ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
80
MODDIY VA NOMODDIY ISHLAB CHIQARISH, ULARNING O‘ZARO
BOG‘LIQLIGI
Shaka o Allayo Ba a o ich
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
“Iq isodiyo naza iyasi” ka ed asi an nomzodi, PhD
Tel: +998915555166
Abdumannono Diyo Tal'a o ich
SamISI, Bank-moliya xizma la i akul e i,
Moliya a moliya iy exnalogiyala yo‘nalishi alabasi
Ano a siya. Mazku maqolada moddiy a nomoddiy ishlab chiqa ishning iq isodiy mohiya i,
ula ning jamiya i ojlanishidagi o‘ ni hamda o‘za o bog‘liqligi ahlil qilinadi. Moddiy ishlab
chiqa ish insonning moddiy eh iyojla ini qondi u chi mahsulo la ya a ishga qa a ilgan bo‘lsa,
nomoddiy ishlab chiqa ish ma’na iy, in ellek ual a axbo o sohala idagi aoliya ni qam ab
oladi. Ikkala ja ayon bi -bi ini o‘ldi adi, chunki zamona iy iq isodiyo da bilim, exnologiya
a axbo o esu sla i moddiy ishlab chiqa ish sama ado ligini oshi adi.
Kali so‘zla : Moddiy ishlab chiqa ish, nomoddiy ishlab chiqa ish, iq isodiy izim, mehna
mahsuldo ligi, axbo o iq isodiyo i, inno a siya, bilim esu sla i, o‘za o bog‘liqlik.
Jamiya a aqqiyo i doimo ishlab chiqa ish ja ayonla i bilan chamba chas bog‘liq bo‘lib
kelgan. Ishlab chiqa ish insoniya hayo ining moddiy asosini ya a adi, uning ij imoiy, iq isodiy
a madaniy i ojlanish da ajasini belgilaydi. Moddiy ishlab chiqa ish insonning be osi a
eh iyojla ini qondi u chi mahsulo la ya a ishga xizma qilsa, nomoddiy ishlab chiqa ish inson
a akku i, bilim a madaniya ini i ojlan i adi. Zamona iy da da bu ikki yo‘nalish bi -bi idan
aj almas izim si a ida namoyon bo‘lmoqda. Chunki aqamli exnologiyala , axbo o izimla i
a in ellek ual mehna mahsulo la i moddiy ishlab chiqa ish sama ado ligini oshi ishda muhim
o‘ in u adi. Shu bois, moddiy a nomoddiy ishlab chiqa ishning o‘za o bog‘liqligini o‘ ganish
iq isodiyo ni chuqu ushunish, inno a sion i ojlanish yo‘nalishla ini aniqlash a ba qa o
a aqqiyo s a egiyasini shakllan i ishda muhim ahamiya ga ega.
Ishlab chiqa ish insoniya a ixining ha bi bosqichida jamiya hayo ining ma kaziy aoliya i
bo‘lib kelgan. Uning asosiy maqsadi — insonning u li xil eh iyojla ini qondi ish uchun za u
bo‘lgan mahsulo a xizma la ni ya a ishdi . Iq isodiy naza iyada ishlab chiqa ish ikki asosiy
u ga bo‘linadi: moddiy ishlab chiqa ish a nomoddiy ishlab chiqa ish. Ula ning ha bi i
iq isodiyo da o‘z o‘ niga ega bo‘lsa-da, zamona iy sha oi da ula bi -bi idan aj almas, o‘za o
a’si qilu chi izim si a ida qa aladi [1]. Moddiy ishlab chiqa ish deganda inson omonidan
ya a iladigan, moddiy shaklga ega bo‘lgan o a a mahsulo la ni ishlab chiqish ja ayoni
ushuniladi. Bu ja ayonda mehna osi ala i, xomashyo, exnologiyala a inson kuchi asosiy
omilla si a ida qa nashadi. Bu u dagi ishlab chiqa ish na ijala i — kiyim-kechak, oziq-o qa ,
anspo osi ala i, uy-joy, exnika a boshqa eal mahsulo la di . Shuning uchun ham
iq isodchi K. Ma ks a’kidlaganidek, “moddiy ishlab chiqa ish jamiya ning iq isodiy
poyde o ini ashkil e adi, u holda qolgan ba cha sohala us qu ma si a ida shakllanadi” [2].
