ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
97
TARIXIY TAFAKKURNI SHAKLLANTIRISHDA JADIDLARNING TA’LIM
SOHASIDAGI SA’Y HARAKATLARI
Shonaza o a Ilmi a Ga u qizi
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U DU magis i
ilmi aga u o na537@gmai
Anno a siya: Ta ixiy a akku ni shakllan i ishda jadidla ning XIX - XX as la dagi sa’y
ha aka la i, ula ning a’lim sohasidagi qa o ishla i, a ixni o‘ ga ishdagi ula ning ha aka la i
ko‘ ib chiqiladi. Ushbu ha aka na aqa siyosiy a ij imoiy jiha dan, balki a’lim a a ixiy
a akku i ojida ham muhim ol o‘ynadi. Jadidla o‘z da ida ilm-ma’ i a ning kuchi bilan
xalq ongini uyg‘o ishni, eskicha a’lim izimini isloh qilishni a a ixiy xo i ani
mus ahkamlashni asosiy maqsad qilib oldila . Ushbu maqolada jadidla ning a ixiy a akku a
a’lim sohasidagi xizma la i ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : jadidla , a ix, a ixiy a akku , “ Oyna” ju nali, “Tu kis on iloya i gaze i”,
islom a ixi, a’lim a aqqqiyo i, a ix o‘qi ish me odi, anqidiy a akku , mad asa, o‘qu
das u la , “usuli jadid”, mus aqil ik lash, man iqiy a akku , milliy ong, ea ,
Аннотация: Рассмотрены усилия модернистов XIX-XX веков по формированию
исторического мышления, их многочисленные работы в области образования, их усилия
в преподавании истории. Это движение сыграло важную роль не только в политическом
и социальном плане, но и в развитии образования и исторического мышления. В свое
время джадиды имели главной целью пробуждение сознания людей силой знаний,
реформирование старой системы образования, укрепление исторической памяти. В
данной статье анализируются заслуги джадидов в области исторического мышления и
образования.
Ключевые слова: джадиды, история, историческое мышление, журнал «Ойна», «Газета
Туркестанской области», история ислама, развитие образования, методика
преподавания истории, критическое мышление, медресе, образовательные программы,
«современный метод», независимое мышление, логическое мышление, национальное
сознание, театр
Abs ac : The e o s o he Jadids in he 19 h and 20 h cen u ies in he o ma ion o his o ical
hinking, hei wo k in he ield o educa ion, and hei e o s in eaching his o y a e
conside ed. This mo emen played an impo an ole no only in poli ical and social e ms, bu
also in he de elopmen o educa ion and his o ical hinking. In hei ime, he Jadids se he
main goal o awakening he public consciousness wi h he powe o science and enligh enmen ,
e o ming he ou da ed educa ion sys em, and s eng hening his o ical memo y. This a icle
analyzes he se ices o he Jadids in he ield o his o ical hinking and educa ion.
Keywo ds: Jadids, his o y, his o ical hinking, "Oyna" magazine, "Tu kis on Viloya Gaze i",
Islamic his o y, educa ional de elopmen , his o y eaching me hod, c i ical hinking, mad asa,
cu icula, "usuli jadid", independen hinking, logical hinking, na ional consciousness, hea e
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
98
“XIX as oxi i a XX as boshla ida bi qa o sha q a musulmon mamlaka la ida ujudga
kelgan jadidchilik ha aka i Tu kis on o‘lkasida ham o‘zining e an a ixiy ildizla iga ega.
Yu imiz ulkan ij imoiy-siyosiy a ma’ i iy ahamiya ga ega bo‘lgan ushbu ha aka ning
ma kazla idan bi iga aylanganini alohida a’kidlab o‘ ish joiz. O‘z zamonasining ilg‘o
namoyandala i bo‘lgan jadidla g‘oya mu akkab a qiyin sha oi da bilim a ma’ i a a qa ish,
a’lim- a biya sohasini ubdan isloh e ish o qali milliy a aqqiyo ga e ishish g‘oyasi bilan
maydonga chiqdila . Shu maqsadda o‘z mablag‘la i hisobidan mak ab a ea la , nash iyo a
ku ubxonala , gaze a a ju nalla ashkil qildila , qobiliya li yoshla ni che ella ga o‘qishga
yubo dila . Ula ning bu oliyjanob ashabbus a ha aka la i jamiya hayo ida kuchli aks sado
be ib, qud a li o‘lqinga aylandi. O‘ylaymizki, a ixda ikki buyuk Renessansga zamin bo‘lgan
min aqamizda uchinchi Renessansni aynan jadid ajdodla imiz amalga oshi ishla i mumkin edi.
