METAVERSE MUHITIDA INTELLEKTUAL MULK HUQUQLARINING QO'LLANILISHI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
80
METAVERSE MUHITIDA INTELLEKTUAL MULK HUQUQLARINING
QO‘LLANILISHI
Abdu asulo a Du dona She zod qizi
Toshken da la yu idik uni e si e i magis an i
ORCID: h ps://o cid.o g/0000-0002-7468-0593
e-mail: [email p o ec ed]
Anno a siya. Me a e se — bu zamona iy exnologik a aqqiyo ning yangi bosqichi bo‘lib, u
i ual a eal dunyola ni o‘za o in eg a siyalashu ini a’minlaydi hamda inson aoliya ining
huquqiy chega ala ini kengay i adi. Mazku maqola me a e se muhi ida in ellek ual mulk
huquqla ining qo‘llanilishiga doi naza iy a amaliy masalala ni o‘ ganishga bag‘ishlangan.
Tadqiqo da mualli lik huquqi, pa en la a o a belgila iga oid me’yo la ning i ual eallikda
a biqi, NFT exnologiyala ining huquqiy abia i, i ual ak i la ga egalik huquqi hamda
yu isdiksiya bilan bog‘liq muammola ahlil qilindi. Olingan na ijala shuni ko‘ sa adiki,
ma jud in ellek ual mulk huquqla i no mala ining moslashu chanligi a ula himoya
qilayo gan obyek la ining nomoddiy abia i i ual muhi da qo‘llanilishi imkonini be adi. Bi oq,
me a e sening o‘ziga xos xususiya la i – ma kazlash i ilmaganlik, anschega ado lik, i ual
ak i la ning xususiya la i – yangi huquqiy mexanizmla a a ibga solish cho ala ini ishlab
chiqishni aqozo e adi. Maqolada O‘zbekis on milliy qonunchiligi uchun amaliy a siyala a
akomillash i ish yo‘nalishla i akli e ilgan.
Kali so‘zla : In ellek ual mulk, me a e se, NFT, blokcheyn, aqamli ak i la , mualli lik
huquqi, pa en , o a belgisi.
Abs ac . Me a e se ep esen s a new s age o mode n echnological de elopmen ha ensu es
he in eg a ion o i ual and eal wo lds and expands he legal bounda ies o human ac i i y.
This a icle is de o ed o he s udy o heo e ical and p ac ical aspec s o he applica ion o
in ellec ual p ope y igh s in he me a e se en i onmen . The esea ch analyzes he
implemen a ion o copy igh , pa en , and adema k no ms in i ual eali y, he legal na u e o
NFT echnologies, owne ship o i ual asse s, and ju isdic ional challenges. The indings
indica e ha he lexibili y o exis ing in ellec ual p ope y no ms and he in angible na u e o
he p o ec ed objec s make hei applica ion possible in he i ual en i onmen . Howe e , he
unique ea u es o he me a e se — decen aliza ion, c oss-bo de na u e, and he speci ic
cha ac e is ics o i ual asse s — equi e he de elopmen o new legal mechanisms and
egula o y measu es. The a icle also p esen s p ac ical ecommenda ions and di ec ions o
imp o ing he na ional legisla ion o Uzbekis an.
Keywo ds: in ellec ual p ope y, me a e se, NFT, blockchain, digi al asse s, copy igh , pa en ,
adema k.
Аннотация. Me a e se — это новый этап современного технологического развития,
обеспечивающий интеграцию виртуального и реального миров и расширяющий
правовые границы человеческой деятельности. Настоящая статья посвящена изучению
теоретических и практических аспектов применения прав интеллектуальной
собственности в среде Me a e se. В исследовании проанализированы применение норм
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
81
авторского права, патентного и товарного знаков в виртуальной реальности, правовая
природа NFT-технологий, вопросы собственности на виртуальные активы и проблемы
юрисдикции. Результаты исследования показывают, что гибкость действующих норм
интеллектуальной собственности и нематериальный характер охраняемых объектов
позволяют применять их в виртуальной среде. Вместе с тем, уникальные особенности
Me a e se — децентрализация, трансграничный характер и специфика виртуальных
активов — требуют разработки новых правовых механизмов и мер регулирования. В
статье предложены практические рекомендации и направления совершенствования
национального законодательства Республики Узбекистан.
