REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
336
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA EKOLOGIK
BILIMLAR BERISHDA MTT VA OTA-ONALAR HAMKORLIGI
Uma aliye a Xadichaxon Xusanjon qizi1, Mash apo a Go‘yoxon Obidjon qizi2
1Qo‘qon DU o‘qi u chisi, 2Qo‘qon uni e si e i alabasi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17547989
Anno a siya. Maqolada mak abgacha yoshdagi bolala ga ekologik bilimla ni be ishda
mak abgacha a’lim ashkilo la i (MTT) a o a-onala o‘ asidagi hamko likning ahamiya i,
sama ado ligi a shaklla i ahlil qilinadi. Bolala da a o -muhi ga nisba an o‘g‘ i munosaba
a ekologik ongni shakllan i ishda MTTda o‘ kaziladigan o‘yinla , eksku siyala , aol
mashg‘ulo la bilan bi qa o da, o a-onala ning uyda ekologik a biyani da om e i ishi
muhimligi a’kidlanadi. Hamko lik shaklla i a usulla i ko‘ ib chiqilib, o a-onala bilan
mun azam muloqo ning ekologik a biya ja ayonidagi oli ochib be ilgan. Maqola amaliy
a siyala a ekologik a biyani i ojlan i ish yo‘lla ini akli qiladi.
Kali so‘zla : Mak abgacha a’lim, ekologik a biya, bolala , o a-onala hamko ligi,
a o -muhi , ekologik ong, ekologik bilimla .
Ki ish. Mak abgacha yoshdagi bolala a o -muhi ni anglash a unga munosaba
bildi ishning das labki asosla ini o‘ ganadi. Shu yoshda be ilgan ekologik bilimla a a biya
ula ning hayo iy aoliya ida muhim ol o‘ynaydi. Pedagogik a psixologik adqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, bolala kichik yoshidan a o -muhi ni id ok e a boshlaydi a bu ja ayon ula ning
bu un hayo iga a’si qilu chi shaklda i ojlanadi.
Le Vygo skiyning ij imoiy i ojlanish naza iyasiga ko‘ a, bolala o‘z bilimla ini ij imoiy
muhi da o‘ ganadi a shakllan i adi. A o -muhi ga bo‘lgan munosaba ham o a-ona a a’lim
muassasala i omonidan be ilgan bilimla o qali mus ahkamlanadi (Vygo skiy, 1978). Shu nuq ai
naza dan, MTT a o a-onala o‘ asidagi hamko lik bolaning ekologik ushunchala ini
shakllan i ishda ma kaziy ahamiya ga ega.
Jean Piage ekologik bilimla ning bolala da i ojlanish ja ayonini yoshga mos ushgan
bosqichla ga bo‘lishni a’kidlagan. Unga ko‘ a, mak abgacha yoshdagi bolala abia dagi
hodisala ni o‘ ganish uchun aol aj iba a o‘yinla ga muh oj (Piage , 1954). Shu sababli,
ekologik a biya aqa naza iy bilimla bilan cheklanmasdan, bolala ning o‘yin aoliya i a
kash iyo la i o qali be ilishi za u .
Psixolog U ie B on enb enne ning ekologik izimla naza iyasiga ko‘ a, bolaning
i ojlanishi u li ij imoiy muhi la ning o‘za o a’si i os ida yuz be adi. Bu nuq ai naza dan, o a-
onala a mak abgacha a’lim muassasala i bi galikda aoliya yu i ib, bolala ning a o -muhi ga
munosaba ini shakllan i ishda sama ali hamko lik qilishi lozim (B on enb enne , 1979).
Shuningdek, Ma ia Mon esso i me odikasida bolala ning abia bilan be osi a muloqo
qilishla i a o‘zla ining ekologik bilimla ini amalda qo‘llashla i us u o azi a hisoblanadi. U,
o a-onala a pedagogla o‘ asida mus ahkam hamko lik bolala ning ekologik ongini oshi ishda
hal qilu chi ahamiya ga ega ekanligini a’kidlagan (Mon esso i, 1967).
O‘zbekis on pedagogika anla i dok o i, p o esso J. Xolmi zae ning a’kidlashicha,
“mak abgacha yoshdagi bolala da ekologik madaniya ni shakllan i ish muhim bosqich bo‘lib, bu
ja ayonda o a-ona a mak abgacha a’lim muassasala i o‘ asidagi sama ali hamko lik asosiy
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
337
omil hisoblanadi” (Xolmi zae , 2015). Shuningdek, O‘zbekis on pedagogika anla i nomzodi,
do sen Tu suno a M. ekologik a biyaning boshlang‘ich asosla i mak abgacha yoshda qo‘yilishi
lozimligini a’kidlab, “bolaning abia ga bo‘lgan meh -muhabba ini shakllan i ish uchun MTTda
o‘ kaziladigan ekologik o‘yinla , eksku siyala a o a-ona bilan olib bo iladigan uy
mashg‘ulo la i muhim ahamiya ga ega” deb yozadi (Tu suno a, 2018).
