REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
298
6-7 BOLALAR RIVOJLANISHINING PEDAGOGIK
DIAGNOSTIKA QILSHDA OTA-ONALAR BILAN
HAMKORLIK
Hasano a I odaxon Najmiddin qizi
Uni e si y o business and science Oliy a’lim muassasasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17547873
Anno a siya. Inson jismoniy i ojlanishini diagnoz qilish ancha oson kechadi, buning
uchun ay im mashqla baja ilgach, uning na ijasiga binoan xulosa chiqa ish mumkin, lekin
uhiy, ma’na iy, ij imoiy i ojlanishni ashxis qilish mashaqqa li aoliya ning mahsulasi
hisoblanadi. Bolala i ojlaninishining diagnos ika qilishda o a onala bilan hamko lik qilish,
eng sama ali usul hisoblanadi Ushbu maqolada diagnoz qilish usulla idan oydalanish haqida
ik yu i ilgan.
Tayanch so’zla : ashxislash, aqliy i ojlanish, Ke n-I asek, «G a ik dik an »,
yo‘ iqnoma, suhba , kuza ish, ko‘nikma, ayyo ga lik, diagnoz qilish,yondashish,omil.
Jahonda mak abgacha yoshdagi bolala ni mak ab a’limiga ayyo lashda diagnos ik
yondashu la ni me odik akomillash i ishga bo‘lgan eh iyoj o ib bo moqda. Ilmiy-pedagogik
izlanishla na ijala i ko‘ sa adiki, ayyo lo a ka a gu uh bolala ining indi idual i ojlanish
xa i asini uzish o qali ula ning kogni i , ij imoiy-emo sional a ling is ik ko‘nikmala ini aniq
baholash mumkin. Diagnos ika izimi o qali bola i ojlanishidagi muammoli nuq ala e a
aniqlanib, mos indi idual a’lim das u la i ishlab chiqiladi. Zamona iy a’limda o ma i
moni o ing, i ojlanish indika o la i, kompe ensiya iy baolash kabi ushunchala ushbu
ja ayonning asosini ashkil e moqda. Mak abgacha yoshdagi bolala uchun mo‘ljallangan
diagnos ika osi ala i a’limning si a ini oshi ishga xizma qiladi. Shuningdek, pedagogla ning
kasbiy salohiya ini oshi ishda diagnos ik me odikala muhim ahamiya kasb e adi. Shu bois,
mak abgacha a’limdagi diagnos ik izimni uzluksiz akomillash i ish global dolza b masalaga
aylangan. Dunyoda mak abgacha a’limda diagnos ika izimini akomillash i ish bo‘yicha
ko‘plab ilmiy- adqiqo loyihala i amalga oshi ilgan. Kanadada mak abgacha yoshdagi bolala
saloma ligi a ayyo ga lik da ajasini baholashga yo’nal i ilgan “Ri ojlanish moni o ingi izimi”
(Ea ly De elopmen Ins umen – EDI) loyihasi amalga oshi ilgan. Buyuk B i aniyada
“Boshlang‘ich ayyo ga likni baholash modeli” (School Readiness Assessmen F amewo k)
loyihasi mak abgacha yoshdagi bolala ning ayyo ga ligini aniqlash uchun ko‘ sa kichla
izimini ishlab chiqqan. AQSHda bolala ning ij imoiy-emo sional a ling is ik i ojlanishini
aniqlash maqsadida “Bolala uchun in eg al i ojlanish diagnos ikasi” (Diagnos ic Assessmen o
P eschool Child en) ilmiy- adqiqo loyihasi amalga oshi ilgan.
