ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
243
TIJORAT BANKLARINING KREDIT SIYOSATI VA MUAMMOLI
KREDITLARNING NAZARIY ASOSLARI
Xayi baye a Loba Tu sunboye na
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
Anno a siya: Ushbu maqolada bozo iq isodiyo i sha oi ida ijo a bankla ining k edi siyosa i,
k edi lash mexanizmla ining iq isodiy mazmuni hamda ula ni akomillash i ish yo‘nalishla i
ahlil qilingan. Talab a akli ning o‘zga u chanligi, aqoba ning kuchayishi na ijasida
k edi lash ja ayonida yuzaga keladigan iskla , qa zdo la ning moliya iy ba qa o ligi a
k edi ni qay a ish muammola i ilmiy manbala asosida yo i ilgan. Tadqiqo da k edi iskini
boshqa ishning zamona iy yondashu la i, ga o a sug‘u alash izimla ining ahamiya i,
shuningdek, oiz siyosa ini di e ensiallash o qali k edi la ning jozibado ligini oshi ish
imkoniya la i ahlil e ilgan. Shuningdek, k edi ning iq isodiyo dagi aylanish ja ayonini
ba qa o lash i ishdagi oli, ishlab chiqa ishdagi moliya iy nomu anosiblikni ba a a e ishdagi
ahamiya i hamda k edi munosaba la ining ishonch amoyiliga asoslanishi ilmiy-naza iy
jiha dan asoslab be ilgan. Tadqiqo na ijala i ijo a bankla i uchun k edi iskla ini
kamay i ish, qa zdo lik da ajasini pasay i ish a k edi siyosa ini sama ali yu i ish bo‘yicha
amaliy a siyala ishlab chiqish imkonini be adi.
Kali so‘zla : muammoli k edi la ; ijo a bankla i; k edi iskla i; k edi po eli; Hamko bank;
xo ijiy kapi al; bank ak i la i; moliya iy ba qa o lik; k edi qay a ilishi; ga o qiyma i.
CREDIT POLICY OF COMMERCIAL BANKS AND THEORETICAL BASIS OF
PROBLEM LOANS
Xayi baye a Loba Tu sunboye na
Mas e 's s uden o he Academy o Banking and Finance o he Republic o Uzbekis an
Abs ac . This a icle analyzes he c edi policy o comme cial banks in a ma ke economy,
he economic con en o lending mechanisms, and di ec ions o hei imp o emen . The isks
a ising in he lending p ocess as a esul o he ola ili y o demand and supply, inc eased
compe i ion, he inancial s abili y o deb o s, and he p oblems o loan epaymen a e co e ed
on he basis o scien i ic sou ces. The s udy analyzes mode n app oaches o c edi isk
managemen , he impo ance o colla e al and insu ance sys ems, as well as he possibili ies o
inc easing he a ac i eness o loans by di e en ia ing in e es a es.
The ole o c edi in s abilizing he cyclical p ocess in he economy, i s impo ance in
elimina ing inancial imbalances in p oduc ion, and he basis o c edi ela ions on he
p inciple o us a e also scien i ically and heo e ically subs an ia ed. The esul s o he s udy
allow comme cial banks o de elop p ac ical ecommenda ions o educing c edi isks,
educing deb le els, and e ec i ely conduc ing c edi policies.
Keywo ds: p oblem loans; comme cial banks; c edi isks; loan po olio; Hamko bank;
o eign capi al; bank asse s; inancial s abili y; loan epaymen ; colla e al alue.
Bozo iq isodiyo i sha oi ida alab a akli ning o‘zga ib u ishi, shuningdek bozo
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
244
ish i okchila i o‘ asidagi aqoba na ijasida k edi asmiylash i ish ja ayonida ishonchli,
moliya iy ax oli us i o bo‘lgan ha qanday subek ni ham k edi mablag‘idan oydalanish
da ida nocho hola ga ushi ib qo‘yishi mumkin. Na ijada bank oldida k edi mablag‘la i
uchun na aqa da omad olish, balki qa zdo dan k edi ni undi ib olish muammosi u adi.
