REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
372
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNI IJTIMOIY PEDAGOGIK
AMALIYOTGA TAYYORLASHNING AMALDAGI MAZMUNI
Xushnaza o a Ma’mu a Nodi o na
Qoʻqon da la pedagogika ins i u i, pedagogika anla i boʻyicha alsa a dok o i(PhD), do sen
ORCID: 0000-0001-8643-7729
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17548085
Anno a siya. Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qi u chila ni ayyo lash ja ayoniga nisba an
inno a sion yondashu la ni alab e ilishi, bunda shaxsning ma jud hayo iy aj ibasidan
oydalanish, hayo iy aj iba kasbiy-amaliy aoliya na ijasida yuzaga kelishi o‘g‘ isida ik
yu i ilgan.
Kali so‘zla : kasbiy bilim, shaxsiy si a la , inno a sion shakl, me od, diagnos ika,
aksiologik munosaba , qad iya la izimi, aoliya mo i la i, aksiologik mezon, a’limni
insonpa a lash i ish, kasbiy kompe en lik.
Аннотация. В данной статье рассматривается необходимость инновационных
подходов к процессу подготовки будущих учителей, использования имеющегося
жизненного опыта человека, жизненного опыта, возникающего в результате
профессионально-практической деятельности.
Ключевые слова: профессиональные знания, личностные качества, инновационная
форма, метод, диагностика, ценностная установка, система ценностей, мотивы
деятельности, аксиологический критерий, гуманизация образования, профессиональная
компетентность.
Anno a ion. This a icle discusses he need o inno a i e app oaches o he p ocess o
aining u u e eache s, using he exis ing li e expe ience o a pe son, li e expe ience a ising as
a esul o p o essional-p ac ical ac i i y.
Key wo ds: p o essional knowledge, pe sonal quali ies, inno a i e o m, me hod,
diagnosis, axiological a i ude, alue sys em, ac i i y mo i es, axiological c i e ion,
humaniza ion o educa ion, p o essional compe ence.
Jamiya dagi o‘zga ishla , mu axassisla ning kasbiy bilim a shaxsiy si a la iga
qo‘yilayo gan zamona iy alabla pedagogika oliygohla idagi a’lim mazmunini yangilash,
o‘qi ishning inno a sion shakl a me odla i, zamona iy axbo o exnologiyala ini amaliyo ga
keng jo iy e ish za u a ini shakllan i di. Shu asosda bugungi kunda pedagogika oliygohla idagi
moddiy- exnik a’mino ni akomillash i ish, o‘qu -uslubiy imkoniya la doi asini kengay i ish
bo‘yisha qa o cho a- adbi la amalga oshi ilmoqda. Bi oq, bo‘lajak o‘qi u chila ni ij imoiy
pedagogik amaliyo ga ayyo lashning amaldagi mazmuni pedagog mu axassis shaxsiga
qo‘yilayo gan zamona iy alabla doi asida akomillash i ilmaganligi, bu sohadagi ilmiy-
adqiqo na ijala ining o‘laqonli amaliyo ga a biq e ilmayo ganligi, pedagogika oliygohla idagi
mu axassisla ayyo lash ja ayonidagi imkoniya la i a ma jud hola diagnos ikasidan kelib
chiqib, mazku a’lim muassasala i o‘qi ish izimiga inno a sion exnologiyala ning o‘laqonli
jo iy e ilmayo ganligi adqiqo muammosiga nisba an kon sep ual yondashu ni alab e adi.
Ij imoiy pedagogik amaliyo ning o‘ziga xosligidan kelib chiqib, alabala da in ellek a man iqiy
a akku ni i ojlan i ish asosiy azi ala dan bi i bo‘lib, mazku azi ani baja ish asosida a’lim
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
373
olu chila ning kasbiy ayyo ga ligi a’minlanadi. Pedagogika oliy a’lim muassasala i oldiga
qo‘yiladigan masalala dan eng muhimi ya’ni bo‘lajak o‘qi u chila ni ayyo lash ja ayoniga
nisba an inno a sion yondashu la ni alab e adi.