Inson jismoniy i ojlanishini diagnoz qilish ancha oson kechadi, buning uchun ay im
mashqla baja ilgach, uning na ijasiga binoan xulosa chiqa ish mumkin. Lekin uhiy, ma’na iy,
ij imoiy i ojlanishni ashxis qilish mashaqqa li aoliya ning mahsulasi hisoblanadi. Bu
maqsadda qo‘llanayo gan me odikala muayyan da ajada mu akkab bo‘lib, ha doim ham o‘g‘ i
na ija be a e adi, deb xulosa chiqa ish, shoshilinch qa o qabul qilish noxush oqiba la ga olib
keladi. Pedagogik amaliyo da pedagog-psixologla a o‘qi u chila shaxsning alohida si a la ini
o‘ ganadila , lekin olingan na ijala ga asoslangan holda, i ojlanishning ba cha a kibla iga
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
299
umumiy baho be ishga ha doim ham musha a bo‘la e maydila . Chunki aj iba
uzluksizligini a’minlash in eg a i yondashishni aqozo e adi, ko‘pomillik ahlilgina uning
echimiga ijobiy a’si e adi, xolos.
Diagnos ika (yunon ilida «dia»- sha o , «gnosiss»-bilim degan ma’noni bildi adi)-
o‘ ganilayo gan ob’ek yoki ja ayon o‘g‘ isida aniq ma’lumo olishning umumiy osi asi bo‘lib
xizma qiladi. Diagnos ikaning ahamiya ini medi sina nuq ai naza idan qa asak, kasallik
belgila i a ula ni kelib chiqish sababla i o‘g‘ i aniqlansa, da olanish na ijasida bemo uzalib
ke ishining ka ola i oshadi. Xa o ashxis esa aqa shi oko la ning aqliy ha aka ini yo‘qqa
chiqa ibgina qolmay, balki kasalning uzalish imkoniya ini ham susay i ishi mumkin. Tana
aozola i saloma ligi o‘g‘ isida ay ilgan ushbu ik la uhiy sog‘liqqa ham be osi a aloqado di .
Ta’lim olu chila ning shaxsiy-xa ak e ologik si a la ini aniqlashning, hech
bo‘lmaganda oddiy me odikasini egallash, uni a biq e ish, kasbiy-pedagogik ayyo ga likning
muhim unsu la idan bi idi . Oliy a o‘ a maxsus o‘qu maskanla i o‘qi u chila i ko‘pincha
o‘qu chi-yoshla ning aqliy qobiliya la ini o‘ ganishga e’ ibo qa a adila , ammo ula ning
a biyalanganlik da ajala ini a xulqiy nuqsonla ini ko eksiyalash muammola ining uzluksiz
a’lim izimida yagona uz iylik a yaxli lik nuq ai naza idan alqin qilishga, uning echimla ini
opishga o‘ inishmaydi. O‘qu chila a bolala ning aqliy i ojlanishla i ko‘p jiha dan mus aqil
ik lashga, umumiy a biyalanganlik da ajasiga bog‘liq. Ula ning a biyalanganlik da ajasini
ashxis qilish, ma’na iy-ma’ i iy i ojlanish xususiya la ini o‘ ganish, za u bo‘lsa xulqiy
nuqsonla ini ba a a e ish hozi gi da ning muhim alabla idan bi idi .
Ij imoiy pedagogik ashxis- pedagogik omilla ning sama ado ligini oshi ish maqsadida
shaxsga axloqiy, in ellek ual, es e ik, jismoniy, so siologik, ekologik a ij imoiy -psixologik
a’si ko‘ sa ish haqidagi axbo o la ning majmui. Yoshla jamoasidagi ha bi shaxsning
a biyalanganlik da ajasini ashxis qilish uchun a alambo « a biya» a « a biyalanganlik»
a amasining a kibiy qismla i, mezonla i nimala bilan belgilanishini ushunish za u .
Shaxsning o‘zi, o‘z xulq-a o i xususiya la i, jamiya dagi ma qeini asa u qilish
o qali hosil bo‘lgan ob az- «Men»-ob azi deb a alib, uning qanchalik adek a ligi a eallikka
yaqinligi insonning jamiya dagi ij imoiy ma qeini belgilaydi a ba kamollik mezonla i bo‘lib
hisoblanadi.