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
81
Ushbu ik moddiy ishlab chiqa ishning asosiy olini, ya’ni iq isodiy izimning ayanch
manbai ekanini angla adi. Bi oq jamiya i ojlanib bo gani sayin, ishlab chiqa ish aqa
moddiy mahsulo la bilan cheklanmaydi. Inson a akku i, bilim, ma’na iya , san’a a xizma
ko‘ sa ish sohala i ham ishlab chiqa ishning yangi, nomoddiy shaklini yuzaga kel i adi.
Nomoddiy ishlab chiqa ish — bu insonning uhiy, madaniy, ma’na iy a in ellek ual
eh iyojla ini qondi u chi aoliya bo‘lib, uning mahsuli ko‘pincha be osi a moddiy shaklda
bo‘lmaydi. Masalan, a’lim, sog‘liqni saqlash, madaniya , an, axbo o xizma la i — bula ning
ba chasi nomoddiy ishlab chiqa ish sohasiga ki adi [3]. Iq isodchi A. To le o‘z asa ida
shunday degan edi: “Axbo o a bilim — bu yangi ishlab chiqa ish kuchidi ” [4]. Bu ik
zamona iy iq isodiyo ning mohiya ini chuqu i odalaydi. Aga ilga i ishlab chiqa ishning
asosi mehna a kapi al bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda bilim, axbo o a exnologiya iq isodiy
o‘sishning eng muhim d ay e la iga aylangan. Demak, nomoddiy ishlab chiqa ish moddiy
ishlab chiqa ishning si a jiha idan yangi bosqichiga zamin ya a moqda.
Moddiy a nomoddiy ishlab chiqa ish o‘ asidagi o‘za o bog‘liqlik ikki yo‘nalishda namoyon
bo‘ladi. Bi inchidan, moddiy ishlab chiqa ish uchun za u bo‘lgan bilim, inno a siya,
das u lash, boshqa u a xizma ko‘ sa ish izimla i nomoddiy soha o qali a’minlanadi.
Ikkinchidan, moddiy ishlab chiqa ish na ijala i — ya’ni exnika, in a uzilma, qu ilmala a
ene giya — nomoddiy sohala ning i ojlanishi uchun moddiy baza ya a adi [5]. Shu bois, ha
ikki soha o‘za o bi -bi ini o‘ldi ib, iq isodiy izimning yaxli mexanizmini ashkil e adi.
O‘zbekis on iq isodiy izimida ham so‘nggi yilla da nomoddiy ishlab chiqa ishning ahamiya i
o ib bo moqda. Mamlaka da a’lim, axbo o exnologiyala i, madaniya , san’a , sog‘liqni
saqlash a ilmiy adqiqo sohala i milliy iq isodiyo ning ba qa o i ojlanishiga sezila li hissa
qo‘shmoqda. P eziden Sha ka Mi ziyoye o‘z nu qla idan bi ida shunday degan edi:
“Bizning eng ka a boyligimiz — bu inson kapi alidi . Bilim a malaka — bu yangi
iq isodiyo ning asosi” [6]. Bu ik be osi a nomoddiy ishlab chiqa ishning moddiy sohala
bilan uyg‘unlikda ishlashi o qali milliy a aqqiyo ga u ki bo‘lishini ko‘ sa adi. Ri ojlangan
da la la aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, zamona iy iq isodiyo da xizma ko‘ sa ish a in ellek ual
aoliya ulushi obo a o moqda. Masalan, AQSh, Yaponiya a Ge maniyada yalpi ichki
mahsulo ning 70 oizdan o ig‘i nomoddiy ishlab chiqa ish sohala idan — a’lim, sog‘liqni
saqlash, axbo o exnologiyala i a moliya iy xizma la dan ibo a [7]. Bu esa shuni
angla adiki, nomoddiy ishlab chiqa ish aqa ma’na iy soha emas, balki iq isodiy o‘sishning
s a egik omilidi . Shuningdek, aqamli exnologiyala a sun’iy in ellek ning i ojlanishi
na ijasida moddiy a nomoddiy ishlab chiqa ish o‘ asidagi a q obo a kamayib bo moqda.
