ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
229
THE ROLE OF THE ACCOUNTING AND AUDIT SYSTEM IN ECONOMIC
DEVELOPMENT
Eshqo aye Ja ohi
Te mez S a e Uni e si y o Enginee ing and Ag o echnology, Facul y o Economics, Fo es y and
Ve e ina y Medicine, Accoun ing and Audi ing Depa men
eshqo aye j[email p o ec ed]
ANNOTATION
This a icle discusses he legal and egula o y amewo k o audi ing ac i i ies, in pa icula , how
audi ing is egula ed in he Republic o Uzbekis an in he a eas o ex e nal and in e nal audi , he
igh s and obliga ions o audi o ganiza ions, and he equi emen s o licensing he audi p ocess.
The Law “On Audi ing Ac i i ies” and he Na ional S anda ds o Audi ing Ac i i ies a e analyzed as
he main documen s ha de e mine he o ganiza ional, me hodological and p o essional ules o he
audi p ocess. The p o essional esponsibili y o audi o ganiza ions, he no ms egula ing ela ions
wi h clien s, and he p ocedu e o o malizing audi esul s a e also explained. The s udy concludes
wi h p oposals aimed a ensu ing anspa ency in he audi p ocess, p e en ing con lic s o in e es ,
and inc easing he eliabili y o inancial s a emen s.
Keywo ds : Audi , audi o , audi ac i i ies, license, audi epo , audi o ganiza ion, in e nal audi ,
ex e nal audi , na ional s anda ds (AFMS), inancial epo ing, legal amewo k, con ol,
accoun ing, legisla ion, esponsibili y
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT TIZIMINING IQTISODIYOTNI
RIVOJLANTIRISHDAGI O‘RNI
Eshqo aye Ja ohi
Te miz Da la muhandislik a ag o exnologiyala uni e si e i, Iq isodiyo ,
o‘ monchilik a e e ina iya akul e i Buxgal e iya hisobi a audi yo`nalishi alabasi
eshqo aye ja[email p o ec ed]
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada audi o lik aoliya ining huquqiy-me’yo iy asosla i, xususan, O‘zbekis on
Respublikasida audi o lik ashqi a ichki audi yo‘nalishla ida qanday a ibga solinishi, audi o lik
ashkilo la ining huquq a majbu iya la i hamda audi o lik ja ayonini li senziyalash alabla i yo i ib
be ilgan. “Audi o lik aoliya i o‘g‘ isida”gi Qonun a Audi o lik aoliya ining milliy s anda la i
audi ja ayonining ashkiliy, me odik a kasbiy qoidala ini belgilab be u chi asosiy hujja la si a ida
ahlil qilingan. Shuningdek, audi o lik ashkilo la ining kasbiy ja obga ligi, mijozla bilan o‘za o
munosaba la ni a ibga solu chi me’yo la hamda audi na ijala ini asmiylash i ish a ibi
izohlangan. Tadqiqo audi o lik ja ayonida sha o likni a’minlash, man aa la o‘qnashu ini oldini
olish a moliya iy hisobo la ning ishonchliligini oshi ishga qa a ilgan akli la bilan yakunlanadi.
Kali so‘zla
Audi , audi o , audi o lik aoliya i, li senziya, audi o lik xulosasi, audi o lik ashkilo i, ichki audi ,
ashqi audi , milliy s anda la (AFMS), moliya iy hisobo , huquqiy asos, nazo a , buxgal e iya
hisobi, qonunchilik, ja obga lik.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
230
Buxgal e iya hisobi qachon ujudga kelgani masalasi bu soha mu axassisla i uchun doimo qiziq
ma zula dan bi i bo‘lib kelgan. Adabiyo la da bu bo ada uch xil yondashu uch aydi:
1. ay im olimla buxgal e iya hisobi axminan 3000 yil a al, qadimiy Shume , Bobil a Mis
da la chiligi shakllanishi ja ayonida sodda hisob-ki ob shaklla ida paydo bo‘lganini a’kidlashadi;
2. keng a qalgan ilmiy qa ashga ko‘ a, buxgal e iya hisobi XV as oxi ida i alyan ma ema igi
Luka Pacioli (1445–1515) omonidan yozilgan “Schyo la a yozu la haqida ak a ” asa i nash
e ilishi bilan ilmiy an si a ida shakllangan;
3. boshqa manbala da buxgal e iya hisobi XX as boshla ida, bi inchi naza iy mak abla a
ilmiy qa ashla izimli a ishda shakllana boshlagan da dan i ojlanishni boshlagani qayd e iladi.