Tak o ishlab - chiqa ish a jamg‘a ish ja ayonida ujudga kelgan aq incha bo‘sh u gan
mablag‘la ni bank izimi o qali k edi si a ida qay a aqsimlanib bi lamchi egasiga
qay a ilishigacha bo‘lgan mu akkab ja ayonni o‘liq a o‘g‘ i asa u e ish uchun das lab
k edi be ish mexanizmini ushunib ye moq ke ak. YA’ni, k edi be ish mexanizmining
mazmun-mohiya i a ishlash ja ayoni nimala dan ibo a ekanligini ahlil e ishimiz a amaldagi
qonun hamda meyo iy hujja alab a qoidala i asosida bankla da ashkil e ilgan k edi be ish
mexanizmining uz iyligiga a’si e u chi omilla ni aniqlash a ula ni ba a a e ish cho a –
adbi la ini ko‘ sa ib be ish za u .
Tijo a bankla i omonidan be ilayo gan k edi la ning yalpi ichki mahsulo ga nisba an
da ajasining oshib bo ishi milliy iq isodiyo ni i ojlan i ishda muhim o‘ in u adi (Chib iko
G.G. Banko skiy biznes: o ium a k somneniyam//Banko skoye delo. – Mosk a, 2012. - №
4. – S. 6 – 9.). Shu bilan bi ga, k edi la hajmining oshib bo ishi k edi iski da ajasining ham
oshishiga olib keladi. Bu esa, o‘z na ba ida, k edi iskini boshqa ish izimini akomillash i ish
za u iya ini yuzaga kel i adi.
Iq isodchi olimla omonidan amalga oshi ilgan adqiqo la ning na ijala i ko‘ sa adiki, ijo a
bankla i k edi iskini kamay i ish maqsadida yuqo i lik idli ga o obek la idan oydalanish,
sug‘u alash, limi la belgilash, k edi iskini baholash bo‘yicha s anda lashgan yondashu dan
oydalanish kabi usulla dan keng oydalanishmoqda (Osipenko T.V. Neko o iye op osi
po isheniya kaches a up a leniya iskami banko skoy deya elnos i//Dengi i k edi . – Mosk a,
2003. № 5. – S. 42 – 45.).
Taniqli iq isodchi olim O.A. La ushinning adqiqo la i ko‘ sa adiki, k edi umumiy
xa aja la ni iq isod qilish imkonini be adi a shu jiha dan olganda iq isodiyo ni i ojlan i ishda
muhim ahamiya kasb e adi (La ushin O.I. Rol k edi a ekonomicheskom
az i ii//Banko skoye delo. – Mosk a, 2011. - №2. - S. 36-37.). Shu o‘ inda a’kidlash joizki,
YE.Li ino ning k edi la ning bahosi xususidagi ik i ahamiya lidi . Uning ik iga ko‘ a,
abaqalash i ilgan oiz s a kala ini qo‘llash ijo a bankla i is e’mol k edi la ining
jozibado ligini oshi ishga xizma qiladi (Li ino YE.O. Tendensii az i iya p o sen nix
s a ok po oznichnim k edi am Rossii//Dengi i k edi . – Mosk a, 2014. - № 2. – S. 40 – 43.).
Shuningdek, ushbu masalada ik yu i gan N.Valense a haqli a ishda e’ i o e adiki,
k edi ning oiz s a kasini ma jani qisqa i ish hisobiga pasay i ish bankning moliya iy
ba qa o ligiga nisba an salbiy a’si ni yuzaga kel i ishi mumkin (Valense a N.I.
Senoob azo aniye na inke banko skix uslug//Banko skoye delo. – Mosk a, 2013. - № 11. –
S. 37-44.).
To a ishlab – chiqa ishga moslashgan ha qanday iq isodiyo da subek la aoliya ida
mablag‘la aylanishida uzilishla yuzaga kelishi mumkin, chunki mahsulo ishlab-chiqa ish
aq i bilan mablag‘ aylanish da i ha doim ham mu anosib bo‘la e maydi. Mahsulo ishlab –
chiqa ishga sa e ilgan aq a mablag‘ aylanishiga ke gan aq o alig‘ida yuzaga kelgan
nomu anosiblikni ba a a e ish uchun qo‘shimcha mablag‘ manbaala iga eh iyoj seziladi.
