ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
276
MAHALLIY IQLIM SHAROITIDA YUQORI MAHSULDOR
ZOTLARNI YETISHTIRISH
Raxma o Fa ux Shoki jon o‘g‘li
O‘zbekis on Respublikasi Qishloq xo‘jaligi azi ligi huzu idagi Oziq-o qa a Qishloq
xo‘jaligi sohasida S a egik i ojlanish a adqiqo la Xalqa o Ma kazi, dok o an ,
E-mail: [email p o ec ed]
Ochilo Shox ux Shoki jon o‘g‘li,
O‘zbekis on Respublikasi Qishloq xo‘jaligi azi ligi huzu idagi Oziq-o qa a Qishloq
xo‘jaligi sohasida S a egik i ojlanish a adqiqo la Xalqa o Ma kazi, dok o an
Anno a siya: Ushbu maqolada mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni
ye ish i ishning ilmiy asosla i a amaliy aj ibala i ahlil qilinadi. Tadqiqo da omida u li
min aqala da qishloq xo‘jaligi sha oi ida qo‘llanilgan yuqo i mahsuldo zo la , ula ning
iqlimga moslashu chanligi a hosildo ligini oshi ish s a egiyala i o‘ ganildi. Maqola
na ijala i yuqo i mahsuldo zo la ni anlash a ula ni sama ali pa a ishlash o qali
hosildo likni oshi ish bo‘yicha amaliy a siyala be adi.
Kali so‘zla : Yuqo i mahsuldo zo la , mahalliy iqlim, seleksiya, hosildo lik, ag onomik
exnologiya, qishloq xo‘jaligi, moslashu chanlik.
Аннотация: В данной статье анализируются научные основы и практический опыт
выращивания высокоурожайных сортов в условиях местного климата. В ходе
исследования изучались высокоурожайные сорта, применяемые в различных регионах
сельскохозяйственного производства, их адаптивность к климатическим условиям и
стратегии повышения урожайности. Результаты статьи дают практические
рекомендации по выбору высокоурожайных сортов и их эффективному уходу для
увеличения продуктивности.
Ключевые слова: Высокоурожайные сорта, местный климат, селекция, урожайность,
агрономическая технология, сельское хозяйство, адаптивность.
Anno a ion: This a icle analyzes he scien i ic ounda ions and p ac ical expe ience o
cul i a ing high-yield a ie ies unde local clima ic condi ions. The s udy examined high-yield
a ie ies used in a ious ag icul u al egions, hei adap abili y o clima e, and s a egies o
inc ease p oduc i i y. The esul s p o ide p ac ical ecommenda ions o selec ing high-yield
a ie ies and managing hem e ec i ely o enhance c op yield.
Keywo ds: High-yield a ie ies, local clima e, b eeding, p oduc i i y, ag onomic echnology,
ag icul u e, adap abili y.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
277
Ki ish:
Qishloq xo‘jaligi mamlaka iq isodiyo i a oziq-o qa xa sizligi uchun muhim soha
hisoblanadi. So‘nggi yilla da iqlim o‘zga ishla i, su esu sla ining cheklanishi a up oq
unumdo ligining pasayishi qishloq xo‘jaligida yuqo i hosildo likka ega zo la ni anlash a
ye ish i ishni dolza b masalaga aylan i di. Mahalliy iqlim sha oi iga mos yuqo i mahsuldo
zo la ni ye ish i ish na aqa hosildo likni oshi adi, balki esu sla dan sama ali oydalanish a
ba qa o i ojlanishga ham xizma qiladi.
O‘zbekis onning u li hududla ida qishloq xo‘jaligi sha oi la i ha xil bo‘lib, ha bi hududda
moslash i ilgan ag onomik exnologiyala ni qo‘llash alab e iladi. Masalan, cho‘l a ya im
cho‘l hududla ida su ejash exnologiyala i a qu g‘oqchilikka chidamli zo la muhim
ahamiya ga ega. Shu sababli, ilmiy adqiqo la asosida mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i
mahsuldo zo la ni anlash a ula ni pa a ishlashning sama ali usulla ini aniqlash za u .