“Buxgal e ” a amasi nemischa “Buchhal e ” so‘zidan olingan bo‘lib, “ki ob u u chi” ma’nosini
bildi adi. Ingliz ilida esa bu soha “accoun ing” deb yu i iladi. Buxgal e iya hisobi xo‘jalik
aoliya ida sodi bo‘ladigan ba cha ope a siyala ni hujja la asosida qayd e ish, ula ni izimlash i ish,
gu uhlash a yakunda moliya iy hisobo shaklida aqdim e ish ja ayonidi .
Buxgal e iya hisobi quyidagi azi ala ni baja adi:
• xo‘jalik ja ayonla ini uzluksiz kuza ish;
• kuza ish na ijala ini miqdo iy ko‘ inishda i odalash;
• xo‘jalik ope a siyala ini das labki hujja la da qayd e ish;
• ma’lumo la ni umumlash i ish, gu uhlash a nazo a qilish.
Ushbu azi ala ko xona a bu un iq isodiyo miqyosida iq isodiy ejalash i ish hamda boshqa u
qa o la ini asoslashda muhim ahamiya ga ega.
Buxgal e iya hisobining i ojlanish bosqichla i
1. Boshlang‘ich da (Qadimgi dunyo — XV as ):
2. Bu da da iq isodiy ope a siyala sodda shaklda qayd e ilgan bo‘lib, xo‘jalik ja ayonla ining
mu akkablashu i na ijasida ikki yoqlama yozu p insipi shakllana boshladi. Amalga oshi ilgan
ope a siyala ni yozu ga olishga ka a e’ ibo qa a ildi.
3. Luka Pacioli da i (XV as oxi i):
4. Zamona iy buxgal e iya izimining amal oshi qo‘yildi. Pacioli hisobo ni aniq, a ibli a
izimli yu i ish za u ligini asoslab be di. Das labki schyo la ejasi paydo bo‘ldi.
5. Naza iy-amaliy da (1850–1900-yilla ):
6. Xo‘jalik ja ayonla iga huquqiy maqom be ildi, balans, oyda, anna x, ishlab chiqa ish a
muomala xa aja la i ushunchala i shakllandi. Buxgal e iya hisobi iq isodiy ahlil osi asiga aylandi.
7. Ilmiy da (1900–1950-yilla ):
8. Mahsulo anna xini kalkulya siya qilish, xa aja la ni o‘g‘ i gu uhlash, o‘g‘ i a eg i
xa aja la ni aj a ish, “di ek kos ”, “s anda kos ” kabi usulla shakllandi. Boshqa u a moliya iy
hisob izimla i aj ala boshladi.
9. Hozi gi da (1950-yildan hozi gacha):
10. Buxgal e iya hisobining xalqa o s anda la i (MSFO/IFRS) qabul qilindi. Axbo o
exnologiyala i keng jo iy qilindi, hisob ja ayonla i a oma lash i ildi. Buxgal e iya axbo o i
endilikda mulk egala i, jamiya a da la man aa la iga xizma qilmoqda.
Buxgal e iya hisobining asosiy amoyilla i
• Uzluksizlik – ko xona aoliya i da om e adi deb hisoblanadi;
• Ishonchlilik – ma’lumo la aniq a ishonchli bo‘lishi lozim;
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
231
• Qiyoslanish – ko‘ sa kichla ni da la bo‘yicha solish i ish imkoniya i bo‘lishi ke ak.
