INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
33
ELEKTRON KUTUBXONA TIZIMI : KITOBLARNI BOSHQARISH VA
FOYDALANUVCHI STATISTIKASI
Ismoilo a Gulihayoxon Musajon qizi
Fa g’ona da la exnika Uni e si e i alaba
e-mail: [email p o ec ed]
Tele on: +99894-668-35-00
Anno a siya: Ushbu maqolada elek on ku ubxona izimla i (EKT) a ula ning zamona iy
ku ubxonachilikdagi oli, ki obla ni boshqa ish ja ayonla i a oydalanu chi s a is ikasi ahlil
qilinadi. Maqolada izimning sama ado ligi, aqamli esu sla dan oydalanish, oydalanu chi
ha aka la ini kuza ish a ula ni ahlil qilish asosida ku ubxona xizma la ini op imallash i ish
imkoniya la i yo i iladi. Shuningdek, elek on ku ubxona izimla ini jo iy e ishda duch
kelinadigan exnologik a ashkiliy muammola ham ko‘ ib chiqiladi.
Kali so‘zla : elek on ku ubxona, ki obla ni boshqa ish, oydalanu chi s a is ikasi, aqamli
esu sla , ku ubxona boshqa u i, ku ubxona das u la i, izim sama ado ligi
Аннотация: В данной статье анализируются электронные библиотечные системы (ЭБС)
и их роль в современной библиотечной деятельности, процессы управления книгами и
статистика пользователей. Рассматриваются эффективность системы, использование
цифровых ресурсов, отслеживание и анализ действий пользователей для оптимизации
библиотечных услуг. Кроме того, обсуждаются технологические и организационные
проблемы, возникающие при внедрении электронных библиотечных систем.
Ключевые слова: электронная библиотека, управление книгами, статистика
пользователей, цифровые ресурсы, управление библиотекой, библиотечные программы,
эффективность системы.
Anno a ion: This a icle analyzes elec onic lib a y sys ems (ELS) and hei ole in mode n
lib a ianship, book managemen p ocesses, and use s a is ics. The s udy highligh s sys em
e iciency, he use o digi al esou ces, acking and analyzing use ac i i ies o op imize lib a y
se ices. Addi ionally, echnological and o ganiza ional challenges encoun e ed du ing he
implemen a ion o elec onic lib a y sys ems a e discussed.
Keywo ds: elec onic lib a y, book managemen , use s a is ics, digi al esou ces, lib a y
managemen , lib a y so wa e, sys em e iciency.
Ki ish
Axbo o -kommunika siya exnologiyala i i ojlanishi bilan ku ubxonala an’ana iy shakldan
aqamli o ma ga o‘ moqda. Elek on ku ubxona izimi – ki obla ni a boshqa ma’lumo
esu sla ini aqamli a zda saqlash, boshqa ish a oydalanu chila uchun qulay a zda aqdim
e ish imkonini be u chi kompleks das u iy pla o madi .
O‘zbekis onda elek on ku ubxonala ni i ojlan i ish da la siyosa i da ajasida qo‘llab-
qu a lanmoqda. Masalan, Toshken shah idagi bi qa o ku ubxonala aqamli izimla ga
in eg a siyalashgan bo‘lib, oydalanu chila ga onlayn ka alogla , elek on ki obla a s a is ik
hisobo la o qali xizma ko‘ sa moqda.
Elek on ku ubxona izimi ki obla ni boshqa ish, oydalanu chi ki ishla ini kuza ish a
ma’lumo la ni ahlil qilishda yuqo i sama ado likni a’minlaydi. Shu bilan bi ga, izim
oydalanu chila ning axbo o ga bo‘lgan eh iyojini aniqlash, ku ubxona ondini mode niza siya
qilish a xizma si a ini oshi ish imkonini be adi.
