REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
355
DIDAKTIK YONDASHUVNING MAKTABGACHA TA’LIM
MUASSASALARIDA TA’LIM OLAYOTGAN IMKONIYATI
CHEKLANGAN BOLALAR RUHIYATIGA IJOBIY TA’SIRI
Xayda o a Namunaxon Adhamjono na
Qo`qon da la uni e si e i ayanch dok o an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17548058
Anno a siya. Mazku maqolada didak ik yondashu ning mak abgacha a’lim
muassasala ida a’lim olayo gan imkoniya i cheklangan bolala uhiya iga a’si i ahlil e ilgan.
Unda a’lim ja ayonining indi idual a moslash i ilgan shaklla ini qo‘llash, bolala da ijobiy
emo sional muhi ya a ish, o‘qishga bo‘lgan mo i a siyani shakllan i ish hamda ij imoiy
moslashu ga e ishish yo‘lla i yo i ilgan. Shuningdek, zamona iy didak ik amoyilla , o‘yin
exnologiyala i a psixologik qo‘llab - qu a lash usulla ining amaliy na ijala i misolla bilan
izohlangan.
Аннотация. В данной статье проанализировано влияние дидактического подхода
на психику детей с ограниченными возможностями, обучающихся в дошкольных
образовательных учреждениях. Рассмотрено применение индивидуальных и
адаптированных форм обучения, создание положительной эмоциональной среды,
формирование учебной мотивации и пути достижения социальной адаптации. Кроме
того, приведены примеры практических результатов современных дидактических
принципов, игровых технологий и методов психологической поддержки.
Anno a ion. This a icle analyzes he impac o he didac ic app oach on he psychology
o child en wi h disabili ies s udying in p eschool educa ional ins i u ions. I explo es he use o
indi idual and adap i e o ms o eaching, he c ea ion o a posi i e emo ional en i onmen , he
de elopmen o lea ning mo i a ion, and he ways o achie e social adap a ion. In addi ion, he
p ac ical ou comes o mode n didac ic p inciples, play-based echnologies, and psychological
suppo me hods a e illus a ed wi h examples.
Kali so‘zla : Adap a siya,didak ik yondashu , mak abgacha a’lim, imkoniya i
cheklangan bolala , inkluzi a’lim, psixologik moslashu , o‘yin exnologiyasi, shaxsiy
yondashu , mo i a siya.
Ключевые слова: Адаптация, дидактический подход, дошкольное образование,
дети с ограниченными возможностями, инклюзивное образование, психологическая
адаптация, игровые технологии, личностный подход, мотивация.
Keywo ds: Adap a ion, didac ic app oach, p eschool educa ion, child en wi h
disabili ies, inclusi e educa ion, psychological adjus men , play-based echnology, pe sonal
app oach, mo i a ion.
Mak abgacha a’lim - bu inson shaxsining shakllanishida hal qilu chi bosqichdi .
Ayniqsa, imkoniya i cheklangan bolala uchun bu da uhiy, hissiy, jismoniy a ij imoiy
i ojlanishning muhim poyde o ini ashkil e adi. O‘zbekis on Respublikasida so‘nggi yilla da
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
356
inkluzi a’lim izimining jo iy e ilishi bu oi adagi bolala ga a’lim olish, muloqo qilish,
jamiya hayo iga aol ki ish imkonini be moqda.
Shu ja ayonda a’limiy yondashu asosida olib bo iladigan o‘qi ish - bolala ning
uhiya iga ijobiy a’si ko‘ sa adi. Chunki didak ika na aqa bilim be ish izimi, balki i ojlanish,
a biya a moslashu ja ayonla ini uyg‘unlash i u chi pedagogik asosdi .