Buxgal e iya axbo o i — bu boshlang‘ich hujja la asosida qay a ishlangan a moliya iy hisobo
ko‘ inishida aqdim e iladigan izimli ma’lumo la di .
Audi da la omonidan a ibga solinadigan aoliya u i bo‘lib, uning huquqiy asosla i ichki a ashqi
audi ga nisba an alohida a ibda belgilangan. Ichki audi ning me’yo iy asosla i O‘zbekis on
Respublikasining «Ko xonala o‘g‘ isida» a «Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida» qonunla ida,
shuningdek boshqa no ma i -huquqiy hujja la da o‘z aksini opgan. Bu hujja la ga mu o iq xo‘jalik
yu i u chi subyek ahba la i ko xona doi asida ichki audi izimini ashkil e ish, uning a ibi a
eglamen la ini ishlab chiqish hamda ula ij osini a’minlashla i lozim.
Tashqi audi esa yuqo idagi huquqiy manbala dan ashqa i «Audi o lik aoliya i o‘g‘ isida»gi
Qonun, hukuma qa o la i, Audi o lik aoliya i milliy s anda la i (AFMS) a egishli yo‘ iqnomala
asosida amalga oshi iladi. Mazku Qonun 29 a moddadan ibo a bo‘lib, unda audi o lik aoliya ining
mazmuni, maqsadi, azi ala i, audi o lik ashkilo la ini uzish a uga ish a ibi, li senziyalash
sha la i, audi o ning huquq a majbu iya la i, audi o lik xulosasi a hisobo i asmiylash i ish a ibi
aniq belgilangan.
Qonunga mu o iq ashqi audi ni aqa maxsus li senziyaga ega audi o lik ashkilo la i amalga
oshi ishi mumkin. Shu bilan bi ga, da la o ganla i yoki xo‘jalik yu i u chi subyek la ning be osi a
a’sischilik asosida audi o lik ashkilo la i ochishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Audi o lik ashkilo la ini
uzish a li senziyalash a ibi O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2000 yil 22
sen yab dagi 365-son qa o i hamda unga mu o iq asdiqlangan «Audi o lik aoliya ini amalga
oshi ish uchun li senziya be ish a ibi o‘g‘ isida»gi Nizomda belgilangan.
Mazku no ma i la ga ko‘ a:
• audi o lik ashkilo i us a kapi ali eng kam ish haqining kamida 1200 ba oba i miqdo ida
bo‘lishi;
• us a kapi alining kamida 51 oizi audi o la ga egishli bo‘lishi;
• ashkilo sh a ida kamida ikki na a audi o aoliya yu i ishi;
• audi o lik ashkilo i ahba i audi o malakasiga ega bo‘lishi sha .
Aga ashkilo belgilangan mudda da ( uzilgan kundan boshlab bi yil ichida) us a kapi alini
shakllan i masa, u yu idik shaxs si a ida aoliya yu i a olmaydi a qonunchilikka mu o iq uga iladi.
Audi o lik aoliya i bilan shug‘ullanish uchun olingan li senziya 5 yil mudda ga be iladi a uning
amal qilish mudda i ugaganidan so‘ng aoliya ni da om e i ish uchun yangidan li senziya
asmiylash i ilishi alab e iladi.
Qonunning 3–4-moddala iga ko‘ a, audi o — bu O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligi
omonidan asdiqlangan o‘qu das u i asosida maxsus ayyo lo ku sini uga gan a Da la
a es a siya komissiyasi im ihonla ini mu a aqiya li opshi gan hamda k ali ika siya se i ika iga
ega bo‘lgan jismoniy shaxs hisoblanadi.