Olim N.Muslimo shaxsga yo‘nal i ilgan pedagogika belgila ini quyidagicha a si laydi:
shaxsning psixik, jismoniy, in ellek ual, axloqiy i ojlanishini bi galikda egallashi a unda aniq
doi adagi ko‘nikma a malakala ni shakllan i ish; e kin, mus aqil ik lo shi a ha aka lanu chi
shaxs, u li xil o‘qu a hayo iy aziya la da asosli anlash qobiliya iga ega insonpa a uqa oni
shakllan i ishga bu un kuchni o‘plash; o‘qu - a biya ja ayonini sama ali qay a yo‘nal i ishga
e ishish uchun egishli sha -sha oi la ni a’minlash.
Talabala shaxsiy xisla la i pedagogik ja ayonning sub’ek i si a ida quyidagila ni o‘z
ichiga oladi: o‘qi ishning hozi gi a kelgusi bosqichla i uchun qabul qilingan o‘qu - a biya
ja ayonining maqsadi, azi asi a ko‘ sa mala ini anglay bilish; in ellek ual mehna ning yangi
u la ini egallash; maqsadga mu o iq kasbiy o‘z-o‘zini a biyalash a mus aqil ahsil olish;
qiyinchilikla ni a’lo da ajada enga bilish, o‘sish a mus ahkam o‘ in egallashning kengayayo gan
in ellek ual a kasbiy imkoniya la i, is iqbolla i bilan qoniqish; o‘zining ij imoiy oli
unk siyasini baja ishda aol munosaba da bo‘lish a hokazo.
H adilning “O‘zlik a ong. Ob’ek i hayo iy sha -sha oi la ni e kazish a sub’ek i
hayo a zi” nomli adqiqo ida bo‘lаjаk mu axassis shaxsiy hayo a zining kasbiy aoliya i bilan
mu anosibligi quyidagicha kel i ib o‘ ilgan:
1. Hayo iy sha oi la i: kundalik hayo iy sha -sha oi la i (yashash sha oi la i, o‘qish a
mehna qilish sha -sha oi la i, dam olish, moliya iy a’mino i, a’lim esu sla i: ki ob,
kompyu e , ob o‘-e’ ibo a boshq.).
2. Hayo shaklla i: Yashayo gan oilasining s uk u asi (oilaning ka a-kichikligi, bi yoki
bi necha a lodla ning bi galikda yashashi), hozi da yashayo gan shakli (alohida, o‘ og‘i yoki
qa indoshi bilan a boshq.). Boshqa odamla bilan o‘lcho siz bi ga yashashning uzilishi (yad o
oilasida, yakka a ibda, noqonuniy she iklikda a boshq.).
3. Id ok a sa iya: Ma’lum gu uhga xos yoki indi idual shakllangan id ok qilish shakli,
sa iyasi, ij imoiy muhi ga a’si i, o‘za o aloqasi, ij imoiy muhi dan shaxsiy i ojlanish uchun
oydalana olish qobiliya i (libe al, jamoa, klassik, an’ana iy).
4. Hayo a zi: kundalik hayo da e kin anlangan, jamiya da ma jud namunala asosida
shakllangan a ashqi omondan bilish mumkin bo‘lgan belgila majmuasi.
5. Hayo iy aoliya ni ashkil e ish: kundalik hayo iy aoliya ini ma’lum qad iya la a
me’yo la asosida ashkil e ish, ayniqsa kelgusi hayo ini ejalash i ish, maqsadla ini amalga
oshi ish nuq ai naza i ( u li aziya la , o‘siqla da ishonchni yo‘qo maslik).
6. Submadaniya : ma’lum bi gu uhga egishli qad iya la a me’yo la ning majmuasi
bo‘lib, ba’zan jamiya dagi asosiy shakllangan madaniya dan a qlanadi, ba’zi holla da zid
bo‘lishi mumkin.
