ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
311
O’ZBEKISTONDA XOTIN-QIZLAR IJTIMOIY-SIYOSIY FAOLLIGINI
OSHIRISHNING TARIXIY TAJRIBASI.
Boboyo o a Loba Ozod Qizi
boboyo [email p o ec ed]
Milla Umidi uni e si e i amaliy buxgal e iya a Moliya akul e i 1-ku s alabasi
Anno a siya: Mus aqillikka e ishgunimizga qada yilla monaynida xo in- qizla ning sa od
olishi, uni jamiya ga a biq e ishi dolza b ma zula dan bi i bo’lib kelmoqda. O’shbu maqola
da omida xo in-qizla ni jamiya da a alashu i a siyosiy ha aka la ga e kakla dek eng
huquqda qa nashishi a ula bilan qaysi sohala da eng huquqli ekanlikla i muhokama qilinadi.
Kali so’zla : huquq, Tu kis on,So e uzumi, So e i i oqi, SSSR, bolshe ikla , iq isodiy
me’yo la , Andijon, ka aqu g’on, Kogon, Toshken , hujum, p eziden , Oliy Majlis Sena i,
a aqqiyo s a egiyasi, huquqiy sa odxonlik,
Ta ixiy ja ayonla da ayolla ning o’ ni. XIX as oxi i - XX as boshla ida Tu kis onda ayolla
ma zusining ma buo da ko' a ilishi ij imoiy o'zga ishla a mode niza siya ja ayonla i bilan
bog'liq edi. Bu da da jadidchilik ha aka i kuchayib, jamiya ni isloh qilish a bilim da ajasini
oshi ishga e' ibo qa a iladi. Ayolla ning huquqla i, oila a jamiya dagi o' ni haqida u li
qa ashla paydo bo'ladi a bu masalala gaze ala da muhokama qilina
boshlaydi."Туркестанские ведомоети" a "Tu kis on iloya ining gaze i" kabi nash la
ayolla ma zusini ommaga anish i ib, ula ning huquqla ini sha 'iy qonunla doi asida ahlil
qilishadi. Gaze ala u li qa ashla ni aks e i ib, bi omondan ayolla ning ilm olish, oila iy
hayo da huquqla ini himoya qilishga in ilishla ini qo'llab-qu a lagan, boshqa omondan esa
ula ning aqa gina oila iy azi ala bilan cheklanib, e kakla bilan eng bo'lmasligini a g'ib
qilu chi maqolala ni ham chop e ishgan. Bu munoza ala ayolla ning jamiya dagi o' niga
nisba an u licha yondashu la ni namoyon qilib, Tu kis on jamiya ida ayolla ning huquqla i
a oli masalasida keskin ík la o'qnashu iga sabab bo'ladi.
1875-yilda "Туркестанские ведомости" gaze asida P. Mae ning "O' a Osiyo ayolla ining
huquqla i" nomli maqolasida, O' a Osiyo ayolla ining huquqla i das lab pas baholanishi
mumkin bo'lsa-da, aslida ula o'z huquqla ini bilish a himoya qilish imkoniya iga ega
bo'lishganligi a’kidlanadi.. 1889-yilda Tu kes anskiye Vedomos i gaze asi Gen i D'Es éning
Re ue Scien i iqueda chop e ilgan "Le oile des musulmanes" maqolasini qay a chop e di.
Ushbu maqolada mualli musulmon ayolla i ye opalik ayolla ga qa aganda ko'p oq
e kinlikla ga ega, degan ku ilmagan a o iginal qa ashni bildi adi. Gaze a bu ik o'ziga xosligi
u ayli e' ibo qa a ishga a ziydi, deb qayd e adi].
Ba'zi ilg'o ik li musulmon ayolla i o asida e kakla bilan eng huquqla a ozodlik uchun
alabla paydo bo'layo gan edi, bu ha aka asosan a a ayolla i o asida a qalgan edi. Tu kis on
iloya ining gaze asining 1913-yil 28- noyab sonida a a ayolla ining musulmon ayolla iga
eng huquqla a ozodlik alab qilib yozgan mak ubi e'lon qilinadi. Unda "Sha q xalqla ining
e kakla i, bilingla , biz johillikdan chiqmagunimizcha, sizla ga bi lik yo'q", deb yozilgan edi
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
312
XX as ning boshla ida Tu kis on madaniy hayo ida xo in-qizla ham ish i ok e a boshlaydila ,
ula ning ichida a a ayolla ining o' ni alohida edi. Jumladan, a a muallimala i yangi usul
mak abla ida qizla ga a'lim be ishgan.
