xususiya la ini ochib be moqda. Ushbu
maqolada Nigella sa i a u ug‘la ining kimyo iy a kibi, asosiy biologik aol moddala i,
shuningdek, ula ning immunomodulya o , an ioksidan , an ibak e ial, an i ungal,
yallig‘lanishga qa shi, an idiabe ik a an ikanse a’si la i ahlil qilingan. Tadqiqo la
shuni ko‘ sa adiki, qo a zi aning asosiy aol moddasi bo‘lgan imoxinon uning ko‘p qi ali
shi obaxsh a’si ining asosiy omili hisoblanadi. Qo a zi aning xalq aboba idagi o‘ ni a
zamona iy a makologiyadagi is iqbolla i bilan bi ga, uning u li kasallikla ning oldini
olishi a da olashda ishla ilishi ilmiy nuq ai naza dan yo i ilgan.
Kali so‘zla : Qo a zi a, imoxinon, shi obaxsh xususiya la , immunomodulya o ,
an ioksidan , yallig‘lanishga qa shi, an idiabe ik.
Аннотация: Черный тмин (Nigella sa i a) – лекарственное растение, широко
используемое в традиционной медицине на протяжении веков. Современные
научные исследования подтверждают его медицинское значение и раскрывают
различные терапевтические свойства. В данной статье анализируется химический
состав семян Nigella sa i a, основные биологически активные вещества, а также их
иммуномодулирующее, антиоксидантное, антибактериальное, противогрибковое,
противовоспалительное, противодиабетическое и противораковое действие.
Исследования показывают, что тимохинон, являющийся основным активным
веществом черного тмина, является основным фактором его многогранного
лечебного действия. С научной точки зрения освещены роль чёрного тмина в
народной медицине и его перспективы в современной фармакологии, а также его
применение в профилактике и лечении различных заболеваний.
Ключевые слова: Черный тмин, тимохинон, лечебные свойства,
иммуномодулятор, антиоксидант, противовоспалительный, противодиабетический.
Abs ac . Black cumin (Nigella sa i a) is a medicinal plan widely used in
adi ional medicine o cen u ies. Mode n scien i ic esea ch con i ms i s medical
signi icance and e eals i s a ious he apeu ic p ope ies. This a icle analyzes he
chemical composi ion o Nigella sa i a seeds, he main biologically ac i e subs ances, as
MULTIDISCIPLINARY JOURNAL: FUNDAMENTAL
RESEARCH SCIENTIFIC JOURNAL
VOLUME 01. ISSUE 09. OCTOBER 2025.
Resea chBib Impac Fak o : 9.943 ISSN: 3060-513X
65
well as hei immunomodula o y, an ioxidan , an ibac e ial, an i ungal, an i-
in lamma o y, an idiabe ic, and an icance e ec s. S udies show ha imoquinone, he
main ac i e subs ance o black cumin, is he main ac o in i s mul i ace ed healing e ec .
The ole o black cumin in olk medicine and i s p ospec s in mode n pha macology, as
well as i s use in he p e en ion and ea men o a ious diseases, a e highligh ed om a
scien i ic poin o iew.
Keywo ds: Black cumin, hymoquinone, medicinal p ope ies, immunomodula o ,
an ioxidan , an i-in lamma o y, an idiabe ic.