A suski, mus abid uzum ula ning ezgu g‘oya a amaliy ha aka la ini o‘la o‘yobga
chiqa ishga imkon be madi. Biz bugun mamlaka imizda e kin uqa olik jamiya i, huquqiy
demok a ik da la ba po e a ekanmiz, jadidla ning gumanis ik qa ashla iga ayanibgina
qolmasdan, ula ning me osidan ma’na iy kuch-qu a olamiz. Yu imizda mus abid uzum
da ida siyosiy qa ag‘onga uch agan ajdodla imiz xo i asini abadiylash i ish bo‘yicha ka a
ishla amalga oshi ilmoqda. 31 a gus – Qa ag‘on qu bonla ini yod e ish kuni si a ida keng
nishonlanadi. Ushbu xo i lash kuni munosaba i bilan p eziden imiz Sh.Mi ziyoye o‘z nu qida
“Shahidla xo i asi” yodgo lik majmuasi, “Qa ag‘on qu bonla i xo i asi” da la muzeyi a
uning hududiy bo‘limla i aoliya olib bo moqda. Jadidchilik ha aka i a ixiga oid ilmiy
adqiqo la , badiiy asa la , kino ilmla ko‘plab ya a ilmoqda. Ulug‘ ma’ i a pa a la imiz
nomla i bilan a aladigan yodgo lik majmuala i, a’lim muassasala i, muzeyla , bog‘ a
xiyobonla ba po e ilmoqda. O‘ gan uch yil mobaynida O‘zbekis on Oliy sudi omonidan
qa ag‘on qu boni bo‘lgan o‘ yuzdan ziyod a andoshla imizning nomla i oqlandi. Ula ning
aksa iya qismini jadidchilik ha aka i akilla i ashkil e ishi ayniqsa e’ ibo lidi . Biz
ma’ i a pa a la ning bu muqaddas o zula ini o‘yobga chiqa ish uchun mamlaka imizda
yangi Renessans poyde o ini ya a ishni s a egik azi a qilib belgilaganmiz. Shu maqsadda
ilm- an, a’lim- a biya, madaniya sohala ida ub isloho la ni amalga oshi moqdamiz”[1]
Bunda ayniqsa jadidla ning ilmiy me osini o‘ ganish ka a ahamiya ga egadi . Hozi gi kunda
a ix o‘qi ish me odikasini akomillash i ish, o‘qu chi- alabala da a ixiy a akku ni
i ojlan i ish, a ixiy o‘ mishni iklash, xususan jadidla ning o‘qi ish me odikasi “yangi usul”
mak abla i a’limi, jadidla ning a’limga qo‘shgan hissasi alohida e’ i o ga loyiqdi . Jadidla
a’lim- a biyani isloh qilishga ka a e’ ibo be ishgan, xususan a ix o‘qi ish masalasiga ham
alohida yondashishgan. Ula a ix anini o‘qi ishda an’ana iy usulla dan oz kechib, yangi
pedagogik yondashu la ni jo iy e ishga ha aka qilishgan. Jadidla a ula ning a’limdagi
isloho la i ko‘plab yangilikla ni jo iy e gan. Xususan, jadidchilik ha aka i akilla i –
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Ismoil Gaspi ali, Abdu au Fi a , Abdulla A loniy a boshqala –
eskicha uslubda olib bo ilayo gan a’lim izimining zamona iy ilm- an alabla iga ja ob be a
olmasligini ushunib ye dila . Shuning uchun ula :
Yangi usul mak abla i (usuli jadid)ni ashkil e dila ;
Da s ja ayonla iga an, exnika a ibbiyo asosla ini ki i dila ;
Bolala ni man iqiy a akku qilishga, mus aqil ik lashga o‘ ga dila ;
Bosma nash la o qali ommaning ilmiy dunyoqa ashini kengay i ishga ha aka qildila .
Jadidla o‘qi ish ja ayonida ma nla ni yodla ish emas, balki ushun i ish a ahlil
qilishni asosiy me od si a ida ilga i su dila . Bu esa a ixiy a akku ning i ojiga zamin ya a di.