Shuningdek, musulmon xo in-qizla i o'sha da da u bo'lgan u li mak abla dagi ochiq
im ihonla da che dan bo'lsa-da, kuza ish imkoniga ega bo'lganla .
So e Tuzumi da idagi o’zga ishla . 1917-yildagi bolshe ikla inqilobidan keyin SSSR
hukuma i uzoq mudda da kuchli a buzilmas so sialis ik ejim o' na ish uchun iq isodiy,
siyosiy a ij imoiy muammola ni hal qilishga ha aka qildi. Buning uchun ko'plab huquqiy
me'yo la a a g'ibo osi ala idan oydalanildi. So e uzumi I i oqning boshqa joyla ida
bo'lgani kabi O' a Osiyoda ham i i oq iq isodiyo iga e ishishga, a eis ik, englikpa as a
dunyo iy da la ba po e ishga, il, madaniy a an'ana iy a qla idan qa 'i naza , bi xil
qad iya la ga ega bo'lgan so e xalqini ya a ishga ha aka qildi. Bundan ashqa i, So e I i oqi
an'ana iy u mush a zi bilan bog'liq muammola ni o'zga i ishga, yo'q qilishga yoki hal
qilishga ha aka qildi.So e hukuma ining kun a ibidagi masalala dan bi i O' a Osiyo
"Ayolla ni ozod qilish" edi. Bolshe ikla "ayolla ni ozod qilish"dan maqsad asosiy e' ibo ni
iq isodiy a siyosiy sohala da yangi ishchi kuchini ya a ishga qa a gan. Ula kommunis ik
jamiya ni ba po e ish a uni ba da om qilish uchun ayolla muhim ij imoiy qa lam ekanligiga
qa iq ishona dila . Ayolla bo'lajak kommunis ik a lodla ning onala i deb hisoblangan a
So e I i oqi u li min aqala ning u li xususiya la idan qa 'i naza , bu un I i oqdagi
ayolla ning ij imoiy-siyosiy a iq isodiy ish i okini ag'ba lan i gan.
So e hukuma ining o'zbek xo in-qizla ini ozodlikka chiqa ishdek mu akkab ish 1919-yil 12-
noyab da RKP(b)ning Tu kis on o'lka qo'mi asida xo in-qizla bo'limini ashkil e ish bilan
boshlagan edi. Keyinchalik u Tu kis on KP Ma kaziy Qo'mi asi xo in-qizla bo'limiga
aylan i ildi.
So e ahba la i mamlaka ning ba cha hududla ida ayolla ni ozod qilish uchun ko'p ha aka
qilishgan. Ideal iq isodiy, ij imoiy a siyosiy sohala da ayolni e kak bilan englash i ish edi.
Buning uchun So e ahba la i ayolla ga onalik a xo inlik olini baja ishda yo dam be ish
uchun ma'na iy a moddiy yo dam ko' sa dila . Bi oq, So e I i oqining maqsadla i
I i oqning u li min aqala ida ayolla ni ozod qilish ha xil sha oi a usulla bilan bog’liq
edi.Shu sababli Lubin shuni akidlaydiki, So e I i oqining ayolla ni ozod qilish siyosa i
huquqiy masala bo'lsa-da, Ma kaziy Osiyoda bu ij imoiy a iq isodiy me'yo la haqida emas,
balki diniy a an'ana iy jamiya masalasi edi.