Tahlil a muhokama
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
34
Elek on ku ubxona izimi (EKT) zamona iy ku ubxonachilik aoliya ida eng muhim
osi ala dan bi i hisoblanadi. Ushbu izim na aqa ki obla ni boshqa ish ja ayonla ini
a oma lash i adi, balki oydalanu chi s a is ikasi o qali ku ubxona xizma ining si a ini sezila li
da ajada oshi ish imkonini be adi [1]. Elek on ku ubxona izimining asosiy komponen la ini
quyidagicha aj a ish mumkin: aqamli ka alog, ki obla ni boshqa ish moduli, oydalanu chi
s a is ikasi a xa sizlik hamda ki ish nazo a i [2].
Raqamli ka alog elek on ku ubxona izimining yu agi si a ida xizma qiladi. Raqamli ka alog
ba cha ki ob a boshqa axbo o esu sla ini yagona ma’lumo la bazasida jamlaydi a
oydalanu chila ga qulay qidi u izimi o qali ke akli ma’lumo ni ezko opish imkonini be adi.
Masalan, O‘zbekis onning yi ik ku ubxonala i aqamli ka alogni jo iy e ish o qali minglab
ki obla ni ezko qidi ish a oydalanu chi eh iyojla iga moslash i ilgan a siyala be ish
izimini ya a di [3]. Ka alogla na aqa ki ob nomi a mualli bo‘yicha qidi u ni, balki ma zu,
yil, jan a ha o elek on shaklda ma judligi bo‘yicha qidi u imkonini ham be adi [4]. Shu
bilan bi ga, aqamli ka alogla oydalanu chiga ki obning ma judligini eal aq ejimida
ko‘ sa adi, bu esa an’ana iy ku ubxonala da uch aydigan qog‘oz shaklidagi in en a iza siya
muammola ini ba a a qiladi.
Ki obla ni boshqa ish moduli elek on ku ubxona izimida muhim o‘ in u adi. Ushbu modul
o qali ki obla ning ma judligi, qa zdo lik hola i, mudda la ni kuza ish, yangilanishla ni
a oma lash i ish a eze a siya ja ayonla ini boshqa ish mumkin. Masalan, oydalanu chi
elek on ku ubxonaga ki ganida, izim a oma ik a zda uning qa zdo lik hola ini ekshi adi a
ki obni qidi ish imkonini be adi. Shu bilan bi ga, ki ob mudda la i ugaganida izim
oydalanu chiga esla ma yubo adi, bu esa ki obla ning uzoq mudda ga qolishini a
in en a iza siya muammola ini kamay i adi [5]. Ki obla ni boshqa ish modulining yana bi
a zalligi shundaki, izim ki obla s a is ikasi a oydalanish chas o asini kuza adi, bu esa
ku ubxona ahba la iga qaysi ki obla eng ko‘p ishla ilayo ganini aniqlash a ondni
op imallash i ish imkonini be adi [6].
Foydalanu chi s a is ikasi elek on ku ubxona izimining eng muhim jiha la idan bi idi .
S a is ik ma’lumo la oydalanu chila soni, ki ish a qidi u so‘ o la i, eng mashhu ki obla
a esu sla bo‘yicha o‘plangan ahlilla ni o‘z ichiga oladi. Ushbu ma’lumo la ku ubxona
aoliya ini ahlil qilishda, oydalanu chi eh iyojla ini aniqlashda a yangi esu sla ni so ib
olishni ejalash i ishda asosiy osi a hisoblanadi [7]. Misol uchun, bi yi ik uni e si e
ku ubxonasida oydalanu chi s a is ikasi o qali qaysi ma zudagi ki obla alab yuqo i ekanligi
aniqlanib, o‘qu ondi shu yo‘nalishda kengay i ildi. S a is ik ahlilla na aqa ki obla , balki
elek on esu sla , maqolala a mul imedia ma e ialla i uchun ham qo‘llaniladi [8]. Shu bilan
bi ga, oydalanu chi s a is ikasi ku ubxona xizma la ini indi idual a zda op imallash i ishga
yo dam be adi; masalan, ez- ez qidi ilayo gan ki obla onlayn ese a siya o‘yxa ida yuqo i
o‘ inga qo‘yilishi mumkin.
Xa sizlik a ki ish nazo a i elek on ku ubxona izimining yana bi muhim komponen idi .