Psixologiya sohasida aoliya yu i gan Islomo a G. bolala psixologiyasida a o -muhi ni
id ok e ish ja ayoni haqida ik bildi a kan, “mak abgacha yoshdagi bolala asosan sezgi a
aj iba o qali dunyoni anglaydi, shu bois o a-ona a pedagogla ning bi galikdagi a biya iy
a’si i bolala ning ekologik ongini shakllan i ishda muhimdi ” (Islomo a, 2017).
Shunday qilib, MTT a o a-onala o‘ asidagi hamko lik mak abgacha yoshdagi
bolala ning ekologik bilimla i a ko‘nikmala ini mus ahkamlashda sama ali osi a bo‘lib, bu
ja ayonning uzluksizligi bolala da abia ga hu ma a g‘amxo‘ lik hissini uyg‘o adi. Bu
hamko lik o qali ekologik a biya ja ayoni uyda a mak abgacha muhi da uzluksiz da om e adi,
na ijada bolala da a o -muhi ga nisba an hu ma a g‘amxo‘ lik hissi mus ahkamlanadi.
MTTda ekologik bilimla bolala ning yoshiga mos usulla da be iladi. O‘yinla o qali
abia hodisala ini o‘ ganish bolala da qiziqish uyg‘o adi a o‘ ganishni sama ali qiladi.
Masalan, o‘yinla yo damida bolala o‘simlikla , hay onla a abia dagi ja ayonla ni amaliy
a ishda kuza adila a o‘za o munosaba ni anglay boshlaydila . Shuningdek, abia kuza u la i
– bu bolala ga a o -muhi dagi o‘zga ishla ni sezish, aslla ning almashu i, qushla , hasha o la
a o‘simlikla hayo ini yaqindan ko‘ ish imkonini be adi. Ekspe imen la esa kichik aj iba
asosida hodisala ni o‘ ganishga, sabab-oqiba munosaba la ini ushunishga yo dam be adi.
Ijodiy aoliya , masalan, asm chizish, qo‘l mehna i, ekin ekish kabi mashg‘ulo la o qali
bolala abia ga nisba an meh -muhabba a g‘amxo‘ likni i ojlan i adila . Bu usulla o qali
ekologik bilimla bolala ga na aqa naza iy, balki amaliy jiha dan ham ye kaziladi.
O a-onala esa uyda bu bilimla ni mus ahkamlashda muhim ol o‘ynaydi. Ula bolala
bilan bi galikda abia ni o‘ ganish, o‘yinla ashkil e ish, bog‘da yoki abia qo‘ynida say la
uyush i ish o qali ekologik bilimla ni chuqu lash i adila . Shu bilan bi ga, o a-onala uyda
chiqindila ni aj a ish, su a elek ene giyasini ejash kabi ekologik oda la ni shakllan i ishga
ko‘maklashadi. Bu esa bolala da abia ni as ashga bo‘lgan mas’uliya ni yanada mus ahkamlaydi.
Maqolada o a-onala bilan sama ali hamko lik qilish uchun u li usulla akli e iladi.
Suhba la o qali o a-onala ekologik a biya ahamiya i haqida xaba do qilinadi, oila iy adbi la
– masalan, “Tabia ni as aylik” ma zusidagi bay amla yoki bi galikda bog‘da ekin ekish kabi
aoliya la ashkil e iladi. Shu bilan bi ga, o a-onala ga ekologik ma zula da amaliy maslaha la
be ilib, uy sha oi ida qanday qilib ekologik bilimla ni da om e i ish mumkinligi ushun i iladi.
Pedagogika olimla i, jumladan, o‘zbek olimi Sh. Qodi o ning ik icha, “mak abgacha
yoshdagi bolala da ekologik ongni shakllan i ishda mak ab a oila o‘ asidagi hamko lik
uzluksiz ja ayon bo‘lib, o a-onala bilan doimiy muloqo a bi galikdagi aoliya na ijasida
bolala da abia ni as ash oda la i i ojlanadi” (Qodi o , 2016).
Xulosa. Mak abgacha yoshdagi bolala ga ekologik bilimla be ishda mak abgacha a’lim
ashkilo la i (MTT) a o a-onala o‘ asidagi hamko lik muhim o‘ in u adi. Ushbu hamko lik
bolala da a o -muhi ga nisba an ekologik madaniya ni shakllan i ishda sama ali osi a si a ida
xizma qiladi. MTTla da o‘ kaziladigan o‘yinla , kuza u la , ekspe imen la a ijodiy
mashg‘ulo la o qali be iladigan ekologik bilimla , o a-onala omonidan uyda qo‘llab-
qu a lanib, mus ahkamlanadi. O a-onala ning ekologik a biyaga aol jalb qilinishi na ijasida
bolala ning abia ga bo‘lgan hu ma i o adi, ula a o -muhi ni as ashga oid amaliy ko‘nikmala ni
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
338
egallaydi. Shu bois, MTT a o a-onala o‘ asidagi sama ali muloqo a hamko lik ekologik
a biyaning uzluksizligi a si a ini a’minlaydi.