Ayni aq da hududla da xo in-qizla bo'limla ini ashkil e ish masalasiga ham alohida e' ibo
be ila boshlandi. 1919-yil noyab da Toshken ,1919-yil 14- dekab da Sama qand, 1919-yil
e alda Fa g'onada, 1920-yil ma da Si da yoda, so'ng a Andijon, Ka aqo' g'on, Kogon a
boshqa hududla da xuddi shunday bo'limla ochila boshlandi.1920-yilga oxi iga kelib
espublikada 40 ga yaqin xo in-qizla bo'limla i aoliya yu i di.[3]
1920-yilla da bu un SSSRda ayolla ning jamiya dagi olini qay a koʻ ib chiqish, ula ni baʼzi
uy ishla idan ozod qilish, ula ga aʼlim olish a e kakla bilan eng asosda ishlash imkoniya ini
be ishga qa a ilgan siyosa amalga oshi ildi. Chunki „Sha q ayolla i“ SSSRda ayolla ning eng
huquqqa ega boʻlmagan oi asi deb hisoblangan.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
313
1920-yilla ning oʻ ala idan boshlab „Sha q ayolla ini ozod qilish“ ha aka i uchun hujum
degan maxsus nom paydo boʻldi.Hujum ( u kiy illa da — ajo uz, a abcha hujum) — 1920—
1930-yilla da so e Oʻ a Osiyosida olib bo ilgan a ayolla ning ma qeini oʻzga i ish uchun
qilingan ha aka . Ammo hujum, bi inchi na ba da, pa anjini omma iy olib ashlash a yoqish
kabi keskin ha aka la bilan yodda qoladi. 1924-yilda qalinni beko qilish o‘g‘ isidagi a mon
chiqa ilgandan keyin bi inchi bo‘lib o‘zbek mehna kashla ining xo inla i pa anjini ashladila .
1927-yil 8-ma da Bolshe ikla Bu uni i oq Kommunis ik pa iyasi MK O‘ a Osiyo
byu osining bi inchi ko ibi I.Zelenskiy boshchiligi bilan Sama qandning Regis on maydonida
minglab o‘zbek ayolla i o‘molla ini yechdila , ula ni oʻplab, keyin olo da yoqib yubo dila .
Shu kuni 10 ming ayol pa anjisini ashlagan. Keyingi uch oy ichida yana 90 000 ayol pa anjini
yechdi.
1920-yilla ning oʻ ala ida Oʻzbekis on a Tojikis onda oʻmolni yechish boʻyicha ayolla
ha aka i omma iy us oldi, unga Tojixon Shodiye a nomi be ildi, u oʻmolni yechish boʻyicha
omma iy ha aka ni bi inchi boʻlib amalga oshi gan ayolla dan edi.Bu ha aka ko’plab
no ozilikla ga sabab bo’ldi.
Pa anji kiyishga qa shilik keyingi 15 yil ichida ham da om e di. Bu ja ayon xo in-qizla ni
na aqa jamiya ga a alashish masalasida balki diniy e’ iqodimizga ham a’si o’ kazmay
qolmadi. Mus aqillik yilla ida yangi bosqich. O’zbekis on mus aqillikka e ishganidan so'ng,
da la omonidan xo in- qizla ning huquq a e kinlikla ini a'minlashga qa a ilgan bi qa o
qonunla a das u la ishlab chiqildi. 1992-yilda qabul qilingan O'zbekis on Respublikasining
Kons i u siyasi ha bi uqa oning, shu jumladan, ayolla ni eng huquqlilikni ka ola ladi. Bi oq,
amalda xo in-qizla hali ham ko'plab sohala da iq isodiy a ij imoiy engsizlikka duch kelishdi.
Xo in-qizla a oila iy siyosa sohasidagi das u la muhim ahamiya ga ega bo'ldi. 1994-yilda
O'zbekis on Respublikasi xo in-qizla qo'mi asi ashkil e ildi. Uning asosiy maqsadi xo in-
qizla ning ij imoiy a iq isodiy hayo da aol ish i okini a'minlash, oila iy a gende englikni
ag'ba lan i ish edi.Xo in-qizla ning siyosiy a iq isodiy ish i oki1990-yilla da omida xo in-
qizla ning siyosiy a iq isodiy ish i oki cheklangan bo'lsa-da,ula ga oid das u la ni ishlab
chiqish a amalga oshi ish ja ayonla i boshlandi. O'zbekis onda xo in-qizla ning siyosiy
ish i okini kengay i ishga qa a ilgan bi qa o qonunla a ashabbusla ma jud edi, lekin bu
bo adagi isloho la o'z sama asini da hol be madi. Pa lamen da xo in-qizla 1990-yilla da
da omida juda kam sonni ashkil e di. Misol uchun, 1994-yilda O’zbekis on Respublikasi Oliy
Majlisida aqa 5 na a ayol depu a bo’lsa, bu ko’ sa kich 2000-yilla da bi oz oshdi. 2009-
yilda Oliy Majlisda xo in-qizla ning ulushi 15%a o ida bo’ladi, bu esa o’zga ishla
kuza ilayo ganini angla adi. Bundan ashqa i ’’ Tadbi ko ayol’’ O’zbekis on ishbila mon
ayolla assosia siyasi 2016-yildan ha aka ini boshlab kelmoqda, asosiy maqsadi ayolla ning
mus aqil a iq isodiy jiha dan e kin bo’la olishla i, o’zla iga yangi imkoniya la ochib,
mu a aqiya li a bax li bo’la olishla ini namoyish e ishga qa a ilgan.