Tahlil a muhokama
Mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish masalasi qishloq xo‘jaligi
sohasida eng dolza b a ko‘p qi ali masalala dan bi idi . Yuqo i mahsuldo zo la ni anlash a
ula ni sama ali pa a ishlash o qali na aqa hosildo likni oshi ish, balki qishloq joyla ida ish
o‘ inla ini ya a ish, oziq-o qa xa sizligini a’minlash a ekspo salohiya ini oshi ish
mumkin [1]. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, hosildo lik a si a ni a’minlashda asosiy omilla
— bu iqlim sha oi i, up oq uzilishi, su esu sla i, ag onomik exnologiyala , selek siya
na ijala i a gene ik imkoniya la di [2].
Mahalliy iqlim sha oi iga moslash i ilgan yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish ja ayonida
bi inchi a eng muhim omil — bu ekinla ning iqlimga moslashu chanligi. O‘zbekis onning
u li hududla ida ha o a , yog‘inga chilik miqdo i, up oq uzilishi a qu g‘oqchilik da ajasi
sezila li da ajada a q qiladi. Masalan, Qo aqalpog‘is on a Buxo o iloya la idagi cho‘l a
ya im cho‘l hududla da bug‘doy a pax a ye ish i ish uchun maxsus selek siyalangan,
qu g‘oqchilikka chidamli zo la anlanadi. Shu hududla da oda iy zo la hosildo ligini deya li
30–40% ga yo‘qo ishi mumkin, ammo mahalliy iqlim sha oi iga moslash i ilgan zo la
ba qa o na ija be adi [3].
Hosildo likni oshi ishda up oq unumdo ligi a sug‘o ish izimi ham ka a ol o‘ynaydi.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, yuqo i mahsuldo zo la uchun up oqning abiiy ozuqa iy
moddala bilan boyligi ye a li bo‘lsa, hosildo lik 15–20% ga oshadi. Shu bilan bi ga, sug‘o ish
izimi op imallash i ilgan bo‘lsa, su dan sama ali oydalanish na ijasida hosildo lik 25–30%
gacha ko‘ a ilishi mumkin [4]. Misol uchun, Namangan a Fa g‘ona odiysida adqiqo la
shuni ko‘ sa diki, omchila ib sug‘o ish exnologiyasini qo‘llash o qali yuqo i mahsuldo
bug‘doy a pax a zo la ining hosildo ligi sezila li da ajada oshgan [5].
Shuni a’kidlash lozimki, mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ishda
o‘g‘i lash izimi ham muhim omil hisoblanadi. O ganik a mine al o‘g‘i la ning op imal
kombina siyasi hosildo likni sezila li da ajada oshi adi. Masalan, Buxo o a Jizzax
iloya la ida olib bo ilgan aj ibala shuni ko‘ sa diki, o ganik o‘g‘i la bilan bi lash i ilgan
azo li a os o li o‘g‘i la yuqo i mahsuldo bug‘doy a pax aning hosilini 20–25% ga oshi adi
[6]. Shu bilan bi ga, o‘g‘i lashning aq ida a me’yo ida qo‘llanilishi hosildo lik a
u ug‘ si a ini saqlashga ham yo dam be adi [7].
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
278
Yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ishda seleksiya a gene ik adqiqo la ning oli ka a
ahamiya ga ega. Mahalliy iqlim sha oi ida sama ali selek siya qilish o qali hosildo likka
chidamli, kasallik a za a kunandala ga ba doshli zo la ni ya a ish mumkin. Misol uchun,
O‘zbekis onning u li hududla ida selek siya qilingan bug‘doy, pax a a boshqa ekinla
gene ik jiha dan ba qa o bo‘lib, ula yuqo i ha o a , qu g‘oqchilik a me’yo iy sug‘o ish
sha oi ida ham hosil be adi [8]. Bu esa e me la ga na aqa hosildo likni, balki iq isodiy
sama ado likni ham oshi ish imkonini be adi.
Mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish ja ayonida yana bi muhim
omil — ag onomik amaliyo la ning op imallash i ilishi. Ha bi hududda ekinla ekish,
pa a ishlash, sug‘o ish a o‘g‘i lash izimi mahalliy sha oi ga moslash i ilishi lozim.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa diki, iqlim, up oq a su esu sla iga moslash i ilgan ag onomik
amaliyo la yuqo i mahsuldo likka olib keladi. Masalan, Fa g‘ona odiysida amalga oshi ilgan
aj ibala shuni ko‘ sa adiki, sug‘o ishning omchila ib izimi, aq ida a me’yo ida o‘g‘i lash,
za a kunandala ga qa shi p o ilak ik cho ala yuqo i mahsuldo zo la ning hosildo ligini
sezila li da ajada oshi adi [9].
Shuningdek, pes i sid a kasallikla ni nazo a qilish izimi ham yuqo i mahsuldo likni
a’minlashda muhim omildi . Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, pes i sidla a
kasallikla ni nazo a qilish o qali hosildo lik 10–15% ga oshadi, u ug‘ si a ini saqlash esa 20%
gacha yaxshilanadi. Bu esa yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ishning mu a aqiya ini
oshi adi [10].
Mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ishda ij imoiy a iq isodiy jiha la
ham muhim ahamiya ga ega. Yuqo i hosildo likka ega zo la ni ye ish i ish o qali e me la
da omadla ini oshi adi, qishloq joyla da ish o‘ inla i ya a iladi a oziq-o qa xa sizligi
mus ahkamlanadi. Shu bilan bi ga, yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish ekspe imen al
adqiqo la a aj iba e mala ida sino dan o‘ kazilganda ilmiy ma’lumo la ham o‘planadi,
bu esa selek siya a ag onomik amaliyo la ni yanada i ojlan i ish imkonini be adi [1][2].
Bundan ashqa i, mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish ekologik
ba qa o likni a’minlashga ham yo dam be adi. Iqlimga moslash i ilgan zo la esu sla dan
sama ali oydalanadi, up oq unumdo ligini pasay i adigan o iqcha kimyo iy moddala ni
ishla ishni kamay i adi a su ni ejash imkonini be adi. Shu a zda, yuqo i mahsuldo zo la ni
ye ish i ish na aqa hosildo likni oshi adi, balki qishloq xo‘jaligi aoliya ining ba qa o ligini
ham a’minlaydi [3][5][6].
Yuqo i mahsuldo likni oshi ishda ilmiy adqiqo la ning oli ham ka a. Selek siya, gene ik
adqiqo la , ag onomik aj ibala a inno a sion exnologiyala o qali mahalliy iqlim
sha oi ida hosildo likni oshi ish s a egiyala i ishlab chiqiladi. Misol uchun, o‘ kazilgan
adqiqo la shuni ko‘ sa diki, s essga chidamli a kasallikla ga ba doshli zo la hosildo likni
20–30% ga oshi adi a u ug‘ si a ini ba qa o saqlaydi [8][9].
Tahlil shuni ko‘ sa adiki, mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish bi
qa o omilla ni hisobga olgan holda amalga oshi ilishi lozim:
Iqlim sha oi i a hududning ekologik xususiya la i;
Tup oq unumdo ligi a ozuqa moddala i;
Sug‘o ish a o‘g‘i lash izimi;
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
279
Selek siya a gene ik moslashu chanlik;
Ag onomik amaliyo la a za a kunandala ga qa shi ku ash;
Ilmiy adqiqo la a aj iba e mala ining na ijala i;
Ij imoiy a iq isodiy sama ado lik.
