ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
83
CHIQINDILARNI QAYTA ISHLASH SANOATINING O‘ZBEKISTON YASHIL
IQTISODIYOTIDA TUTGAN O‘RNI VA EKOLOGIK AHAMIYATI: GERMANIYA
TAJRIBASI MISOLIDA
Qu bonmu odo Bex uz Bekzod o‘g‘li
O‘zbekis on Respublikasi Jahon iq isodiyo i a diploma iya uni e si e i huzu idagi Diploma ik
akademiya magis an i
A iko a Saoda Ahmadjon qizi
O‘zbekis on Respublikasi Jahon iq isodiyo i a diploma iya uni e si e i huzu idagi Diploma ik
akademiya magis an i
Anno a siya. Ushbu maqolada chiqindila ni qay a ishlash sanoa ining O‘zbekis on yashil
iq isodiyo ini i ojlan i ishdagi o‘ ni a ekologik ahamiya i ahlil qilinadi. Tadqiqo da
Ge maniya aj ibasi misolida chiqindila ni sama ali boshqa ish, qay a ishlash izimla ini
i ojlan i ish, iq isodiy a ekologik a zallikla o‘ ganiladi. Maqolada O‘zbekis onda ma jud
hola , muammola a is iqbolli yo‘nalishla ahlil qilinib, Ge maniya aj ibasidan olingan
amaliy saboqla asosida akli la be iladi.
Kali so‘zla : yashil iq isodiyo , chiqindila ni qay a ishlash, ekologik ba qa o lik, Ge maniya
aj ibasi, a o -muhi .
Ki ish. So‘nggi yilla da O‘zbekis on hukuma i ekologik muammola ni kamay i ish a
iq isodiyo ni ba qa o i ojlan i ish maqsadida yashil iq isodiyo amoyilla ini aol jo iy
e moqda. Bu ja ayonda chiqindila ni qay a ishlash sanoa i alohida ahamiya kasb e adi. Aholi
sonining o‘sishi, u baniza siya a ishlab chiqa ish hajmining kengayishi na ijasida chiqindila
hajmi ham yildan-yilga o ib bo moqda.
Rasmiy ma’lumo la ga ko‘ a, O‘zbekis on hududida ha yili 14 million onnadan o iq
maishiy chiqindila hosil bo‘ladi, shundan a igi 4–6 oizi qay a ishlanadi (UzDaily.uz, 2023).
Bu aqam Ge maniya kabi i ojlangan da la la dagi 60–70 oizlik ko‘ sa kichla dan ancha
pas di .
Shu sababli, Ge maniyaning chiqindila ni boshqa ish a qay a ishlashdagi ilg‘o aj ibasini
o‘ ganish O‘zbekis on uchun muhim amaliy ahamiya ga ega.
Adabiyo la ahlili. Yashil iq isodiyo (G een Economy) — bu esu sla dan sama ali
oydalanish, chiqindila ni kamay i ish, ugle od chiqindila ini pasay i ish a qay a iklanu chi
ene giyala dan keng oydalanishni naza da u u chi iq isodiy modeldi (UNEP, 2011).
Chiqindila ni qay a ishlash ushbu modelning ma kaziy bo‘g‘ini bo‘lib, u quyidagi asosiy
maqsadla ga xizma qiladi:
esu sla ni qay a aylanishga ki i ish;
a o -muhi i loslanishini kamay i ish;
yangi ish o‘ inla i ya a ish;
iq isodiy o‘sishni ekologik ba qa o lik bilan uyg‘unlash i ish.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
84
Ge maniya aj ibasi. Ge maniya Ye opada chiqindila ni qay a ishlash bo‘yicha eng
ye akchi da la la dan bi idi . 2022-yilgi ma’lumo la ga ko‘ a (EEA, 2023), mamlaka da:
chiqindila ning 69 oizi qay a ishlanadi;
land ill (ko‘mish) da ajasi 1 oizdan kam;
“Yellow Bag” izimi o qali plas ik chiqindila ning 68,5 oizi qay a ishlanadi.
