REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
377
SHARQ VA G‘ARB OLIMLARI ME’ROSIDA OILA VA
FARZAND TARBIYASI
Yigi aliye a Gullola Mi obil qizi
Qo‘qon DU 2- bosqich magis an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17548095
Anno a siya. Ushbu maqolada Sha q a G’a b olimla ining oila a a zand a biyasiga
oid me osi keng qam o da ahlil qilinadi. Oila ins i u ining jamiya dagi muhim o‘ ni, a zand
a biyasining psixologik, ij imoiy a axloqiy jiha la i yo i iladi. Maqolada Sha q madaniya i a
an’anala ining uhiy a biya a axloqiy qad iya la ni shakllan i ishdagi o‘ ni, shuningdek,
G’a bning ilmiy yondoshu i a zamona iy pedagogik usulla i aqqoslanadi. Shuningdek, a zand
a biyasida xalqa o aj iba a zamona iy yondoshu la ning in eg a siyasi imkoniya la i ko‘ ib
chiqiladi.
Kali so‘zla : Oila, a zand a biyasi, psixologik a biya, axloqiy qad iya la , Sha q
olimla i, G’a b olimla i, madaniya la a o a’lim, pedagogika, jamiya
O‘zbekis on Respublikasining mak abgacha a’lim izimini i ojlan i ishga qa a ilgan
konsepsiya, 2030-yilgacha bo‘lgan da da bolala a’limining si a ini oshi ish, pedagogik
ja ayonla ni yanada akomillash i ish a jamiya ning ba cha qa lamla ida a’limni eng a ishda
aqdim e ish maqsadla ini ko‘zda u adi. Mak abgacha a’lim izimining i ojlanishi, a alo,
bolala ning shaxsiy a in ellek ual salohiya ining shakllanishi, ij imoiy a madaniy muhi ga
mu a aqiya li moslashishiga ka a a’si ko‘ sa adi. O‘zbekis on Respublikasining
P eziden ining 2018-yil 30-sen ab dagi "Mak abgacha a’lim izimini boshqa ishni
akomillash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida"gi
1
PQ-3955-son qa o i hamda uning ij osiga
yo‘nal i ilgan kompleks cho a- adbi la mak abgacha a’lim izimini jahon alabla iga mos a zda
i ojlan i ishga xizma qilmoqda.Mak abgacha a’lim yoshidagi bolala uchun ya a ilgan
i ojlan i u chi muhi , ula ning jamiya ga moslashu ja ayonida muhim o‘ in u adi. Bolala 5
yoshgacha bo‘lgan da da o‘zla ining asosiy psixologik, ij imoiy a in elek ual ko‘nikmala ini
shakllan i adi. Bu da da bolala uchun ya a ilgan a’lim muhi ining si a ini a’minlash, ula ning
o‘ ganish qobiliya ini a ij imoiy munosaba la ini i ojlan i ishga ka a hissa qo‘shadi. P eziden
Sha ka Mi ziyoye ning a’kidlashicha, “Oila men uchun muqaddas. Muqaddasligi shuki,
a alambo qaye da ishlashidan qa ’i naza , kim bo‘lishidan qa ’i naza aga oilada a biya,
oilada muhi , oilada halollik, munosaba , a biyaga alohida e’ ibo be masa, hech qachon na ija
bo‘lmaydi. Shuning uchun men a zandla imning a biyasiga juda ka a e’ ibo be aman. Ha bi
a zandimga ham, ne a amga ham alohida o‘zimning munosaba im bo . Ha bi ne a amning
alohida xa ak e ini bilaman, o zusini, is agini bilaman”, — dedi u.”.