Pedagog olima N.Egambe die a o‘zining ilmiy izlanishla ida bo‘lаjаk o‘qi u chila da
ij imoiy moslashish ja ayonla ini adqiq qilib, bu ja ayonla uch asosiy sohada amalga oshishini
a’kidlab o‘ adi:
1. Faoliya u la ining kengayishi, uning shakl a osi ala ini qo‘lga ki i ish, e kin mo‘ljal
olish.
2. Muloqo doi asini kengay i ish, uning mazmunini chuqu lash i ish, xulq-a o
me’yo la ini o‘zlash i ish.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
374
3. Shaxsiy “Men” ob azini aoliya ning aol ish i okchisi si a ida shakllan i ish, o‘z
ij imoiy mansubligi a o‘ nini anglash, o‘ziga baho be ishni shakllan i ish.
Bo‘lajak o‘qi u chila ni ij imoiy pedagogik amaliyo ga ayyo lashdagi muhim jiha la dan
yana bi i – bu shaxsning ma jud hayo iy aj ibasi sanaladi. Aslida hayo iy aj ibasi kasbiy-
amaliy aoliya na ijasida yuzaga kelu chi kasbiy ko‘nikma a malakala ning yig‘indisi si a ida
i odalanadi. Bi oq, bo‘lajak o‘qi u chila da mehna aj ibasining e ishmasligi o‘zla idagi ma jud
kasbiy bilimla ini hali amaliy aoliya da sinab ko‘ maganlikla i, eal kasbiy aoliya alabla i
haqida aniq asa u la ining e a li emasligidan gu ohlik be adi. Bu esa a’limning mazmun a
me odik aspek la iga, kasbiy is iqbol ejala ini belgilashga, o‘qu - a biya ja ayonining shaxs
imkoniya la iga asoslangan op imal amaliy sha oi ini ya a ishga o‘sqinlik qiladi. Shu bois,
bo‘lajak o‘qi u chila ni kasbiy moslash i ish ja ayonida naza iya a amaliyo in eg a siyasini
yo‘lga qo‘yishning sama ali me odik aspek la ini ishlab chiqish a a biq e ish alabala dagi
mehna aj ibasining shakllanishi, Shuningdek, aoliya li yondashu da ajasining o ishiga olib
keladi.
Ma’lumki, shaxsning o‘z-o‘zini i ojlan i ishi – bu inson o‘z hayo iy aoliya ining
sub’ek iga aylanishidi . Sub’ek lik – inson hayo idagi aol mus aqil hola a maqomdi . U inson
ug‘ilishidanoq unga xos bo‘lib, uning ilk psixologik namoyon bo‘lishi – bolaning jonlanishi
hisoblanadi.
Yosh o‘ gani sa i u o‘z shaklini o‘zga i adi ya’ni, insonda axloqiy, es e ik, ij imoiy a
psixologik qo‘zg‘a u chi sababla paydo bo‘lib, inson o‘z-o‘zini anglash, muomala a aoliya
sub’ek iga aylanadi a shaxsiy “Men”ini kash e adi. Mazku ja ayonda pedagog shaxs
i ojlanishi muhi ining loyihalo chisi si a ida namoyon bo‘ladi. Ya’ni shaxs i ojlanishi
ja ayonida pedagog a a biyalanu chila o‘ asidagi muhi o‘ziga xos mazmunli shaklga
aylanib, bu e da muloqo muhi i bo‘lajak o‘qi u chi ichki dunyosining shakllanish mexanizimi
si a ida ujudga keladi.
Ij imoiy pedagogik amaliyo ni sama ali olib bo ilishiga o‘sqinlik qiladigan omilla
quyidagila deb hisobladik:
• indi idualizm, shaxsla a o munosaba la a ij imoiy o‘za o ha aka la izimini
buzu shi ij imoiy begonalashish;
• peshqadamlikka (lide likka) in ilishning kuchliligi;
• a biya iy og‘ishla ning ma judligi, jamoada ishlay olmaslik, qa o la qabul qilishda
aj ibasizlik, hissiy a kogni i aoliya ning nomu anosibligi a boshq.