Bunday na ijala ga qonunchilik, exnologiyala , jamoa chilik madaniya i a bozo
mexanizmla i uyg‘unligi o qali e ishilgan. Ge maniya “K eislau wi scha sgese z” (A o -
muhi ni muho aza qilish a chiqindila ni qay a ishlash o‘g‘ isidagi qonun) o qali ishlab
chiqa u chila ga mas’uliya ni o‘z zimmasiga olish majbu iya ini yuklaydi.
Tahlil
1. O‘zbekis onda chiqindila ni boshqa ish hola i
Ko‘ sa kich
Qiyma
Manba
Yillik maishiy chiqindila miqdo i
14 mln onna
UzDaily.uz
Plas ik chiqindila ulushi
10 oiz (249 ming onna)
li e.kun.uz
Qay a ishlash da ajasi
4–6 oiz
UzDaily.uz
Chiqindi qay a ishlo chi ko xonala soni
290 a
UzDaily.uz
Rejalash i ilgan chiqindidan ene giya ishlab chiqa ish
loyihala i
11 a za od, 2,1 ml d
kV ·soa
UzDaily.uz
2027-yilgacha ku ilayo gan GHG kamayishi
2,4 mln onna
UzDaily.uz
Bu ma’lumo la shuni ko‘ sa adiki, O‘zbekis onda chiqindila ni qay a ishlash sanoa i hali
boshlang‘ich bosqichda.
Asosiy muammola :
chiqindila ni manbada sa alash izimi yo‘qligi;
qay a ishlash in a uzilmasining zai ligi;
qay a ishlangan mahsulo la ga ichki bozo alabining pas ligi;
aholining ekologik madaniya i ye a li emas.
Huquqiy- ashkiliy baza: O‘zbekis onda yashil iq isodiyo ga o‘ ish bo‘yicha s a egiyala
ishlab chiqilmoqda — masalan, “Yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi – 2030 yilgacha”.
Shuningdek, chiqindila bilan bog‘liq muammala ni hal qilish uchun “ze o was e”
amoyilla ini jo iy e ish bo‘yicha qa o la qabul qilinmoqda.
2023 yil 26 dekab kuni O‘zbekis on Respublikasi Ekologiya, a o -muhi ni muho aza qilish
a iqlim o‘zga ishi azi ligi omonidan Ye opa I i oqi (EU) a FAO (BMTning Oziq-
o qa a qishloq xo‘jaligi ashkilo i) bilan hamko likda “Xa li kimyo iy moddala ni
ishonchli boshqa ish” loyihasi bo‘yicha g an sha nomasi imzolanishi bu bo adagi muhim
bu ilish nuq asidi .
Loyiha qiyma i 4 million ye oni ashkil e adi a u 2023–2027 yilla da omida amalga
oshi iladi. Bu ashabbusning asosiy maqsadi — xa li chiqindila ni boshqa ish bo‘yicha
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
85
milliy salohiya ni oshi ish hamda Xa li kimyo iy chiqindila ni boshqa ish milliy
s a egiyasini ishlab chiqishdi .
2. Ge maniya aj ibasidan olinadigan saboqla
Yo‘nalish
Ge maniya aj ibasi
O‘zbekis on uchun imkoniya
Qonunchilik
“K eislau wi scha sgese z” – ishlab
chiqa u chi mas’uliya i izimi
Mahalliy ishlab chiqa u chila ga
chiqindi qay a ishlash majbu iya ini
yuklash
Sa alash izimi
Uy xo‘jalikla ida chiqindila ni alohida
yig‘ish (plas ik, shisha, o ganik)
“Ikki idishli izim”ni jo iy e ish
aj ibasini o‘ ganish
Texnologiyala
Kimyo iy a mexanik qay a ishlash
za odla i
Inno a sion exnologiyala ni jalb
e ish
Bozo
mexanizmi
Qay a ishlangan mahsulo la ga alab
ma jud
Ichki bozo ni ag‘ba lan i ish uchun
soliq im iyozla i
Aholi ish i oki
“P and” izimi (idishla qay a ilishi)
Mahalliy omma iy axbo o
kampaniyala i ashkil e ish
Ge maniyada chiqindila ni sa alash izimi aholining o‘z ish i okiga asoslanadi. Ha bi uy
xo‘jaligida chiqindila plas massa, o ganik, qog‘oz, shisha a umumiy chiqindila si a ida
aj a iladi. Bu ja ayon “Gelbe Sack” (sa iq xal a izimi) o qali ashkil e ilgan.