Foydalanu chi ma’lumo la ini himoyalash, izimga ki ishni nazo a qilish a shaxsiy s a is ika
bazasini boshqa ish elek on ku ubxonani sama ali a xa siz ishlashini a’minlaydi [9].
Elek on ku ubxonala da au en i ika siya a pa ol izimla i, oydalanu chi gu uhla ini
boshqa ish, ki ish huquqla ini belgilash o qali max iylik a xa sizlik ka ola lanadi. Shu bilan
bi ga, izim log aylla o qali oydalanu chi ha aka la ini qayd e adi, bu esa po en sial xa -
xa a la ni aniqlashga yo dam be adi.
Elek on ku ubxona izimining a zallikla i quyidagila dan ibo a .
Bi inchidan, ma’lumo la ni ezko qidi ish imkoniya i. Foydalanu chila ka alog o qali
ki obla ni ez opadi, qidi u pa ame la ini sozlash imkoniya i ma jud bo‘ladi [4]. Qidi u
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
35
izimi mu akkab algo i mla o qali oydalanu chi so‘ o la iga mos na ijala ni chiqa adi, shu
bilan bi ga mualli lik a ma zu indeksla ini ham hisobga oladi.
Ikkinchidan, esu sla ni sama ali boshqa ish. Ki obla a elek on esu sla ning ma judligi,
mudda la a yangilanishla a oma ik nazo a qilinadi. Bu ja ayon ku ubxona xodimla ining
ish yukini kamay i adi a inson xa osini minimallash i adi [5].
Uchinchidan, oydalanu chi s a is ikasi o qali ahlil qilish. Qaysi ki obla eng ko‘p
ishla ilayo ganini aniqlash, yangi ondla so ib olish yoki ma jud ondni op imallash i ish
imkoniya ini be adi [7]. S a is ik ma’lumo la oydalanu chi ha aka la ini ahlil qilishga,
ku ubxona xizma la ini op imallash i ishga a oydalanu chi eh iyojla iga moslash i ishga
yo dam be adi.
To‘ inchidan, in e ak i xizma la . Foydalanu chila onlayn eze a siya qilish, elek on
ki obla ni ko‘ ish, oydalanu chi o umla ida ish i ok e ish a maslaha olish imkoniya iga ega
[2]. In e ak i xizma la ku ubxona a oydalanu chi o‘ asidagi o‘za o aloqani kuchay i adi a
axbo o ning ezko almashinishini a’minlaydi.
O‘zbekis on elek on ku ubxonala idagi i ojlanish endensiyala i quyidagila bilan
i odalanadi:
Fondning aqamli ko‘lamini oshi ish. Da la ku ubxonala i a uni e si e ku ubxonala i
elek on esu sla ni kengay i moqda [3]. Raqamli ondla ki obla ning ezko opilishini
a’minlaydi a oydalanu chila ga maso adan ki ish imkoniya ini ya a adi.
Foydalanu chi s a is ikasi in eg a siyasi. Tizim oydalanu chila ning aoliya ini qayd
e adi a oydali ahlilla ya a adi [7]. Ushbu ahlilla yo damida ku ubxona ahba la i ondni
kengay i ish, yangi xizma la ni jo iy e ish a oydalanu chi eh iyojla ini aniqlash imkoniya iga
ega.
Mobil ilo ala a maso adan ki ish imkoniya i. Foydalanu chila is algan joydan
ku ubxona esu sla iga ki ishi mumkin [10]. Mobil ilo ala ku ubxona xizma la ini yanada
in e ak i a qulay qiladi, ayniqsa uni e si e alabala ining o‘qish ja ayonida aq ni ejash
imkonini ya a adi.
Sun’iy in ellek a a oma lash i ilgan qidi u . Sun’iy in ellek oydalanu chi
eh iyojla ini oldindan aniqlash a egishli esu sla ni a siya qilish imkonini be adi [10]. Shu
bilan bi ga, izim oydalanu chi qidi u so‘ o la ini ahlil qilib, ku ubxona ondini
op imallash i ishga yo dam be adi.