Oila ij imoiy hayo ning abadiyligini, a lodla ning da omiyligini, a biyaning
uzluksizligini aʼminlaydigan, kelajak nasl qanday boʻlib ye ishishiga oʻz aʼsi ini
koʻ sa adigan ij imoiy makon a pedagogik omil azi asini oʻ aydi. Inson oilada
shakllanadi. Oila muhabba , hu ma , bi damlik a meh ibonlik manbai. Aynan shu
qad iya la ga ha bi i ojlangan jamiya suyanadi.O‘z na ba ida, oila iy
1
O‘zbekis on Respublikasining P eziden ining 2018-yil 30-sen ab dagi "Mak abgacha a’lim izimini boshqa ishni
akomillash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida"gi PQ-3955-son qa o i(lex.uz)
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
378
munosaba la jamiya dagi ma jud ij imoiy, iq isodiy, ma ku a iy, ma’na iy munosaba la
bilan belgilanadi a ula a’si ida o‘zga ib bo a e adi»
2
. Shu bois oila — insoniya
a aqqiyo ining asosiy ayanchi, jamiya ba qa o ligining ka ola i hisoblanadi. Oila mus ahkam
bo‘lgan joyda jamiya ham so G’lom, a aqqiypa a a kelajakka ishonch bilan in ilu chi
bo‘ladi Binoba in, «Oila dunyosi» bi qa o uhiy, ij imoiy, iq isodiy, siyosiy, ma’na iy, axloqiy
ish ala bilan uz iy bo G’langan yaxli «dunyo» bo‘lib, bunda bu un boshli a ix, milla , da la
o‘z i odasini opgan bo‘ladi
3
.
Ibn Sino o‘zining “Tadbi ul-manzil” nomli kichik, ammo nihoya da oydali
maʼlumo la ga o‘la bo‘lgan isolasida mazku masala bo asida ak o lanmas maʼlumo a
nasiha la ni kel i adi. Mazku asa da oila, uning inson a jamiya hayo idagi bebaho ahamiya i,
oila boshli G’ining azi ala i, uy-joyni ido a e ish sha la i, a zand a biyasida amal
qilinishi lozim bo‘lgan jiha la , oila ahba ining o‘ziga ju anlashda eʼ ibo qa a ishi lozim
bo‘lgan masalala muhokama qilingan. Oila boshqa u ida mana shunday adbi la amalga
oshi ilganda, oila mus ahkamligi aʼminlanadi. Bunday oilada ye uk a so G’lom a zandla
dunyoga keladi. Fa zandning oila mus ahkamligidagi beqiyos ahamiya ini o‘ G’ i anglagan
holda, Ibn Sino o a-onaning a zand aʼlimida, a biyasida eʼ ibo qa a ishi lozim bo‘lgan
jiha la ga o‘x aladi. Alloma o a-onaning a zand oldidagi bi inchi azi asi si a ida unga
chi oyli ism qo‘yish masʼuliya ini aʼkidlab ko‘ sa adi. Alba a a zandga ism anlash masalasida
nihoya da eʼ ibo li bo‘lmoq lozim. Ze o, chi oyli ism a zand uhiya iga ijobiy aʼsi ko‘ sa adi,
uning kelajakda yuksak axloqiy xisla la ni kasb e ishiga sababchi bo‘ladi. O a-ona a zand
a biyasida uning diniy a dunyo iy bilimla ni egallashiga alohida eʼ ibo qa a ishi, oila
qu ish yoshiga ye gach, uni uylan i ib qo‘yishi ham oilaning go‘zal ko‘[ inishda da om e ishiga
sabab bo‘ladi
4
. Shuningdek, A.R.Be uniy o‘zining mashhu "Hindis on" asa ida u li
xalqla ning qad iya i a a akku qilish xususiya la i, diniy a dunyo iy hayo i bilan bo
G’liq bo‘lgan u -oda la i, xudoga ishonishla i, do‘zax a janna haqidagi ik la i bayon
qilingan.
5
Bu ik la oilaning jamiya hayo idagi beqiyos o‘ nini ko‘ sa adi. Chunki, oila na aqa
a lodla ning da omiyligini a’minlaydi, balki a biyaning uzluksizligini ham ka ola laydi.
O‘ a as mu a akki la idan Abu Bak a -Roziyning (865-925) komil inson a biyasida
qad iya la ning o‘ ni haqidagi qa ashla i o‘ziga xos o‘ in egallaydi. A -Roziy o‘z asa la ida
insonla da yaxshi xulqni shakllan i ish a badxulqlikni yo‘qo ish yo‘lla i hamda usulla i haqida
yozadi, aql bilan ish ko‘ ishga, hissiyo la ni jilo lay olishga, me’yo ida lazza lanishga, lahzalik
lazza ga um ini baxshida qilmaslikka chaqi adi. U inson axloqan pok bo‘lishida ij imoiy
omilla ga ko‘p e’ ibo be adi hamda odamni ij imoiy aollikka, jamiya ga oyda kel i ib
yashashga cho laydi.