Bundesumwel minis e ium ma’lumo la iga ko‘ a, bu amaliyo na ijasida chiqindila ning 67–
70 oizi qay a ishlanadi, shuningdek, poligonla ga yubo iladigan chiqindila miqdo i 1
oizdan kam.
O‘zbekis on uchun bu aj iba shuni ko‘ sa adiki, chiqindila ni qay a ishlash aqa exnik
in a uzilma emas, balki aholining ekologik xaba do ligi a ish i oki bilan chamba chas
bog‘liq. Shu sababli, mamlaka da chiqindila ni manbada aj a ish madaniya ini shakllan i ish
uchun ekologik a’lim, axbo o kampaniyala i a ag‘ba izimla ini kuchay i ish za u .
3. Ekologik a iq isodiy a zallikla
Chiqindila ni qay a ishlash sanoa ini i ojlan i ish o qali quyidagi na ijala ga e ishish mumkin:
A o -muhi ga za a kamayadi: chiqindila ni poligonga ashlash miqdo i qisqa adi.
Issiqxona gazla i kamayadi: chiqindila dan ene giya ishlab chiqa ish o qali abiiy
yoqilg‘i sa i qisqa adi.
Yangi ish o‘ inla i ya a iladi: yig‘ish, sa alash, qay a ishlash, logis ika sohala ida
minglab ish joyla i.
Iq isodiy oyda: qay a ishlangan ma e ialla dan yangi mahsulo ishlab chiqa ish
impo o‘ nini bosadi.
Xulosa. O‘zbekis onning yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasida chiqindila ni qay a ishlash
sanoa i hal qilu chi ahamiya ga ega. Ge maniya aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, bu sohada
mu a aqiya ga e ishish uchun quyidagi omilla muhim:
1. Qonunchilikni kuchay i ish a nazo a izimini yo‘lga qo‘yish.
2. Chiqindila ni manbada sa alashni yo‘lga qo‘yish.
3. Texnologik inno a siyala a in es i siyala ni jalb e ish.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
86
4. Aholining ekologik madaniya ini oshi ish.
5. Qay a ishlangan mahsulo la bozo ini i ojlan i ish.
Shu yo‘nalishla da Ge maniya aj ibasini moslash i ish o qali O‘zbekis on chiqindila ni qay a
ishlash izimini ba qa o i ojlan i ib, yashil iq isodiyo ning muhim a mog‘iga aylan i ishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la
1. UzDaily.uz. “O‘zbekis onda chiqindila ni qay a ishlash hajmi oshmoqda.” 2023.
2. li e.kun.uz. “O‘zbekis onda plas ik chiqindila miqdo i o moqda.” 2023.
3. EEA (Eu opean En i onmen Agency). “Ge many – Municipal Was e Fac shee .” 2022.
4. Umwel bundesam . “Recycling and Ci cula Economy in Ge many.” 2023.
5. GTAI (Ge many T ade & In es ). “Ci cula Economy in Ge many: Ma ke O e iew.”
2022.
6. UNEP. “Towa ds a G een Economy.” Uni ed Na ions En i onmen P og amme, 2011.
7. CPRO/WIUT. “G eening he Economy in Uzbekis an.” 2023.