Jadidla a ixni o‘qi ish me odikasiga oid yozib qoldi ilgan asa la i, da slikla i, gaze a a
ju nalla dagi qimma li ik -mulohazala i ham ka a ahamiya ga egadi . Bunda asosan jadid
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
99
pedagogla i a mu a akki la ining asa la i Abdulla A loniy – “Tu kiy gulis on yoxud axloq”,
“Mak abg‘a ahnamо”.Mahmudxo‘ja Behbudiy – “Hind sayoha i”, “Ta ixi islom”.Ismoilbek
Gaspi ali – “Tong yulduzi”, “Ta biya a a’lim haqida” maqolala i. Fi a – “Hind
ix ilolchila i”, “Qadimgi u kis on a ixiga bi naza ” a yana shunga o‘xshash ko‘plab asa la
na aqa o‘qu chi - alabala balki ba cha u kis on aholisi uchun a biya iy ahamiya ga ega,
shuning bilan bi ga a ixiy ong a a ixiy a akku ni uyg‘o ish uchun ham xizma qiladi.
Asosan jadidla ilmiylik a a ixiy haqiqa ni yo i ishga ko‘p oq ahamiya be ishgan. Jadidla
a ixiy bilimla ni aqa a sonala a i oya la asosida emas, balki ilmiy dalilla ga asoslangan
holda o‘qi ish a a do i edila . Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining da slikla ida eal
oqeala ni yo i ishga in ilgan. Aynan jadidla omonidan yu i iladigan “ Oyna” a “Tu kis on
iloya ining gaze i” gaze a a ju nalla ida a ix yo i ib bo ilgan. Bunda asosan manbala
asosida yondashishni ilga i su adila . Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining “Ta ixi Islom” asa ida
islom a ixi haqidagi ma’lumo la ni Sha q a G‘a b a ixchila i bilan solish i ib yozgan.
Jadidla a ix anining mus ahkam asosga ega bo‘lishini a’minlash uchun a ixni aqa
a sonala asosida emas, balki ilmiy manbala a hujja la ga asoslanib o‘qi ish ke akligini
a’kidladila . Bu esa a ixiy a akku ning yangicha shakllanishiga zamin ya a di. Kundalik
hayo bilan bog‘lashni eal oqeala bilan bog‘lashni bosh p io i e ga aylan i ishgan. Ta ixni
aqa o‘ mish haqida bilim olish osi asi si a ida emas,balki kelajakni qu ish uchun saboq
be u chi an si a ida ushunishgan. Shu sababli, jadidla a ixiy aj ibadan saboq chiqa ish,
milla ning kelajagini aniqlash uchun a ixiy ahlil qilish muhimligini a’kidlaganla .
Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Oyna”ju nalining muh a am xonandala ig‘a “dunyoni a alidan
bukung‘acha bani odam a a idan ix i o qilingon mashhu nima sala ni a z qilmoq uchun a ix
ki obla idan olib yozmoqchi bo‘lduk a mundan so‘ng a «Oyna»ning ha aqaminda payda -
pay «Ta ixi ix o oi basha » un oni ila yozilu . Munda yozila u gon nima sala «Ta ixi
umumiy», «Ta ixi madaniya », «Madaniya i islomiya», «Koino », «Ta ix a jug‘ o iya
lug‘a i», «Ta ixi amaddun» ki obla i a boshqa ki ob a isolala dan naql qilinu . Va munda
ko‘ sa ilgan a ix uch na ’ bo‘lub, bi inchi(si) « a ixi xilqa » a alu ki «Ta o »ni bayoni
bo‘yincha dunyo bino bo‘lganidan haz a i Iso alayhissalomni ug‘ulgonig‘acha 5594
sanadu .Ta ix eng mashhu a mo‘ aba hodisala dan boshlanu . Ha yuz sanani «as —qa n»
de la . Chunonchi, al-on a ixi milodiyaning 20- a hij iyaning 14-as idi .” Bu maqola o qali
Behbudiy a ixga asosan islom a ixiga oid qa ashla ini a o‘z nuq ayi naza ini be ib o‘ ganla .
Jadidla na aqa o‘z a ixini balki jahon a ixini ham o‘ ganish za u ekanligini, ula ning
a ixiy a aqqiyo ini, dunyo iy bilimla ko‘lamini o‘ ganish za u iy sha -sha oi la dan bi i deb
bilishgan. Dunyo a ixini o‘ ganishda, ula ning a’lim a aqqiyo i bilan hamna as bo‘lishga,
bunda ula an’ana iy mad asa a’limida a ix asosan diniy-biog a ik yo‘nalishda bo‘lgan
bo‘lsa, jadidla G‘a b a Sha q a ixini bi day o‘ ganish za u ligini ilga i su ganla . Ula
Rossiya a Ye opa a ixiy aj ibala idan saboq olish ke akligini a’kidlaganla .Yangi o‘qu
das u la ini ishlab chiqish: Jadid mak abla ida a ix anini o‘qi ish uchun maxsus da slikla
ishlab chiqilgan. Behbudiy a A loniy o‘z da slikla ida a ixiy shaxsla aoliya ini, jamiya
a aqqiyo ining muhim bosqichla ini yo i ganla .