Audi o lik ashkilo la ining huquqla i a majbu iya la i (o‘zga i ilgan)
O‘zbekis on Respublikasi «Audi o lik aoliya i o‘g‘ isida»gi Qonunning 6-moddasiga mu o iq
audi o lik ashkilo la i quyidagi huquqla ga ega:
• audi o lik ekshi u ini ejalash i ish uchun xo‘jalik yu i u chi subyek ning us a hujja la i,
buxgal e iya hisob ma’lumo la i a moliya iy hisobo la i bilan oldindan anishib chiqish;
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
232
• ekshi u ja ayonida xo‘jalik ope a siyala i bilan bog‘liq ba cha hujja la ni o‘liq hajmda olish
a ula da qayd e ilgan ak i la a majbu iya la ning amaldagi hola ini ekshi ish;
• moddiy ja obga shaxsla dan za u og‘zaki a yozma ushun i ishla ni alab qilish;
• uchinchi shaxsla omonidan asdiqlangan axbo o ni so‘ ab olish;
• audi o lik xulosasini shakllan i ish uchun za u ma’lumo la aqdim e ilmagan aqdi da,
audi o lik ekshi u ini o‘ kazishdan bosh o ish;
• ekshi u ja ayoniga boshqa audi o la yoki mu axassisla ni belgilangan a ibda jalb qilish.
Shuningdek, Qonunning 7-moddasiga ko‘ a audi o lik ashkilo la i aqa audi o lik aoliya i bilan
shug‘ullanishi mumkin a quyidagi majbu iya la ga ega:
• audi ni amalga oshi ishda amaldagi qonunla a no ma i -huquqiy hujja la ga ioya qilish;
• ekshi ilayo gan ashkilo ga o‘zla ining li senziyasi a audi o la malaka se i ika la ini
aqdim e ish;
• ekshi u da omida olingan ma’lumo la ning max iyligini a’minlash;
• audi o lik hisobo i a xulosasida moliya iy-xo‘jalik ope a siyala idagi qonunbuzilishla aniq
ko‘ sa ilishi hamda ula ni ba a a e ish bo‘yicha akli la be ilishi.
O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2000 yil 22 sen yab dagi 365-son qa o i bilan
asdiqlangan Nizomga ko‘ a, audi o lik xulosasi ma jud bo‘lgan xo‘jalik yu i u chi subyek la
us idan da la soliq o ganla i omonidan qo‘shimcha ekshi u kamida 24 oy o‘ gandan so‘ng
o‘ kazilishi mumkin.
Audi o lik ashkilo la i audi ja ayonida sodi e ilgan buzilishla uchun quyidagi ja obga likla ni o‘z
zimmasiga oladi:
• no o‘g‘ i audi o lik xulosasi na ijasida ye kazilgan moddiy za a ni qoplash;
• li senziyaning aq incha o‘x a ilishi yoki beko qilinishi;
• audi o la ning malaka se i ika la i beko qilinishi;
• a aylab buzilish holla ida — jinoya ja obga ligigacha bo u chi cho ala qo‘llanilishi
mumkin.
Qonunga ko‘ a, audi o lik ashkilo i bi aq ning o‘zida mijozga audi o lik xizma ini ham,
konsal ing (buxgal e iya yu i ish) xizma ini ham ko‘ sa ishi mumkin emas. Bu man aa la
o‘qnashu ining oldini olishga qa a ilgan.
Audi ning huquqiy bazasida Audi o lik aoliya ining milliy s anda la i (AFMS) ham muhim o‘ in
u adi. AFMS audi ning o‘ kazilish a ibi, usulla i, audi o la ning kasbiy e ikasi, ish hujja la ini
yu i ish a xulosani asmiylash i ish bo‘yicha yagona me’yo la ni belgilaydi. S anda la O‘zbekis on
Respublikasi Moliya azi ligi omonidan ishlab chiqilib, Adliya azi ligida o‘yxa dan
o‘ kazilgandan 10 kun o‘ ib kuchga ki adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. h p//com/iq isodiyo .uz-buxgal e iyaning_ ujudga_kelishi
2. h p//com/s a .uz
3. h ps://lex.uz/docs
4. h ps://buxgal e .uz/doc-o‘zbekis on_ espublikasining_buxgal e iya_hisobi