Abdulla A loniy o‘zining «Tu kiy Gulis on yoxud axloq» asa ida inson kamolo ida
a biyaning o‘ nini alohida aokidlab, «Janobi Haq insonla ning asl xilqa da is eodod a
qobiliya li, yaxshi ila yomonni, oyda ila za a ni, oq ila qo ani ayi adigan qilib ya a gan. Lekin,
bu insondagi qobiliya ni kamolga e kazmoq a biya osi asida bo‘ladi . Aga bola yaxshi a biya
opib, buzuq xulqdan saqlanib, go‘zal xulqla ga oda lanib ka a bo‘lsa, bax iyo bi inson
bo‘lib chiqadi. Aga a biyasiz, axloqi buzilib o‘ssa, nasiha ni qulog‘iga olmaydigan, ha xil
buzuq ishla ni qiladigan nodon, johil bi as oi odam bo‘lib chiqadi»
1
-deb a’kidlaydi. SHunday
ekan, bugungi kunda pedagogik naza iya a amaliyo muammola ini adqiq qilish a echimini
opishda pedagogik ashxis hamda ko eksiya muhim ahamiya kasb e adi.
Pedagogikada ilga i e a li da ajada e’ ibo be ilmagan yo‘nalish-pedagogik
ashxis shaxsning ma’na iy qiyo asini so sioko eksiyalash, xususan, o‘qish a xulq-a o dagi
nuqsonla ni ba a a e ish masalala i bugungi kunda salmoqli ahamiya ga ega bo‘lib bo ishi bilan
belgilanadi a u quyidagila da o‘z aksini opadi:
1
Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёхуд ахлоқ -Т., 1994 .-89 б
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
300
1. Ma ku a iy izimning o‘zga ishi, ij imoiy yangilanish a biyalanganlikka yangicha
yondashish, qa ash, munosaba , mezon, alab, mohiya , mazmun, shakl, a ibu aqozo e ishi.
2. Milliylik bilan diniylikning uyg‘unlikka ega ekanligi, milla la a o munosaba la dagi
bag‘ ikenglik a biyalanganlik enomenologiyasi ko‘lamini yanada kengay i ishni alab qilishi.
3. Bilimdonlik a a biyalanganlik zamona iy pedagogik exnologiyala , in e aol
yondashu asosida alqin qilinishiga ij imoiy za u a ug‘ilishi.
4. Pedagogik adqiqo la da psixologik naza iya a amaliy-ilmiy appa a ni qo‘llanilishi,
muhi ga mu o iqlan i ilishi endensiyasi kuchayishi.
5. Tes , es ologiya (p insipla i, unksiyala i, pa ame la i, in e p e a siyasi) hamda
ma ema ik s a is ika imkoniya la idan oydalanilishi, diagnos ika, ko eksiya u kumla i
a biqiyligi namoyish e ilishi.
6. Xulq-a o da og‘ish, ya’ni de ian hola i ko‘lami kengayishi a uni ba a a
qilish eh iyoji umumbasha iy ahamiya kasb e ishi kabila .
Yoshla jamoasida pedagogik diagnos ika a pedagogik ko eksiya ishla i me odik
jiha dan o‘g‘ i yo‘nal i ilganda jamiya ning ha bi aozosi ongiga milliy is iqlol g‘oyala ini
singdi ishda, ma ku a iy immuni e hosil qilishda, ula ning o‘zligini anglashda, a anpa a lik
a idoiylik uyg‘ula ini, milla la a o o u likni, diniy bag‘ ikenglikni, ole an likni
shakllan i ishda hamda komil insonga xos bo‘lgan azila la ni: so dillik, o‘g‘ iso‘zlik,
adola pa a lik, saxo a lilik, o -nomuslik, an ilik si a la ini a kib op i ishda ijobiy sama ala ga
e ishish mumkin.