Ключевые слова: интеллектуальная собственность, Me a e se, NFT, блокчейн,
цифровые активы, авторское право, патент, товарный знак.
Ki ish.
COVID-19 pandemiyasi da ida muzey yoki gale eyaga bo ish, do‘kondan kiyim so ib
olish, konse ga bo ish, sayoha qilish yoki ish joyida hamkasbla bilan loyihada hamko lik
qilish kabi oddiy kundalik aoliya la ning aksa iya i bu un dunyo bo‘yicha ka an in a
xa sizlik cheklo la i sababli imkonsiz bo‘lib qoldi.
Ij imoiy maso a saqlash yangi no mal hola ga aylandi a hayo imizning ko‘plab jiha la iga
a’si ko‘ sa di. Bu ayniqsa ish aoliya i insonla a o aloqaga ayanadigan kasbla , masalan,
musiqachila uchun og‘i bo‘ldi.
Ko‘plab insonla me a e se ushunchasi bilan ilk bo aynan shu da da anishgan. 2020–
2021-yilla da Fo ni e (A iana G ande, T a is Sco ) a Roblox (Lil Nas) kabi i ual o‘yinla
ichida o‘ kazilgan i ual konse la bu ja ayonni boshlab be di. A iana G andening konse i 78
million, T a is Sco niki esa 46 million omoshabinni jalb qilgan (Mi o wo ld, 2022). Bunga
qada ham ba’zi san’a ko la , masalan Ma shmello (2019), shunday aj iba o‘ kazgan edi.
Jismoniy muloqo ning yo‘qligi a k ip o alyu ala hamda NFTla ga qiziqishning o ishi
na ijasida i ual dunyola ga bo‘lgan qiziqish kuchaydi. Na ijada quyidagi o‘zga ishla yuz
be di, ya’ni, Vi ual o a la ( eal mahsulo la ning aqamli nusxala i) ya a ildi, k ip o alyu ala
o a la ning o‘lo osi asi si a ida ishla ildi, NFTla blokcheynda ishlab chiqildi, ula i ual
o a la yoki san’a asa la iga egishli bo‘ldi, Me a e se uchun das u iy a’mino la a yangi
qu ilmala (AR/VR) ishlab chiqildi.
Bi oq, buning o idan huquqiy muammola paydo bo‘ldi. In e ne ning das labki
bosqichida uni “qonunsiz hudud” deb hisoblashganidek, me a e se ham shubhasiz quyidagi
sa ol paydo bo‘ladi: Real dunyo uchun ishlab chiqilgan in ellek ual mulk no mala i
me a e seda qanday da ajada qo‘llanilishi mumkin a ula qanday muammola ni kel i ib
chiqa adi?
Ma e ial a me odla .
Tadqiqo da omida me a e se muhi ida in ellek ual mulk huquqla ining o‘ ni, xususan
mualli lik huquqi, pa en la a o a belgila i bilan bog‘liq huquqiy muammola ahlil qilindi.
Xo ijiy da la la qonunchiligi, Ye opa I i oqi amaliyo i hamda O‘zbekis on Respublikasining
amaldagi no ma i -huquqiy bazasi qiyosiy o‘ ganildi. Shuningdek, i ual o a la , NFTla a
aqamli ak i la ga nisba an huquqiy himoya mexanizmla i ilmiy-naza iy jiha dan asoslab
chiqildi. Maqola huquqiy-naza iy ahlil, solish i ma-huquqiy me od a anali ik yondashu
asosida yozildi. Tadqiqo obyek ini me a e sedagi mualli lik asa la i, pa en lanadigan ix i ola
a o a belgila ining i ual shaklla i ashkil e adi. Ushbu me odla in ellek ual mulk
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
82
no mala ini izimli ahlil qilish, amaliy muammola ni aniqlash a me a e se uchun huquqiy
mexanizmla ni akomillash i ishga xizma qildi.