Bo‘lаjаk o‘qi u chi shaxsining o‘zini o‘zi a biyalashida uning yo‘nal i ilganligi a
“Men” kon sep siyasi o‘z-o‘zini a biyalash mexanizmla ining asosini ashkil e adi.
Talabala ning axloqiy e uklik da ajasi, o‘ziga xos xususiya la i hamda o‘zlash i ilgan bilim,
ko‘nikma a malakala i bilan bi galikda o‘zini o‘zi a biyalashi, oldiga qo‘ygan maqsadla iga
e ishishining asosiy mezoni hisoblanadi.
Talaba bo‘lаjаk o‘qi u chi si a ida mehna aoliya i na ijasini anglash, baholash ko‘nikma
a malakala i:
• ij imoiy pedagogik amaliyo ning jamiya uchun ahamiya ini, o‘z aoliya ini
nazo a qilishi a anqidiy baholay olishi;
• ma’na iy-ma’ i iy sohadagi muammola echimining o‘g‘ iligini aniqlashi,
jamiya dagi oqea a hodisala ga eal baho be ishi;
• naza iy a amaliy ko‘nikmala ning o‘g‘ iligi, ya’ni mus ahkamligini ekshi ishi,
o‘zini o‘zi boshqa ishi a nazo a qilishining muhim izimi sanaladi.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
375
Bu izim asosida alaba shaxsi i ojlanishining psixologik omilla i: eh iyojla i,
yo‘nal i ilganligi a “Men” kon sep siyasi ma jud. Talaba shaxsining o‘z-o‘zini i ojlan i ishi a
boshqa ish mexanizmi amaliy a’limda, zamona iy pedagogik exnologiyala a psixologik
bilimla ga asoslangan holda ashkil e iladi.
Zamona iy pdagogik exnologiyala ga asoslangan a’lim- a biya ja ayonla ida
alabala ning qiziqishi, qobiliya i a eh iyojla i hamda mo i a siyala ini hisobga olgan holda
o‘zini o‘zi i ojlan i ish ishla i amalga oshi iladi. Bo‘lаjаk o‘qi u chi o‘zini o‘zi i ojlan i ish a
boshqa ish mexanizmiga: o‘zini o‘zi bilishi, o‘zini a biyalashi, o‘zini ko‘ sa a olishi, xa i-
ha aka la ini nazo a qilishi ki adi.
Ij imoiy pedagogik amaliyo ning asosiy azi ala idan bi i ham shaxsni o‘z-o‘zini
i ojlan i ishga, mus aqil a ishda bilimini oshi ishga, ijodiy ik la ini shakllan i ishga
yo‘nal i ishdan ibo a . Bunday azi ani amalga oshi ish uchun ayyo bilimla , ko‘nikma a
malakala muhim o‘ in u adi. Vaholanki, bugun alabala da bilimla ni o‘zlash i ishdagi passi
is e’molchi emas, balki uning aol ijodko iga aylan i ish za u a i ma jud. Bo‘lаjаk o‘qi u chi ha
qanday naza iy a amaliy muammoni echa oladigan, uni echish yo‘lla ini ilmiy yoki me odik
jiha dan ahlil qilishni uddalaydigan, eng munosib a mos yo‘lla ni opib, uning o‘g‘ iligini
isbo lab be a oladigan bo‘lishi ke ak. Oliy a’lim muassasala ida alabala ning o‘z-o‘zini
i ojlan i ishda o‘z us ida mus aqil ishlashla i kasbiy aoliya da in ellek ual ashabbus a
a akku ni i ojlan i ish uchun psixologik-didak ik sha oi la ni ya a ishdan ibo a . Talabala ning
o‘z-o‘zini anglash uyg‘usiga ega bo‘lishi uning ha omonlama i ojlanishi, e uk mu axassis
bo‘la olishi yo‘lidagi muhim omildi .