Ki ish. O‘simlikla kimyo iy bi ikmala ishlab chiqa ish uchun abiiy manbai
bo‘lib, ula ning aksa iya i saloma likni mus ahkamlash a kasallikla ga qa shi ku ashish
uchun ishla iladi. O‘simlikka asoslangan oziq-o qa la asosiy ozuqa iy alabla ni
qondi adi, anani sog‘lom saqlaydi a immuni e izimini ko‘ a ib, keng ko‘lamli
kasallikla dan himoya qiladi. So‘nggi o‘n yillikda unk sional oziq-o qa ushunchala i
sog‘lig‘iga e’ ibo qa a adigan odamla o asida muhim bo‘lib qoldi. Chunki sog‘lom
o qa lanish a o‘ acha um ko‘ ish o‘ asida chamba chas bog‘liqlik ma jud. Funk sional
oziq-o qa mahsulo la ining kengayib bo ayo ganligi sababli, sog‘liq uchun is iqbolli
oyda kel i adigan an’ana iy oziq-o qa la ni o‘ ganish bo‘yicha keng qam o li
adqiqo la olib bo ilmoqda. Funk sional oziq-o qa mahsulo la ining xilma-xilligi
o asida, asosan, xushbo‘y qo‘shimchala a konse an la si a ida ishla iladigan zi a o la
kabi ing edien la ko‘plab bio unk sional molekulala ni o‘z ichiga oladi. Ushbu
zi a o la ning aksa iya i, bi inchi na ba da, pishi ishda qo‘llanilsa-da, ula ning ozuqa iy
qiyma i bilan saloma likni mus ahkamlaydi.
Qo a zi a (Nigella sa i a) – sha q mamlaka la ida as la da omida do i o o‘simlik
si a ida keng qo‘llanib kelinadi. Qadimgi da la dan boshlab qo a zi a “ba cha
kasallikla ning da osi” si a ida e’ i o e ilgan. Zamona iy ibbiyo da esa uning shi obaxsh
xususiya la i ko‘plab ilmiy adqiqo la bilan asdiqlangan.
O‘simlikning do i o xususiya la i, asosan, uning u ug‘la ida ma jud bo‘lgan
biologik aol moddala kompleksiga bog‘liq. Xususan, e i moyla i, la onoidla ,
saponinla a alkaloidla qo a zi aning asosiy aol komponen la i hisoblanadi. So‘nggi
yilla da o‘ kazilgan adqiqo la qo a zi aning immuni e ni kuchay i u chi, yallig‘lanishga
qa shi, an ibak e ial a an ikanse xususiya la ini isbo lagan.
Qo a zi a (Nigella sa i a) Ranunculaceae oilasiga mansub bi yillik do i o
o‘simlik bo‘lib, Va ani Sha qiy Ye opa (Bolga iya, Ruminiya) a G‘a biy Osiyo (Kip ,
Tu kiya, E on a I oq). Bundan ashqa i Mis , G e siya, Su iya, Albaniya, Saudiya
A abis oni, Hindis on a Pokis on kabi ko‘plab mamlaka la da ye ish i iladi. Ming yilla
MULTIDISCIPLINARY JOURNAL: FUNDAMENTAL
RESEARCH SCIENTIFIC JOURNAL
VOLUME 01. ISSUE 09. OCTOBER 2025.
Resea chBib Impac Fak o : 9.943 ISSN: 3060-513X
66
da omida bu o‘simlik ko‘plab Osiyo, Yaqin Sha q a Uzoq Sha q mamlaka la ida ko‘plab
kasallikla ni da olash uchun an’ana iy xalq aboba ida zi a o la a oziq-o qa
konse an i si a ida, shuningdek, himoya a sog‘liqni saqlash osi asi si a ida ishla ilgan.
G‘a bda A i senna nomi bilan mashhu bo‘lgan Ibn Sino o‘zining “Tib qonunla i” nomli
ki obida qo a zi ani “ ana qu a ini ag‘ba lan i u chi a cha choqdan xalos bo‘lishga
yo dam be u chi” u ug‘ degan.
Qo a zi a u ug‘ining kimyo iy a kibi xilma-xil bo‘lib, unda aminokislo ala ,
ugle odla , qa iq a uchu chi yog‘la , la onoidla , enolik bi ikmala , e i moyla i,
alkaloidla , saponinla , poli enolla a boshqa ko‘plab bi ikmala ma jud. Asosiy aol
ing edien la dan bi i – imokinon bo‘lib, ko‘plab do i o a’si la unga bog‘lanadi. U ug‘
yog‘i a kibida yog‘ kislo ala i ma jud bo‘lib, linol kislo a (omega-6) axminan 55 – 65
%, olein kislo a (omega-9) 15 – 18 % a boshqa o‘yingan yog‘ kislo ala i ham bo‘ladi.