Aynan shu eh iyojni qondi ish a aoliya ni bi ma omda da om e i ish k edi munosaba la i
bilan a ibga solinadi.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
245
Mehna osi ala i ishlab chiqa ish ja ayonida uzoq aq oydalaniladi a uning qiyma i sekin-
as a mahsulo qiyma iga o‘ ib bo adi. Mehna osi ala i qiyma ining mahsulo qiyma i
a kibiga ki ib bo ishi, pul ko‘ inishida asosiy sa moyaning iklanib bo ishini kel i ib chiqa adi.
Bundan ashqa i, aylanma sa moyala ha aka ida nomu anosiblik u licha ko‘ inishda yuzaga
keladi. Nomu anosiblik asosan ishlab chiqa ish aq ining mahsulo aylanish aq iga a ishlab -
chiqa ishning ma sumiyligi oqiba ida shuningdek mahsulo ni is e’molchi - ha ido ga jo‘na ish
ja ayonida yuzaga keladi. Na ijada ishlab chiqa u chi o‘z aoliya i uzluksizligini a’minlash
uchun qo‘shimcha mablag‘ga eh iyoj sezadi. Mablag‘la aylanishi ja ayonla ida yuzaga kelgan
nomu anosiblik k edi ga bo‘lgan eh iyojning za u iyligini asoslab be maydi. Chunki, bu
ja ayonda ish i okchila «z enosi»ning bi qismida mablag‘ning yig‘ilib bo ishini, ikkinchi
qismida esa mablag‘ning ye ishmaslik hola ining yuzaga kelishini bildi ishi a k edi
munosaba la ining yuzaga kelishiga sha oi ug‘ilganini bildi adi.
A.Golo ano ning xulosasiga ko‘ a, k edi la bo‘yicha mudda i o‘ gan qa zdo likni yuzaga
kelishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida k edi bo‘yicha o‘lo og‘i ligini ma kazlashgan a zda
cheklashga asoslangan modeldan oydalanish maqsadga mu o iqdi (Golo ano A.A. O
banko skom k edi o anii ne inanso ix o ganiza siy//Dengi i k edi . – Mosk a, 2014. - № 4. –
S. 42 – 46.). Fik imizcha, A.Golo ano bu ye da haq emas. Chunki, mazku model uni e sal
model emas. Shu sababli, uni ba cha u dagi mijozla ga nisba an qo‘llab bo‘lmaydi.
Bi qa o iq isodchi olimla omonidan k edi ni xo‘jalik yu i u chi subek la aoliya ini, shu
jumladan, xizma ko‘ sa ish sohasi subek la i aoliya ini i ojlan i ishdagi olini oshi ishning
za u iy sha la i si a ida ijo a bankla i k edi la ining esu s a’mino ini yaxshilash, Bazel-II
s anda ining k edi iskini baholash bo‘yicha alabla ini amaliyo ga jo iy e ish, loyihala ni
oi ala ga aj a gan holda uzoq mudda li k edi lashni amalga oshi ish e’ i o e ilgan (Yudina
I.N. Banko skaya sis ema az i ayushixsya ekonomikax: opi s ano leniya, az i iY.
Monog a iY.- M.: INFRA-M, 2013. – 351 s.).
Bi gu uh iq isodchi olimla ijo a bankla i k edi la ini o‘z aq ida qay masligida ko xonala
o‘ asidagi debi o qa zdo likning ka a ekanligi omilini muhim ol o‘ynashini e’ i o e ishadi
a uni qisqa i ish maqsadida ak o ing ope a siyala ini i ojlan i ishning za u ligini e’ i o
e ishadi (Solda o a F.O. Fak o ing i sekyu i iza siya inanso ix ak i o . - M.: Izda elskiy dom
Visshey shkoli ekonomiki, 2013. – 604 s.).
K edi munosaba i - bu eng a alo ishonchdi . «K edi » so‘zi lo incha c edi , ya’ni «ishonch»
ma’nosini be u chi so‘z o‘zagidan olingan. Lekin bu nuq ai naza ga boshqacha qa ashla ham
ma jud. Masalan: nemis iq isodchi olimi p o esso V.Leksisning ik icha, k edi
munosaba ining yuzaga kelishi uchun qa z be u chining ishonchi muhim ahamiya ga ega
emas, kunlik aj iba shuni ko‘ sa moqdaki, qa z be u chila qa z olu chila ning o‘lo
qobiliya iga ishonchdan ko‘ a, ishonchsizlik uhiya ida bo‘ladila a shuning uchun ham ula
o‘z man aa la ining o‘liq himoyasini a’minlash uchun ka ola alab e adila (Leksis V. K edi
i banki. Pe . s nem. - M.: Pe spek i a, 1994.- 295 s.).