6
Kuza ganimizdek, bugungi a biya sha oi ida ham a -Roziyning milliy
qad iya la uhida a biyalash haqidagi ik la i ko‘plab oqilona xulosala chiqa ishga imkon
be adi.
Ye uk o‘zbek ma’ i a pa a i Abdulla A loniyning 1913 yilda yozgan “Tu kiy gulis on
yoxud axloq” asa ida bola a biyasi a umuman, uning ij imoiy oli alsa iy-pedagogik jiha dan
keng ochib be iladi. Alloma a biya ja ayonida oila a jamoa chilikning olini, ula ning
2
Va an uyg‘usi. –Toshken : O‘zbekis on, 1996, 82-b
3
Oila, ma’na iya a ij imoiy hayo . Respublika ilmiy-amaliy kon e ensiya ma e ialla i o‘plami. –Toshken : 1998,
3-b.
4
Abu Ali ibn Sino. Tadbi ul-manzil. Muhammad Najmiy Zinjoniy a jimasi. -Teh on: E on milliy ku ubxonasi,
1902. -28 b.
5
Abu Rayhon Be uniy. Hindis on. -T.: Me’ os, 1998. -132 b.
6
U a o U. Buyuk yu allomala i. T.: O’zbekis on, 2016 –424 b.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
379
hamko ligini, o a-ona a jamiya omonidan singdi iladigan qad iya la ni alohida
a’kidlaydi. Uning ik icha, ba kamꝍl shaxsning ha omonlama bilimla ga ega bo‘lishi, yaxshi
a biya egasi bo‘lishi, bi omondan ij imoiy muhi a ꝍila iy sha oi dagi muhim qad iya la ga
bo G’liq bo‘lsa, ikkinchi omondan bolaning G’ay a a shijoa iga, sa’y-ha aka la iga,
xꝍhish in ilishla iga bo G’liq bo‘ladi. A.A loniy asa la idagi odob-axloq hamda yoshla
a biyasiga ba G’ishlangan chuqu alsa iy G’oyala , bolala ni axloqiy a biyalashga
yo‘nal i ilgan qa ashla i bugungi kunda ham yoshla ni o‘ G’ i yo‘lga boshlashda insoniya
a jamiya ga nisba an u li xil qabihlikla ni amalga oshi maslikka undashda muhim
ahamiya kasb e moqda.
Sha q a Gʻa b oilala ini aqqoslaganda, Ye opa oilala ida ay im o‘ziga xos jiha la
ko‘zga ashlanadi. Jumladan, nikohsiz bi ga yashashning keng a qalishi, aj alishla sonining
o ishi hamda u G’ilishning kamayishi bunga misol bo‘la oladi. Baʼzi G’a b olimla i ha o
nikohni bu unlay beko qilish lozim, chunki u inson e kinligini cheklaydi, deb hisoblaydila .
Aslida, esa bu qa ash insoniya a aqqiyo iga zid bo‘lib, ij imoiy hayo ga mos emas.
Sha q a biyasida esa o a-onala oila a o onligini aʼminlashda, yoshla ni oila iy
hayo ga ayyo lashda a ayniqsa jinsiy a biyaga alohida eʼ ibo be adila . Z. F eyd aʼlimo iga
ko‘ a, oila aqa bi ga yashash uchun emas, balki o‘laqonli hayo kechi ish a insoniy
eh iyojla ni qondi ish uchun ham muhimdi . Shu bois, oilada so G’lom muhi ni mus ahkamlash
uchun quyidagi yo‘nalishla ga amal qilish maqsadga mu o iq:
yoshla ni spo , jumladan, oila iy spo ga jalb e ish;
a zandla da hayo ni oqilona ashkil e ish a ep oduk i madaniya ni i ojlan i ish;
milliy qad iya la bilan uy G’unlashgan so G’lom u mush a zini a G’ib qilish;
o a-onala ning a biya iy sa odxonligini a pedagogik-psixologik salohiya ini oshi ish;
yoshla ni mus aqil hayo , kasb-huna a oila iy hayo ga ayyo lash;
oila iy muhi da a zandla ning umumiy dunyoqa ashini kengay i ish.