Didak ik yondashu ning naza iy asosla i
Didak ika (yunoncha didak ikos – o‘qi ish, ushun i ish) a’lim ja ayonini o‘ ganadi a
o‘qi ishning maqsadi, mazmuni, me od hamda osi ala ini belgilaydi. Mak abgacha a’limda
didak ik yondashu quyidagi amoyilla ni o‘z ichiga oladi:
a) Adap a siyalash i ish amoyili – o‘qu ja ayonini bolaning psixo iziologik hola iga
mos ashkil e ish;
b) Namoyishko lik amoyili – id okni osonlash i u chi ko‘ gazma, pik og amma, as i
a o‘yinla dan oydalanish;
c) Ha aka chanlik a e kinlik amoyili – bolani aol subyek si a ida shakllan i ish;
d) Shaxsiy yondashu amoyili – ha bi bolaning eh iyojiga qa ab opshi iqla ni
di e ensiallash;
e) Rag‘ba lan i u chi amoyil – o‘qish ja ayoniga ijobiy hissiyo bilan ki ishish, o‘ziga
ishonchni oshi ish.
Bu amoyilla mak abgacha yoshdagi imkoniya i cheklangan bolala da psixologik himoya
mexanizmla ini mus ahkamlashga, o‘z-o‘zini qad lashni shakllan i ishga yo dam be adi.
Imkoniya i cheklangan bolala uhiya ining o‘ziga xosligi
Bu bolala ko‘pincha quyidagi psixologik xususiya la ga ega:
I- diqqa a xo i a ja ayonla ining sus ligi;
II- hissiy beqa o lik a ez cha chash;
III- o‘zini pas baholash;
IV- muloqo dan qo‘ qu yoki ishonchsizlik;
V- ha aka koo dina siyasida qiyinchilikla .
Bu xususiya la o‘qi ish ja ayonini an’ana iy usulla bilan olib bo ishni qiyinlash i adi.
Shu sababli didak ik yondashu da ko‘p oq o‘yin, as i , amaliy aoliya asosida o‘ ganish eng
sama ali yo‘ldi .
Didak ik yondashu ning psixologik a’si i
Tadqiqo la (Vygo skiy, Leon e , Galpe in a boshqala ) shuni ko‘ sa adiki, a’lim
ja ayoni bolaning “yaqin i ojlanish zonasi”ga a’si e ganida uhiy o‘sish yuz be adi.
Didak ik yondashu ning psixologik ijobiy a’si i quyidagila da namoyon bo‘ladi:
a) Ruhiy ba qa o lik - mu a aqiya li baja ilgan mashqla a ag‘ba o qali bolaning
o‘ziga ishonchi o adi.
b) Rag`ba lan i ishning kuchayishi - o‘yinla a ko‘ gazmali opshi iqla o qali bilim
olish qiziqa li ja ayonga aylanadi.
c) Ij imoiy in eg a siya - gu uhda ishlash, o‘z ik ini i oda e ish, boshqala ni inglash
oda i shakllanadi.
d) Ya a u chanlik aolligi - as i iy aoliya , kons uk o lik, olli o‘yinla o qali
mus aqil ik lash i ojlanadi.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
357
Masalan, “Rangla ni a qlaymiz”, “Ha la shah iga sayoha ”, “Men kimman?” kabi
o‘yinli mashg‘ulo la bolala da hissiy ko‘ a inkilik, qiziqish a uhiy yengillikni a’minlaydi.
Didak ik o`yinla a me odla
Mak abgacha yoshdagi imkoniya i cheklangan bolala uchun didak ik o‘yinla eng
sama ali a’lim osi asidi . Ula quyidagi oi ala ga bo‘linadi:
O‘yin u i
Maqsad
Psixologik a’si i
Senso o‘yinla ( ang, shakl,
o ush)
Sezgi o ganla ini
aollash i ish
Id okni i ojlan i adi
Nu qiy o‘yinla (“Kim
gapi yap i?”, “So‘zni op”)
Nu qni aollash i ish
Muloqo dan qo‘ qu ni
kamay i adi
Ha aka li o‘yinla (“Kapalak
uchdi”, “Qushla pa ozi”)
Ha aka koo dina siyasini
yaxshilash
Ene giya chiqishini
a ibga soladi
Rolli o‘yinla (“Do‘konchi”,
“Shi oko ”)
Ij imoiy olla ni o‘ ganish
Moslashu ni
osonlash i adi
Bu o‘yinla bolaning uhiya iga ijobiy a’si ko‘ sa ib, unda o‘ziga ishonch, qu onch a ba qa o
emo sional hola ni shakllan i adi.