Yangi O’zbekis on da ida isloho la a na ijala .Shuningdek, O‘zbekis on Respublikasi
P eziden ining 2022 yil 28 yan a dagi “2022 –2026 yilla ga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekis onning Ta aqqiyo s a egiyasi o‘g‘ isida”gi PF-60-son Fa monining ilo asidagi 69
– maqsad – “Xo in-qizla ni qo‘llab-qu a lash ula ning jamiya hayo idagi aolligini
a’minlash” deb nomlanib, unda Yangi O‘zbekis ondagi xo in-qizla siyosa i bo‘yicha ba cha
us u o masalala kompleks a zda e an bayon e ilgan. Da la imiz ahba i Sha ka
Mi ziyoye a’kidlaganidek, “Da la a jamiya boshqa u ida ayolla ning o‘ ni a ma qeini
yanada mus ahkamlash – isloho la imizning muhim yo‘nalishla idan bi i bo‘lib
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
314
qola e adi”. [Mi ziyoye Sh.M. Yangi O‘zbekis on Ta aqqiyo s a egiyasi. – T.:
“O‘zbekis on”,
2021. – B.249.]
Ayolla ning ij imoiy-siyosiy aolligi ula ning huquqiy sa odxonligini oshi ish, iq isodiy
aoliya ini ag‘ba lan i ish, ij imoiy muho azasini a’minlash masalala i bilan be osi a bog‘liq
bo‘lib, da la ning muhim maqsadla i qa o idan o‘ in olgan. Mamlaka imizda so‘ngi besh yil
da omida gende englik masalasiga ulkan ahamiya be moqda. Gende englik Bi lashgan
Milla la Tashkilo i omonidan alohida e’ ibo qa a ilayo gan a qo‘llab-qu a lash za u ligi
e’ i o e ilayo gan muhim masalala dan bi i
hisoblanadi.Yangi ah i dagi O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi 2023-yil 30-ap el kuni
o‘ kazilgan O‘zbekis on Respublikasi e e endumida umumxalq o oz be ish o qali qabul
qilingan.Yangi ah i dagi O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyaning
58-moddasida“Xo in-qizla a e kakla eng huquqlidi la , Da la xo in-qizla a e kakla ga
jamiya hamda da la ishla ini boshqa ishda, shuningdek jamiya a da la hayo ining boshqa
sohala ida eng huquq a imkoniya la ni a’minlaydi” deb akidlangan. [Y angi ah i dagi
O‘zbekis on Respublikasi - h ps://lex.uz/uz/docs/-6445145]
O‘zbekis onda xo in-qizla ning jamiya hayo ida ij imoiy aolligini oshi ishga alohida
e’ ibo be ildi. Shu sababli mamlaka imizda olib bo ilayo gan xo in-qizla ga oid isloho la
hamda ij imoiy aol ayol a uning axloqiy xa i-ha aka la ining jamiya a naqidagi oʻ nini
ahlil e ish bugungi kunning dolza b ma zula idan hisoblanadi. Da la a jamiya qu ilishi,
ishlab chiqa ish, oila, mahalla, jamoa ashkilo la i, uqa olik ins i u la i aolya ida ayolla ning
ij imoiy aolligi nihoya da za u bo‘lib, ula dagi ij imoiy aollik si a la ini shakllan i ish a
kuchay i ish muhim ahamiya ga ega. Ze o, ula jamiya a milla ning ayanchi, shaxsning azl-
u kamoli a axloqiy ba kamolligida asosiy o‘ inni egallo chi insonla di . Shuningdek,
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2022 yil 28 yan a dagi “2022 –2026 yilla ga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekis onning Ta aqqiyo s a egiyasi o‘g‘ isida”gi PF- 60-son
Fa monining ilo asidagi 69 – maqsad – “Xo in-qizla ni qo‘llab- qu a lash ula ning jamiya
hayo idagi aolligini a’minlash” deb nomlanib, unda Yangi O‘zbekis ondagi xo in-qizla
siyosa i bo‘yicha ba cha us u o masalala kompleks a zda e an bayon e ilgan. Da la imiz
ahba i Sha ka Mi ziyoye a’kidlaganidek, “Da la a jamiya boshqa u ida ayolla ning
o‘ ni a ma qeini yanada mus ahkamlash – isloho la imizning muhim yo‘nalishla idan bi i
bo‘lib qola e adi”. [Mi ziyoye Sh.M. Yangi O‘zbekis on Ta aqqiyo s a egiyasi. – T.:
“O‘zbekis on”,
2021. – B.249.]