Naza iyo chi a amaliyo chi omonidan be ilgan bu qa ama-qa shi ik la da ha bi i qaysidi
bi jiha da xaq bo‘lib chiqadila . Amaliyo chi banki uchun o‘zi ishonmagan shaxsga k edi
be ishi nooda iy ko‘ inishi mumkin. Chunki ha qanday k edi o ham ssudaning qay ishiga
ishongan aqdi dagina k edi munosaba ini o‘ na adi. Lekin V.Leksis ham o‘z ik ida bi
jiha dan xaq, chunki u alohida bi k edi munosaba i haqida emas, balki k edi
munosaba la ining yig‘indisi haqida ik bildi ib, u ik ida «ishonch» k edi mohiya ida
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
246
ma’lum bi xususiya ga ega ekanligini inko e may, balki «ishonch»ning k edi
munosaba la ida hal qilu chi jiha ga ega emas, deb hisoblaydi. Qaysi bi ik asosga ega? -
degan sa ol ug‘ilishi abiiy. Eng a alo «ishonch»k edi munosaba ining aj almas qismi
si a ida yuzaga keladi (Menkyu G. P insipi mak oekonomiki. Pe . s angl. –SPb, 2009. - S.37-
38.).
To‘lo ning da iyligi hola iga xos xususiya la i xo‘jalik amaliyo ida ham uch ab u adi.
Masalan, mahsulo uchun oldindan o‘lo ij o e ishni alab e ish hola i. Bu hola xizma
ko‘ sa ish sohala ida ham uch aydi. Masalan, iku chi, mebel ayyo lo chi buyu ma uchun
qisman bo‘lsa-da, o‘lo ij o e ilishini buyu machidan alab e adi.
Aga buyu machining aybi bilan buyu madan oz kechilgan aqdi da oldindan be gan puli
buyu machiga qay a ilmaydi. Lekin k edi munosaba la ida qay a ilish majbu iy sha la dan
hisoblanadi. K edi munosaba la iga yollanma munosaba la ni ham ki i adila , chunki ishga
ki gan shaxs o‘z mehna sa i uchun ma’lum bi aq o‘ gandan so‘ng mehna sa ining
na ijasini oladi. Ish be u chi omonidan kelgusida baja iladigan mehna sa i uchun oldindan
ij o e ilgan o‘lo eska i ja ayonni kel i ib chiqa adi, ya’ni ij o e ilgan o‘lo uchun shaxs
ma’lum bi mudda mehna sa ini qilishga majbu bo‘ladi. Bu ikki holda ham munosaba la da
ek i alen o‘lo i da iylikka, ya’ni ma’lum bi mudda ga asoslanadi. K edi munosaba la ida
k edi o qimma likla ni pul yoki buyum ko‘ inishida aqdim e adi a qay a ilishini ham asl
holiga qay a ilishini alab e adi.
Ishchi a ish be u chi misolida oldindan xaq olgan ishchi ish be u chiga pulni emas, balki
mehna sa ini be adi. Yollanish ja ayonida ishchi k edi o si a ida ishchi kuchi bilan
bi galikda qa zdo ish be u chi ix iyo iga o‘ adi. K edi munosaba la ida esa k edi o ma’lum
bi qiyma ni qa z olu chiga be adi a o‘zi qa zdo ix iyo iga o‘ maydi. Qa zdo xo‘jaligida
k edi o emas, balki ssuda sa moyasi ishlaydi.