Ta biyachi - bu aqa bilim be u chi emas, balki psixologik muhi ni ya a u chi shaxsdi .
U quyidagila ga e’ ibo qa a ishi za u :
1) Bolaning his- uyg‘ula iga nisba an meh ibonlik a sab bilan yondashish;
2) Ha bi kichik mu a aqiya ni ag‘ba lan i ish;
3) Ijobiy emo sional aloqa o qali ishonch muhi ini ya a ish;
4) Moslash i ilgan o‘qu ejala ini ishlab chiqish.
Ta biyachining bunday yondashu i bolaning ichki dunyosiga ijobiy a’si ko‘ sa ib, uhiy
siqilish hola la ini kamay i adi.
Hozi gi kunda, boshqa sohala da bo‘lgani kabi, pedagogikada ham i ojlangan
da la la ning aj ibala ini milla ning men ali e i a madaniy xususiya la ini hisobga olgan holda
o‘za o in eg a siyalash i ish muhim ahamiya kasb e adi.
UNESCO, UNICEF a boshqa xalqa o ashkilo la a siyala ida inklyuzi a’limda
didak ik moslash i ish muhim o‘ in u adi. Finlyandiya, Yaponiya a Janubiy Ko eya aj ibasida
bolala uchun “indi idual o‘qi ish ka ala i” (IEP) qo‘llaniladi.
O‘zbekis on aj ibasida esa “Ha bi bola - alohida dunyo” amoyili asosida
moslash i ilgan das u la jo iy qilinmoqda. Mak abgacha a’lim azi ligi huzu idagi “Inklyuzi
ma kazla ”da psixolog, logoped a de ek ologla hamko ligida ishlash izimi shakllanmoqda.
Xulosa
Didak ik yondashu imkoniya i cheklangan bolala uchun na aqa bilim olish osi asi,
balki ula ning uhiya ini iklash, ij imoiylashu ini a’minlash a o‘ziga ishonchini
shakllan i ishda asosiy omildi .
Bu yondashu :
I- a’lim ja ayonini indi iduallash i adi;
II-psixologik iqlimni ijobiylash i adi;
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
358
III-bolala da ba qa o o‘qish mo i a siyasini hosil qiladi;
IV-jamiya da o‘z o‘ nini opishga yo dam be adi.
Shu bois mak abgacha a’lim muassasala ida didak ik yondashu ni zamona iy o‘yin
exnologiyala i bilan uyg‘unlash i ish - kelajakda ba kamol a lodni a biyalashning ishonchli
ka ola idi .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi “Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonuni. – Toshken , 2020.
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining PQ–5052-sonli Qa o i “Inklyuzi a’lim izimini
i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”. – 2021-yil 13-ap el.
3. Hasanboe a O., Yo‘ldoshe a Sh. “Pedagogika asosla i”. – Toshken : O‘zbekis on, 2019.
4. Abdullae a M. “Mak abgacha a’limda didak ik o‘yinla ”. – Toshken : Fan, 2020.
5. S.Achilo a,N.Hayda o a “In ellec ual Emo ion and In e ac i e Lea ning” In e na ional
Jou nal o Economics, Finance and Sus ainable De elopmen ISSN: 2620-6269 .
6. Sayidahmedo Sh.A. “Didak ika naza iyasi a amaliyo i”. – Toshken : O‘qi u chi, 2017.
7. UNESCO (2021). Inclusi e Ea ly Childhood Educa ion: Policy and P ac ice. – Pa is.
8. UNICEF Uzbekis an (2022). Inclusi e Educa ion in Ea ly Childhood: Na ional Re iew.