Ta ixni o‘ ganishda anqidiy a akku ni i ojlan i ishga alohida ahamiya be ishgan. Jadid
pedagogla i o‘qu chila ga anqidiy a akku ni shakllan i ishni o‘ ga gan. Jumladan, Fi a
o‘zining “Qadimgi Tu kis on a ixiga bi naza ” asa ida a ixiy hodisala ga shunchaki a’ i
be may, ula ning sababla i a oqiba la ini ahlil qilgan.
Jadidla ning a’lim isloho la i a ixiy a akku ning i ojiga ham ka a a’si ko‘ sa di.
Ula ning asosiy e’ ibo i:
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
100
O‘z xalqi a ixini haqqoniy yo i ish;
Jahon amadduni bilan bog‘liqlikni ushun i ish;
Milliy o‘zlikni anglashga yo‘nal i ilgan adabiyo a a ixiy asa la ni ya a ish edi.
Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiyning "Pada kush" d amasi a ixiy xo i a a milliy ongni
shakllan i ishga qa a ilgan. Fi a ning a ixiy asa la i esa xalqni o‘z o‘ mishidan saboq olishga
undagan.
Jadidla a’limi a bugungi kunda uning ahamiya i yosh a lodga angla ish, jadidla ning a’lim
izimidagi qilgan idoiylikla ini yo i ish bugungi dolza b masalala dan bi idi . Bugungi kunda
jadidla ning a’lim a a ixiy a akku sohasidagi sa’y-ha aka la i o‘z ahamiya ini
yo‘qo magan. Zamona iy a’lim izimida:
Tahliliy a akku ni i ojlan i ish;
Tanqidiy ik lashni shakllan i ish;
Milliy a jahon a ixini chuqu o‘ ganish kabi yo‘nalishla jadidla ilga i su gan amoyilla ga
mos keladi.Ula ning g‘oyala i hozi gi a’lim izimida ham qad iya si a ida xizma qiladi.
O‘qu chila ga a ixni aqa x onologik ke ma-ke likda emas, balki sabab-oqiba aloqala i
o qali ushun i ish usuli – jadidla ning ilmiy yondashu la i bilan hamohangdi .
Xulosa qilib shuni ay ish joizki, jadidla na aqa a’lim izimida, balki a ixiy a akku
shakllanishida ham muhim ol o‘ynagan. Ula ning yangi usul mak abla i a ilmiy
yondashu la i xalqning dunyoqa ashi a o‘zligini anglashida ub bu ilish yasagan. Bugungi
kunda jadidla ning a’limiy a a ixiy a akku ga oid qa ashla ini o‘ ganish a a biq e ish,
na aqa hozi imiz uchun balki kelajagimizni qu ish yo‘lidagi muhim qadamla dan bi idi . Shu
bois, jadidchilik me osi na aqa a ixiy hodisa, balki kelajak a’lim a aqqiyo ining ham asosiy
yo‘nalishla idan bi i si a ida e’ i o e ilishi ke ak. Jadidla a ix o‘qi ishni aqa o‘ mishni
yodlash emas, balki kelajakka yo‘nalgan ahliliy an si a ida ko‘ ganla .Ula ning a ix o‘qi ish
me odla i ilmiy asoslangan bo‘lib, ula milliy o‘zlikni anglash a mus aqillik g‘oyala ini
shakllan i ishga xizma qilgan.
Re e ences
1. Sh.Mi ziyoye : Jadidla me osini o‘ ganishga bag‘ishlangan xalqa o kon e ensiya
ish i okchila iga yo‘llagan ab igidan.2023 yil 6-ma
2. “Oyna” ju nali, Behbudiyning “Ta ixi islom” haqidagi maqolasi 1914 yil, 28-son,
531—534-be la
3. A loniy A. Tu kiy gulis on yoxud axloq.T.: O‘qi u chi. 1992.
4. Mahmudxo‘ja Behbudiy. Tanlangan asa la . T.; “Ma’na iya ”, 2006 y.
5. Fi a ning “Qadimgi Tu kis on a ixiga bi naza ”
6. h ps://api.ziyone .uz/uploads/books/652/5b0251e6d4b67.pd