Ba’zan sug‘u a munosaba la ini ham k edi munosaba la i a kibiga ki i adila . Sug‘u a
xodisasi yuzaga kelishi bilan sug‘u a kompaniyasi ma’lum bi summani sug‘u achiga
o‘laydi. To‘laganda ham sug‘u a badaliga nisba an ancha ko‘p oq summa o‘laydi. Bu
hola da k edi munosaba ini bildi u chi hola yuzaga keladi, ya’ni pul mablag‘ining qay a ilish
hola i. Ammo k edi munosaba la ida qay a ilishi majbu iy bo‘lgan sha sug‘u a misolida
majbu iy emas. Chunki mablag‘ qay a alishi sug‘u a xodisasi yuzaga kelgan aqdi dagina
yuzaga keladi. Sug‘u a kompaniyasi a sug‘u alanu chi o‘ asida qa z sha nomasi emas,
balki maxsus sug‘u a sha nomasi uziladi. Shuningdek, sug‘u a badalining o‘lanishida
mulkiy qiyma sug‘u alo chiga o‘ adi, k edi munosaba ida esa mulkiy qiyma dan aq incha
oydalanish huquqi uning egasi omonidan oydalanu chiga be iladi a mulkiy qiyma ni uning
egasiga qay a ilishi majbu iy bo‘lib qoladi.
«Moliyalash i ish» ham k edi munosaba la iga o‘xshashdek uyuladi. Chunki byudje dan
aj a ilgan mablag‘ aylanma ha aka asosida qandaydi ma’noda qay ish ja ayoni bilan bog‘liq
(mablag‘ qisman, o‘la yoki o ig‘i bilan qay a ilishi mumkin) aylanma ha aka lanadi. Lekin
bu ha aka da k edi munosaba la idek qa zdo xo‘jaligida mablag‘ning aylanishi a o‘sha
qa zdo yoki bog‘liq shaxsla omonidan qay a ilish sha ligi belgilangan emas a ula ning
munosaba la idagi mablag‘ mohiya i ham o‘zgachadi . Moliya k edi dan a qli o‘la oq qay a
aqsimlash ja ayonini emas, balki aqsimlash ja ayonini aks e i adi.
Foydalanilgan adabiyo la uyxa i:
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
247
1.
B ealey R.A., Me s S.S. P insiples o so po a e inanse. MsG aw-Hill, 2003.
2.
Kum i Nomozo a. O ganiza ional and esonomis modeling o he sys em o
in e egional indus ial soope a ion as a son ol objes . P oseedings o he 7 h In e na ional
Son e ense on Fu u e Ne wo ks and Dis ibu ed Sys ems. 2023. – p. 333-343.
3.
Kum i Isoye na Nomozo a. P oblems o sesu i y o esonomis and esologisal
sys ems in he soun ies o he sen al Asian Region. In e na ional Son e ense on Nex
Gene a ion Wi ed/Wi eless Ne wo king. 2023. – p. 177-195.
4.
Kum i Nomozo a. E olyusiya eo ii p edp inima elskogo iska abo ax
idayushixsya ushenix p oshlogo. Pe edo aya ekonomika i pedagogisheskie exnologii. 2025.
– s. 581-587.
5.
Nomozo a Qum i Isoe na. Tadbi ko lik aoliya i bilan bog‘liq iskla ni sug‘u a
osi asida boshqa ish usulla i. S axo oy inok Uzbekis ana. 2024. - 4-7 b.
6.
Kum i Nomozo a. Mik os axo anie kak inno a sionniy mexanizm up a leniya
iskami malogo biznesa. Ekonomisheskoe az i ie i analiz, 2024. - s. 338-345.
7.
Qum i Nomozo a. Biznes iskla ini sug‘u alash: zamona iy sha oi la da asosiy
u la i a ula ning xususiya la i. Moliya a bank ishi. 2024. – 44-48 b.
8.
Qum i Nomozo a. Moliya iy hisobo la a ula ni uzish a audi o lik ekshi u idan
o ‘ kazishning uslubiy jiha la ini i ojlan i ish. Yashil iq isodiyo a a aqqiyo . 2024.
9.
Qum i Nomozo a. O‘zbekis onda adbi ko lik a akkalshilikla i sug‘u asini
i ojlan i ish is iqbolla i. S axo oy inok Uzbekis ana. 2024. – 7-10 b.
10.
Van Xo n D.K. Osno i up a leniya inansami/ D.K.Van Xo n; Pe .s angl.; Gl.
ed. se ii Y.V.Sokolo . -M: Finansi i s a is ika, 1996. - 800 s: il.
11.
Publis Finanse: A Son empo a y Applisa ion o Theo y o Polisy, Ten h Edi ion.
Da id N. Hyman. 2010, 2011 Sou h-Wes e n, Sengage Lea ning