Quyidagila ni a siya e ishimiz mumkin:
1. MTTda o a-onala uchun ekologik a biya bo‘yicha mun azam uch ashu la a
semina la ashkil e ilishi lozim. Bu o qali o a-onala ekologik a biyaning ahamiya i a
uy sha oi ida bolala bilan qanday ishlash usulla i haqida ma’lumo oladi.
2. Oila iy ekologik adbi la , masalan, abia qo‘ynida say la , bog‘da ekin ekish kabi
aoliya la o‘ kazilishi ke ak. Bu bolala da abia ga meh -muhabba ni yanada
i ojlan i adi.
3. MTTda ekologik ma zula da o‘yin a ekspe imen la ning soni a si a i oshi ilishi,
pedagogla ning mazku sohada doimiy malaka oshi ishi a’minlanishi muhim.
4. O a-onala bilan mun azam muloqo o‘ na ilib, ekologik a biya bo‘yicha maslaha la a
a siyala be ilishi za u . Bu uyda ekologik oda la ni shakllan i ishga yo dam be adi.
5. Mahalla a jamoa ashkilo la i bilan hamko likni kuchay i ish o qali ekologik
madaniya ni oshi ish bo‘yicha keng ko‘lamli aksiyala ashkil e ilishi mumkin.
Ushbu a siyala ij o e ilsa, mak abgacha yoshdagi bolala da ekologik madaniya a
ongning shakllanishi sama ali bo‘ladi, kelajakda a o -muhi ni as ashga sodiq uqa ola
a biyalanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdullaye a, S. (2020). Mak abgacha a’limda ekologik a biya me odla i. Toshken : Ta’lim
nash iyo i.
2. Ka imo , N. (2018). Ekologik madaniya a mak abgacha yoshdagi bolala . Toshken : Fan
a a’lim.
3. Tu suno a, M. (2019). O a-ona a pedagogla ning hamko ligi mak abgacha a’limda.
Pedagogika ilmiy ju nali, 3(12), 45-50.
4. UNICEF. (2021). Ea ly Childhood Educa ion and En i onmen al Awa eness. New Yo k:
UNICEF Publica ions.
5. Xalqa o ekologik ashkilo la ma e ialla i (2022). Bolala da ekologik a biya.
h ps://www.ecology o kids.o g
6. Vygo skiy, L. S. (1978). Mind in Socie y: The De elopmen o Highe Psychological
P ocesses. Ha a d Uni e si y P ess.
7. Piage , J. (1954). The Cons uc ion o Reali y in he Child. Basic Books.
8. B on enb enne , U. (1979). The Ecology o Human De elopmen : Expe imen s by Na u e
and Design. Ha a d Uni e si y P ess.
9. Mon esso i, M. (1967). The Abso ben Mind. Hol , Rineha & Wins on.
10. Maliko na, Nazi o a Guzal. "Con en and pedagogical condi ions o he de elopmen o
p o essional compe ence o eache s and educa o s o p eschool educa ional
o ganiza ions." INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE &
INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impac ac o : 8.036 11.11 (2022):
511-517.
11. Maliko na, Nazi o a Guzal, and Mumino a Gulasal Bakhodi o na. "EDUCATION OF
CHILDREN IN THE SPIRIT OF PATRIOTISM AND FRIENDSHIP OF PEOPLES IN
THE FAMILY." In e na ional Jou nal o Ea ly Childhood Special Educa ion 14.7 (2022).
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
339
12. Guzal, Nazi o a. "PEDAGOGICAL-PSYCHOLOGICAL FEATURES OF THE
FORMATION OF SOCIAL CONSCIOUSNESS IN PRESCHOOL-ADULT
CHILDREN." Yosh Tadqiqo chi Ju nali 1.5 (2022): 47-51.
13. Sul ono a N.A., O`zbekis onda Mak abgacha a'lim izimini 2030 yilgacha i ojlan i ishning
kelajak is iqbolla i. In e na ional Scien i ic and P ac ical Con e ence, 2023/11/30., 4-7.
h ps://www.con e encese ies.in o/index.php/educa ion
14. Sul ono a Nu khon An a o na, Kady o a Nasibakhon., Impac o he In e ne in he
Condi ions o Global P ocesses on Spi i uali y and Heal h o You h., INTERNATIONAL
JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6.
p165-168
15. Sul ono a Nu khon An a o na, Issues o Educa ion du ing he O ien al Renaissance.,
In e na ional jou nal o inclusi e and sus ainable educa ion., 2022, 1/5 p301-305