Zamona iy oilala ning yana bi muhim belgisi – nuklea uzilishidi . Lo incha “nucleus”
– “yad o” so‘zidan olingan bu a ama e -xo in a bolala dan ibo a oilani angla adi. Bunday oila
shakli, ayniqsa, G’a b aʼsi i os ida keng a qalmoqda. Kelin a qaynona alohida yashagani
uchun nizola kamayadi, oila aʼzola i bi -bi iga hu ma a meh bilan munosaba da bo‘ladila .
Kelin-kuyo mus aqil hayo a ziga, iq isodiy masalala ni ejalash i ishga a a zandla ni o‘zla i
a biyalashga o‘ gana bo adila .
Xulosa qilib ay ganda, Sha q olimla i me osida a zand a biyasi axloq, odob a
ma’na iya ga asoslangan bo‘lsa, G‘a b olimla i shaxs e kinligi, mus aqil ik lash a huquqiy
yondashu ni ilga i su gan. Bugungi kunda ushbu ikki aj ibani uyg‘unlash i ish sog‘lom, bilimli
a ba kamol a lodni oyaga ye kazishda muhim ahamiya ga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasining P eziden ining 2018-yil 30-sen ab dagi "Mak abgacha a’lim
izimini boshqa ishni akomillash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida"gi PQ-3955-son
qa o i(lex.uz)
2. Va an uyg‘usi. –Toshken : O‘zbekis on, 1996, 82-b
3. Oila, ma’na iya a ij imoiy hayo . Respublika ilmiy-amaliy kon e ensiya ma e ialla i
o‘plami. –Toshken : 1998, 3-b.
4. Oila, ma’na iya a ij imoiy hayo . Respublika ilmiy-amaliy kon e ensiya ma e ialla i
o‘plami. –Toshken : 1998, 3-b.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
380
5. Abu Ali ibn Sino. Tadbi ul-manzil. Muhammad Najmiy Zinjoniy a jimasi. -Teh on: E on
milliy ku ubxonasi, 1902. -28 b.
6. Abu Rayhon Be uniy. Hindis on. -T.: Me’ os, 1998. -132 b.
7. U a o U. Buyuk yu allomala i. T.: O‘zbekis on, 2016 –424 b.
8. Сорокин П. Человек. Цивилизация. Общество. М.: «Полит. лит-ра», 1992. –С. 297-
302.10.
9. Held, K.Heimwel ,F emdwel , die eine Wel /PhänomenologischeFo schungen / H sg.
E.W.O h. –F eibu g / München 1991. –Bd. 24/25 (Pe spek i en und P obleme de
Husse lschenPhänomenologie). –S. 316.
10. U a o U. Buyuk yu allomala i. T.: O‘zbekis on, 2016 –424 b.
11. Inomo a M.O. Oilada bolala ni ma’na iy-axloqiy a biyalashda milliy qad iya la dan
oydalanishning pedagogik asosla i (mus aqil hayo bo‘sag‘asidagi yoshla ): Pedagogika
anla i dok o i... dis./ Nizomiy nomidagi Toshken Da la pedagogika uni e si e i. –
Toshken , 1998. 279-be .
12. Shodmono a Sh.S. Oilada kichik mak ab yoshidagi bolala ni milliy qad iya la asosida
axloqiy a biyalashning pedagogik asosla i: Ped. anla i nomzodi. Dis./Nizomiy
nomidagipedagogika uni e si e i. –Toshken , 2001. 14-be 13.Сороколетова О.В. Любовь -
как главная ценность семьи // Евразийский форум. 2015. No1 (7).
13. Sul ono a Nu khon An a o na, Issues o Educa ion du ing he O ien al Renaissance.,
In e na ional jou nal o inclusi e and sus ainable educa ion., 2022, 1/5 p301-305
14. Sul ono a N.A., O`zbekis onda Mak abgacha a'lim izimini 2030 yilgacha i ojlan i ishning
kelajak is iqbolla i. In e na ional Scien i ic and P ac ical Con e ence, 2023/11/30., 4-7.
h ps://www.con e encese ies.in o/index.php/educa ion