Shu bilan bi ga, yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ishning sama ado ligini oshi ish uchun
hududiy iqlim sha oi iga moslash i ilgan exnologiyala ni ishlab chiqish a ula ni keng
ko‘lamda qo‘llash za u . Masalan, qu g‘oqchilikka chidamli zo la , omchila ib sug‘o ish
izimi, o ganik o‘g‘i la a pes i sidla ni op imallash i ilgan izim o qali qo‘llash o qali
hosildo likni sezila li da ajada oshi ish mumkin [4][7][10].
Na ijala shuni ko‘ sa adiki, yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish na aqa ilmiy jiha dan,
balki amaliy jiha dan ham qishloq xo‘jaligi i ojlanishi a oziq-o qa xa sizligini
a’minlashda muhim ahamiya ga ega. Shu sababli, mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo
zo la ni ye ish i ish bo‘yicha kompleks yondashu ishlab chiqish a uni amalda a biq e ish
za u
Xulosa
Mahalliy iqlim sha oi ida yuqo i mahsuldo zo la ni ye ish i ish qishloq xo‘jaligini
i ojlan i ish a hosildo likni oshi ishning sama ali usuli hisoblanadi. Tadqiqo na ijala i shuni
ko‘ sa diki, yuqo i mahsuldo zo la ni anlashda iqlim sha oi i, up oq u i, su esu sla i a
ag onomik exnologiyala ni hisobga olish za u . Shu bilan bi ga, seleksiya a gene ik
adqiqo la , op imal pa a ishlash izimi a za a kunandala ga qa shi ku ashish yuqo i
hosildo likka e ishishda muhim ahamiya ga ega. Mahalliy iqlimga mos yuqo i mahsuldo
zo la ni ye ish i ish qishloq xo‘jaligi ishlab chiqa u chila iga ba qa o na ija a iq isodiy
sama ado likni a’minlaydi.
Foydalangan adabiyo la :
[1] Ka imo , A., & Toshma o , R. (2020). “Qishloq xo‘jaligi ekinla ining hosildo ligini
oshi ish me odla i.” Tashken : Qishloq Xo‘jaligi Nash iyo i, 45-67-be .
[2] Usmono , D. (2018). “Iqlim sha oi iga moslash i ilgan pax a a bug‘doy zo la i.”
Ag onomiya a Biologiya, 12(3), 23-39-be .
[3] E gashe , S. (2019). “Sug‘o ish a o‘g‘i lash exnologiyala i.” Tashken : Fan a Texnika
Nash iyo i, 78-101-be .
[4] Rus amo , F. (2021). “Gene ik adqiqo la a hosildo likni oshi ish.” O‘zbekis on Qishloq
Xo‘jaligi Ju nali, 5(2), 56-74-be .
[5] Shodmono , M. (2017). “Cho‘l hududla ida yuqo i mahsuldo zo la .” Qishloq Xo‘jaligi
Ilmiy Tadqiqo la i, 3(1), 12-28-be .
[6] Islomo , T. (2016). “Tup oq a sug‘o ish izimla i.” Tashken : Ag onom Nash iyo i, 33-
49-be .
[7] Abduka imo , B. (2019). “O‘g‘i lash izimla ining hosildo likka a’si i.” Biologiya a
Ag onomiya, 7(4), 89-104-be .
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
280
[8] No ma o , R. (2020). “S essga chidamli qishloq xo‘jaligi ekinla i.” Qishloq Xo‘jaligi
Tadqiqo la i, 8(2), 15-32-be .
[9] Qodi o , L. (2018). “Yuqo i mahsuldo pax a a bug‘doy zo la i.” O‘zbekis on
Ag onomiya Ju nali, 10(1), 44-60-be .
[10] Saido , A. (2021). “Pes i sidla a hosildo lik.” Tashken : Fan a Texnika Nash iyo i,
112-130-be .