Bi oq, elek on ku ubxona izimla ining i ojlanishi bilan bi qa o da bi qa o muammola ham
ma jud:
Texnik in a uzilma ye ishmasligi a in e ne ezligining pas ligi. Bu hola ayniqsa kichik
ku ubxonala a qishloq hududla ida izimdan sama ali oydalanishni cheklaydi [2].
Ku ubxona xodimla ining aqamli izimla dan oydalanish bo‘yicha malaka
ye ishmasligi. Elek on izimla ni sama ali ishla ish uchun mu axassisla doimiy ening a
malaka oshi ish ku sla ida qa nashishi lozim [9].
Foydalanu chi ma’lumo la ini himoya qilish a max iylikni a’minlash masalala i.
Elek on izimla da ma’lumo la xa sizligi a max iylikni a’minlash muhim ahamiya ga ega,
chunki no o‘g‘ i boshqa ish oydalanu chi ishonchini yo‘qo ishga olib keladi [6].
Tahlil na ijala i shuni ko‘ sa adiki, elek on ku ubxona izimla ining sama ado ligi na aqa
exnologik, balki ashkiliy, me odik a kad la ayyo ga ligiga ham bog‘liq. Ki obla ni
boshqa ish a oydalanu chi s a is ikasi ku ubxona xizma ini op imallash i ishda asosiy omil
hisoblanadi. Shu bilan bi ga, izimning sama ali ishlashi oydalanu chi eh iyojla iga moslashish,
xizma si a ini oshi ish a ku ubxona ondini op imal boshqa ishga imkon ya a adi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
36
Kelajakda elek on ku ubxona izimla ini i ojlan i ish quyidagi yo‘nalishla da da om e adi:
mobil pla o mala ni kengay i ish, sun’iy in ellek a mashina o‘ ganish algo i mla ini qo‘llash,
in e ak i xizma la ni i ojlan i ish, shuningdek, oydalanu chi s a is ikasi asosida indi idual
a siyala be ish. Bu esa ku ubxona izimini yanada qulay, ezko a sama ali qiladi.
Xulosa
Elek on ku ubxona izimi ku ubxonachilikning zamona iy shakli bo‘lib, ki obla ni boshqa ish
a oydalanu chi s a is ikasi o qali xizma si a ini sezila li da ajada oshi adi. Raqamli
ka alogla , a oma lash i ilgan boshqa u modulla i a oydalanu chi s a is ikasi ku ubxona
esu sla ini sama ali ishla ishga imkon ya a adi. O‘zbekis onda elek on ku ubxonala ni
i ojlan i ish ja ayoni da la qo‘llab-qu a lashi a zamona iy exnologiyala ni jo iy e ish
o qali da om e moqda. Kelajakda sun’iy in ellek a mobil ilo ala in eg a siyasi ku ubxona
izimining yanada sama ali ishlashini a’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ka imo I., “O‘zbekis on ku ubxonala ini aqamlash i ish is iqbolla i”, Toshken , 2020, 15-
28 be la .
2. Tu suno S., “Elek on ku ubxona izimla i a oydalanu chi imkoniya la i”, Toshken , 2021,
42-56 be la .
3. Usmono a D., “Raqamli ku ubxona: zamona iy endensiyala ”, Toshken , 2022, 10-25
be la .
4. Smi h J., “Digi al Lib a ies: Managemen and Use Expe ience”, London, 2019, 33-50 be la .
5. B own L., “Lib a y Managemen Sys ems in he 21s Cen u y”, New Yo k, 2018, 75-90
be la .
6. Johnson P., “Use S a is ics in Mode n Lib a ies”, Chicago, 2020, 120-135 be la .
7. Lee H., “Secu i y Issues in Digi al Lib a ies”, Seoul, 2019, 45-60 be la .
8. Ahmed R., “Sea ch E iciency in Elec onic Ca alogs”, Dubai, 2021, 22-38 be la .
9. Chen Y., “Mobile Access in Lib a ies”, Beijing, 2020, 55-70 be la .
10. Singh K., “AI In eg a ion in Lib a y Sys ems”, New Delhi, 2022, 80-95 be la .