Pedagogik ashxisning jamiya imizdagi yosh a lod ichki imkoniya la ini o‘yobga
chiqa ishdagi ahamiya ini ilmiy asoslab be ish, ula ning ma’na iy qiyo asi, ula ni
so sioko eksiya qilish yo‘lla i a qonuniya la i, in ellek ual salohiya i o asidagi aloqado likni
aniqlash, ma jud ma’na iy-ma’ i iy ishla ning bugungi hola idan kelib chiqqan holda uning
a’lim bosqichla ia o uz iylik a uzluksizligini a’minlaydigan me odikani ya a ish dolza b
muammo hisoblanadi.
Bi qa o adqiqo chi olimla pedagogik diagnos ikani: «Pedagogik aoliya ni
op imallash i ishda, qulaylash i ishda za u bo‘lgan axbo o ni qo‘lga ki i ish ja ayoni» deb
a’kidlaydila .
YA. Yi asek, A. Ke n yoshla ning bilim olishga moyillikla ini aniqlo chi yo‘nal i u chi
es la i, D. B.Elkoninning «G a ik dik an »i, A. L. Venge ning «Nuq ala bo‘yicha chizish», I.
SH ansa ning «Aqliy i ojlanishni diagnos ika qilish», V. V, Xolmo skayaning «Kichik mak ab
yoshidagi o‘qu chila ning qobiliya la ini ashxislash» kabi me odikala i mashhu di .
Rus olimi V. I. Z e e : »Pedagogik diagnos ika-bu u li pedagogik aziya la ni
o‘ ganish, aniqlash, a’lim izimi qa nashchila ining xilma-xil qobiliya la i da ajasini bilishdan
ibo a ja ayon»(65,12), -degan ik ni ilga i su adi. Boshqa us olimasi L. Denyakina: «Pedagogik
diagnos ika-bu pedagogning o‘qu - a biya iy ja ayonni ashxislashda indi idual-malaka iy
si a la ini belgilo chi, shaxsning ijodiy a aqqiy opishida ko‘makchi, pedagogik jamoaning
mu a aqiya ini oshi u chi aoliya di »,-deb yozadi.
Ba cha a si la ni umumlash i ib, quyidagicha ik bildi ishni joiz deb o‘ylaymiz:
pedagogik diagnos ika-pedagog shaxsining a u bilan muloqo ga ki ishu chila ning pedagogik
izim na ijala ini ahlil qilish, ka ola lash a a siyala be ish ja ayoni.
Pedagogik diagnos ika: bi inchidan, indi idual a’lim ja ayonini qulaylash i ishi,
ikkinchidan, jamiya alabidan kelib chiqqan holda, a’lim- a biya na ijala ini o‘g‘ i
aniqlashni aminlashi, ka ola lashi, uchinchidan, o‘ziga xos a’lim yo‘nalishi a
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
301
mu axassislikni oqilona anlashga yo dam be ishi ke ak. Pedagogik diagnos ika yo damida
ma’na iy-ma’ i iy ja ayon ahlil qilinadi a a’lim- a biya na ijala i aniqlanadi.
Tashxislashda na aqa a’lim- a biya na ijala ini sa hisob qilish, balki ula ning o‘zga ish
dinamikasini ham naza da u ish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O’zbekis on espublikasi Mak abgacha a’lim azi ligining “Ilk qadam” da la o’qu
das u i. –T.: 2018.
2. Sh.A.Sodiqo a. Mak abgacha pedagogika. Ta akku sa chashmala i. T.2017-y.
3. N.M.Kayumo a Mak abgacha pedagogika. TDPU nash iyo i. 2017-y.
4. Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёхуд ахлоқ -Т., 1994 .-89 б
5. F.Qodi o a.Mak abgacha pedagogika.da slik.2019 y.T.Ta akku nash iyo i.
6. D.Q.Asqa o a.Bolala ni mak ab a’limiga ayyo lash me odikasi.o’qu
qo’llanma.Namangan.2020.