Milliy a xalqa o adabiyo la , adqiqo la ahlili alabala ni kasbiy, ij imoiy pedagogik
amaliyo ga ayyo lashni ula da ij imoiy kompe en siya i ojlan i ish bilan uz iylikda adqiq
qilishgan. Talabala ning bo‘lajak o‘qi u chi si a ida me odik ayyo ga lik da ajasini oshi ish
ij imoiy ahamiya ini anglash, akli qilingan yangi me odik yondashishla a ula ning
qo‘llanilishiga ja obga likni o‘z zimmasiga olish qobiliya i ko‘ sa kichi, shaxsiy qiziqishla ning
aniq bo‘lajak kasb a’limi, a’lim muassasasi, jamiya eh iyojla i bilan bog‘liqligining namoyon
bo‘lishi ij imoiy kompe en siyasini a si laydi. Shuningdek, axloqiy madaniya , idealla ,
ma’na iy qad iya la ni o‘z ichiga oladi.
Bugungi kunda espublikamizda alaba-yoshla ning iq isodiy, ij imoiy a siyosiy
aolligini oshi ish, bo‘lg‘usi kasbiy aoliya ga ayyo lashda ye uk komil shaxsni a biyalash
bo asida olib bo ilayo gan isloho la ni izimli olib bo ilmoqda. Talaba-yoshla ning jamiya dagi
ij imoiy olini oshi ish hamda mus ahkamlashda olon yo lik aoliya ining ahamiya i ka a.
Yaqin o‘ gan da da bu un dunyoda kechgan ko ono i us pandemiyasi da ida ayniqsa
olon yo la aoliya i sezila li namoyon bo‘ldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Bag‘ ikenglik amoyilla i Dekla a siyasi. Be i Readon. Bag‘ ikenglik: inchlik sa i olg‘a
qadam. YuNESKO, 2005
2. Diniy bag‘ ikenglik a mu aassiblik: (yuz sa olga – yuz ja ob) / Mas’ul muha i
O.Yusupo .–T.: Toshken Islom uni e si e i nash iyo -ma baa bi lashmasi, 2013.
3. Mu alipo a M.J. Xalq pedagogikasi. – T.: Fan a exnologiya, 2015. – 5-6 b. – B. 160.
4. Ch is ian E.W. K emse . The Mise y o His o icism Today: The Gene a ional Theo y o
William S auss and Neil Howe. B ill publishing house, 2019. – 179-205 p.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
376
5. M.N.Xushnaza o a. Volon yo lik aoliya ining ij imoiy–pedagogik muammola i. Science
p oblems .UZ.Ij imoiy-gumani a anla ning dolza b muammola i.№ 12 /2 (3)- 2023 . 311-
315
6. M.N.Xushnaza o a. Volon yo lik (ko‘ngillilik) aoliya ining inno a siyon shaklla i a
ula ning pedagogik ahlili. O‘zbekis on Milliy uni e si e i xaba la i.2024.(1/4) ISSN 2181-
7324,229-232
7. M.N.Xushnaza o a. Oliy a’lim alabala i o asida olon yo likning mik o da ajadagi
omilla iga e’ ibo qa a ish. NamDU ilmiy axbo o nomasi . 2023 yil 12-con.792-796.
8. M.N.Xushnaza o a.The need o use he expe ience o o eign coun ies ega ding he
imp o emen o he pedagogical concep ual mechanism o olun ee ac i i ies. Jou nal o
Ad anced Zoology.Volume 44.issue-2 Yea 2023 Page 3765-3771.
9. M.M.Uma o a Un eiling he physiological basis and speci ici y o memo y in p eschool
child en.In e na ional Jou nal o PedagogikaVol 4 No 03 2024 91-96
10. M.M.Uma o a “Pedagogical p oblems o ha moniza ion o he manajemen sys em o a
p eschool educa ional o ganiza ion” SJIF IMPACT FACTOR GALAXY Scopus ва Wеb о
Sciencе ( Oc obe , 2022)