Masalan, das u iy mahsulo la yoki onlayn xizma la na aqa axbo o qiyma iga, balki eal
iq isodiy qiyma ga ham ega bo‘lmoqda. Bu hola iq isodchi J. Ri kin omonidan “uchinchi
sanoa inqilobi” deb nomlangan ja ayonning amaliy i odasidi [8]. U a’kidlaganidek, “kelajak
iq isodiyo i ene giya, axbo o a exnologiya o‘ asidagi uyg‘unlik asosida shakllanadi”.
Demak, moddiy a nomoddiy ishlab chiqa ish o‘ asidagi chega ala nisba an sha o lashib,
ula ning in eg a siyasi kuchaymoqda. O‘zbekis onda bu ja ayon ayniqsa “ aqamli iq isodiyo ”
s a egiyasi doi asida yaqqol ko‘zga ashlanmoqda. Elek on ijo a , aqamli bank izimi,
onlayn a’lim, ibbiyo a xizma la sohasining kengayishi na ijasida nomoddiy ishlab
chiqa ish na aqa iq isodiy, balki ij imoiy sama ado likni ham oshi moqda. Shu bilan bi ga,
moddiy ishlab chiqa ish sohala i — sanoa , qishloq xo‘jaligi, qu ilish a ene ge ika — ham
zamona iy exnologiyala asosida qay a shakllanmoqda. Bu esa ula ning o‘za o bog‘liqligini
yanada mus ahkamlaydi. Bundan ashqa i, ishlab chiqa ishning ha ikki u i ij imoiy mehna
aqsimo ida ham o‘z i odasini opadi. Aga moddiy ishlab chiqa ishda jismoniy mehna
us u o bo‘lsa, nomoddiy ishlab chiqa ishda in ellek ual mehna , axbo o almashinu i a
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
82
kommunika siya ja ayoni muhim o‘ in u adi. Shu bois, zamona iy iq isodiyo da inson omili
ha ikki sohaning mu a aqiya ini belgilo chi asosiy esu s si a ida qa almoqda [9].
Xulosa qilib ay ganda, moddiy a nomoddiy ishlab chiqa ish jamiya iq isodiy izimining ikki
aj almas bo‘g‘inidi . Moddiy ishlab chiqa ish inson hayo ining asosiy eh iyojla ini qondi ishga,
eal mahsulo a boylikla ya a ishga xizma qilsa, nomoddiy ishlab chiqa ish inson a akku i,
madaniya i, bilim a inno a sion salohiya ini i ojlan i adi. Ula ning o‘za o uyg‘unligi milliy
iq isodiyo ning ba qa o o‘sishini a’minlaydi, yangi exnologiyala ni jo iy e ish,
aqoba ba dosh kad la ayyo lash hamda iq isodiy sama ado likni oshi ish uchun mus ahkam
poyde o ya a adi. Shu sababli, zamona iy iq isodiy siyosa moddiy ishlab chiqa ishni
qo‘llab-qu a lash bilan bi ga, nomoddiy sohala ga — a’lim, an, axbo o exnologiyala i a
madaniya ga ham us u o e’ ibo qa a ishi za u .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ka imo , J. (2021). Ishlab chiqa ish ja ayonla i a iq isodiy izimla . Toshken :
Iq isodiyo nash iyo i.
2. Ma x, K. (1970). Capi al: A C i ique o Poli ical Economy. Moscow: P og ess
Publishe s.
3. Musaye , B. (2020). Nomoddiy ishlab chiqa ishning iq isodiy mohiya i. Toshken : Fan
a exnologiya.
4. To le , A. (1980). The Thi d Wa e. New Yo k: Ban am Books.
5. Xodjaye a, N. (2022). Inno a sion i ojlanish a in ellek ual mehna . Toshken :
Uni e si e nash iyo i.
6. Mi ziyoye , Sh. M. (2021). Yangi O‘zbekis on a aqqiyo s a egiyasi. Toshken :
O‘zbekis on nash iyo i.
7. OECD (2023). Economic Ou look Repo . Pa is: OECD Publishing.
8. Ri kin, J. (2011). The Thi d Indus ial Re olu ion. New Yo k: Palg a e Macmillan.
9. Abdu ahmono , T. (2022). Mehna iq isodiyo i a inson kapi ali. Toshken : Iq isodiyo
a moliya.