Ayolla ning ij imoiy-siyosiy aolligi ula ning huquqiy sa odxonligini oshi ish, iq isodiy
aoliya ini ag‘ba lan i ish, ij imoiy muho azasini a’minlash masalala i bilan be osi a bog‘liq
bo‘lib, da la ning muhim maqsadla i qa o idan o‘ in olgan. Xulosa: Ha qaysi yilda sodi
bo’lgan o’zga ishla keyingi ye ilib kelayo gan keyingi qa lamga ijobiy a’si ko’ sa ishi bilan
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
315
bi galikda ay imla ida salbiy a’si ham o’ kazmay qolamagan. Mus aqillik yilla idan keyin
xo in-qizla ni ij imoiy-siyosiy aolligi sezila li a zda oshdi.
Foydalanilgan adabiyo la :
Батафсил к.: Насретдинова Д.М. Туркистоннинг маданий хаётида татар бошккирд
аёлларининг тутган урни (XIX асрнинг охири - XX асрнинг биринчи чораги). - Тарих
фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун такдим этилган диссертация
автореферати. - Тошкент, 2011.
- 29 б.
Мусулмон хотин-кизларининг тенг хукуклик тугрисидаги хати //
Туркистон вилоятининг газети. 1913. 28 ноябр.
Покрывала мусульманских женщин // Туркестанские ведомости. - 1889. -№11.
Права среднеазиатской женщины // Туркестанские ведомости. - 1875.
-№22.
Алимова Д.А. Женский вопрос в Средней Азии. История изучения и современные
проблемы. Ташкент,1991.С.19
Ozge OZ DOM, Muslim Women in So ie Cen al Asia, Ta ih incelemele i De gisi XXXIII /
1,2018, b.94
Nishonboye a Q.V. O'zbekis onda xo in-qizla masalasini hal e ishning madaniy jiha la i/20-
30 yilla / aj iba a oqiba la . Ta ix an.diss.,1998. be -31
Abilo .U, Boboye a.Z “Gende adqiqo asosla i ku si xususiya la i”: -
Т-2003; - B. 276
O’ azaliye a.G nde a ayolla huquqiy madaniya i. -Toshken . – 2009. – B.5-7.
Антология гендерной теории. - Минск: Пропилен, 2000. - Б. 383 .
Шинелева Л.Т. Женщина и общество. - Ташкент: Политиздат, 1990. -
С. 76.
Gasano a M. Ayol huquqi a e kinlikla i. //Ij imoiy a iq isodiy huquqla sohasida xo in-
qizla ga nisba an ahqi lanishning yo’l qo’yilmasligi. - Т.:Adola , 2002. - B. 37.
h ps://inlib a y.uz/index.php/new-uzbekis an/a icle/ iew/3213
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
316
O’zbekis on Respublikasining Kons i u siyasi. – T.: “O‘zbekis on”, 2019. –
B.17 – 66.
Yangi ah i dagi O‘zbekis on Respublikasi - h ps://lex.uz/uz/docs/-6445145
O’zbekis on Respublikasi P eziden ining 2022 yil 28 yan a dagi “2022 –
2026 yilla ga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekis onning Ta aqqiyo s a egiyasi o‘g‘ isida”gi PF-60-son
Fa moni
//h ps://lex.uz/docs/5841063
Mi ziyoe Sh.M. Yangi O‘zbekis on Ta aqqiyo s a egiyasi. – T.: “O‘zbekis on”, 2021.
– B.249.
Право и защита семъи государством. Мананкова Р.П. Указ. Соч.,С. 21-22.
Нечаева А. М. Брак, семья, закон. М.: Наука, 1984, С. 74.
Гаврилова Н. В. Нарушения функций семьи как объект социологического
исследования// Семья философского и социологического исследования. Л.,1974,с.104.