Bu moddala dan ashqa i A, E, C i aminla i, oliy kislo asi, iamin, ibo la in, pi idoksin,
nia sin, mine alla a ba’zi alkanli ugle odo odla , n-nonan, 2-undekanon, n-ok il
izobu i a a 8-gep adesen bo‘ladi [2]. Qo a zi aning u ug‘la i insonla ning kasallikla ini
da olash uchun u li da la dan buyon ishla ilib kelinmoqda. Ushbu o‘simlikning u ug‘i
a uning asosiy moddasi imokinon u li kasallikla ga, shu jumladan u li su unkali
kasallikla ga ne ologik, Al sgeyme kasalligi, Pa kinson kasalligi, ishemik insul , o‘ ki
miya shikas lanishi, dep essiya, epilepsiya, shizo eniya, yu ak-qon omi kasallikla i,
sa a on, qandli diabe , yallig‘lanish, buy ak kasalllikla i, bepush lik, shuningdek, u li
yuqumli, bak e ial a i usli in eksiyala ga qa shi ku ashadi. Qo a zi aning a makologik
xususiya la ining ko‘p qi aliligi, asosan, xinin komponen la ining ma judligi bilan
bog‘liq bo‘lib, ula ning eng keng a qalgani imokinondi . Bu modda qon izimi, o‘pka,
buy ak, jiga , p os a a, ko‘k ak, bachadon bo‘yni, e i sa a oniga qa shi sama ali osi adi
[3]. Qo a zi aning sog‘liq uchun oydala i asosan uning an ioksidan xususiya iga bog‘liq.
Sababi imokinon an ioksidan a’si ga ega bo‘lib, ananing himoya izimini yaxshilaydi
a apop ozni kel i ib chiqa adi. Te ida u li xil i usla , bak e iyala , zambu ug‘la a
pa azi la kel i ib chiqa adigan e i oshmasi, akne, i iligo, ekzema, chuqu ya ala ni
da olashda ham qo a zi a u ig‘idan oydalaniladi.
Xulosa: Nigella sa i a (qo a zi a) an’ana iy a zamona iy ibbiyo da muhim
ahamiya ga ega bo‘lgan do i o o‘simlik hisoblanadi. Uning keng ko‘llamli e ape ik
a’si i a kibidagi imoxinon, imohid okinon a boshqa biologik aol moddala bilan
bog‘liq. Ilmiy adqiqo la na ijala iga ko‘ a qo a zi aning an ioksidan , yallig‘lanishga
qa shi, an idiabe ik, immunomodulya o a an ikanse xususiya la ini yuqo i ekanligi
akidlangan.
MULTIDISCIPLINARY JOURNAL: FUNDAMENTAL
RESEARCH SCIENTIFIC JOURNAL
VOLUME 01. ISSUE 09. OCTOBER 2025.
Resea chBib Impac Fak o : 9.943 ISSN: 3060-513X
67
Foydalanilgan adabiyo la
1. A. Shabana, A. El-Menya , M. Asim, H. Al-Azzeh, and H. Al Thani,
“Ca dio ascula bene i s o black cumin (Nigella sa i a),” Ca dio asc. Toxicol., ol. 13,
no. 1, pp. 9–21, 2013, doi: 10.1007/s12012-012-9181-z.
2. L. Molecules, N. P oduc s, and E. B. V All, “The medicinal po en ial o black
seed ( Nigella sa i a ) and i s componen s,” pp. 133–153, 2006.
3. O. Oluwa emi, O. Ganiyu, O. Ayokunle, and O. Ademosun, “Black Seed (
Nigella sa i a ): A Fa ou able Al e na i e The apy o In lamma o y and Immune Sys em
Diso de s,” In lammopha macology, ol. 30, no. 5, pp. 1623–1643, 2022, doi:
10.1007/s10787-022-01035-6.