Tadqiqo na ijala i a ahlili
Ko‘pchilik “me a e se” a amasini Facebook kompaniyasining nomini “Me a” deb
o‘zga i gani bilan bog‘lasa-da, bu so‘z ancha oldin paydo bo‘lgan.
U Neal S i enson omonidan yozilgan 1992-yildagi “Snow C ash” nomli ilmiy- an as ik
omanida bi inchi bo ishla ilgan [1]. Bu ki ob Web 1.0 da ida yozilgan bo‘lsa ham, mualli
In e ne ning kelajakda i ual eallikka asoslangan sohaga aylanishini oldindan asa u qilgan
edi. “A ama e imologiyasi” quyidagicha: yunoncha “me a” – “keyingi”, lo incha “uni e sus” –
“bu un” yoki “bi a bu un” degan ma’noni bildi adi.
Shuningdek, ga chi bu ushuncha so‘nggi yilla da mashhu bo‘lgan bo‘lsa-da, 2003-
yildan buyon ma jud bo‘lgan “Second Li e” nomli 3D i ual dunyo hozi gi me a e sening
ajdodla idan bi i hisoblanadi [2]. Ushbu o‘yinning ish i okchila i (a alla i u aqa o‘yin deb
hisoblangan) o‘z i ual hayo la ini ya a ishla i, a a a la o qali o‘za o muloqo qilishla i,
i ual o a la so ib olishla i a so ishla i, ha o ula ni “Linden Dolla ” deb a algan i ual
alyu ada o‘lashla i mumkin edi.
Me a e se ushunchasiga aniq, yagona a’ i be ish mushkul, chunki bu yangi exnologik
hodisa hali o‘liq shakllanmagan.
Hozi cha “me a e se” uchun bi xil yu idik a’ i ham yo‘q.
Ba’zi olimla uni In e ne i ojlanishining yangi bosqichi deb a ashadi, boshqala esa
In e ne ning o isi deb hisoblashadi. Yana boshqala me a e seni oydalanu chila o‘z uyidan
chiqmasdan u ib u li aoliya – xa id qilish, o‘yin o‘ynash, hamko lik qilish a hokazola ni
amalga oshi a oladigan i ual makon deb a’ i laydi.
Shunga qa amay, biz me a e seni quyidagi asosiy belgila bilan a si lanadigan keng
ushuncha si a ida qabul qilishimiz mumkin: Vi ual eallik (VR), Vi ual ak i la , Raqamli
shaxsla (a a a la yoki “digi al wins”), O‘za o in eg a siya (in e ope abili y). Bu elemen la
u li xil me a e se u la ida u licha da ajada namoyon bo‘ladi [3].
Me a e se ma kazlashgan (masalan, Second Li e) yoki ma kazlashmagan (masalan,
Decen aland) shaklda aoliya yu i ishi mumkin.
Unga b auze o qali (2D) yoki VR (Vi ual Reali y) yoki AR (Augmen ed Reali y)
ko‘zoynakla i o qali ki ish mumkin [4]. Shuningdek, hap ik kos yumla yo damida ham aj iba
qilish mumkin. Me a e se hammaga ochiq bo‘lishi yoki aqa ma’lum oydalanu chila gu uhi
uchun ma jud bo‘lishi mumkin. Shuni a’kidlash joizki, me a e se hozi cha yagona izim emas.
Bugungi kunda bi -bi iga ulanmagan ko‘plab alohida me a e sela ma jud a ula ning soni ez
su ’a la bilan o ib bo moqda.
In ellek ual mulk huquqla i nuq ai naza idan, me a e sedagi i ual o a la /xizma la
hamda “almashilmaydigan okenla (NFTla )”ning qo‘llanilishi ka a ahamiya ga ega. Ammo
bu ma zuni chuqu oq muhokama qilishdan a al, ushbu ikki oi a — i ual o a la /xizma la
a NFTla o‘ asidagi a qni aniq ushun i ib olish za u .
Vi ual o a la ( a za u holla da xizma la ) — bu moddiy bo‘lmagan mahsulo la bo‘lib,
ula : eal dunyodagi jismoniy o a la ning aqamli nusxasi bo‘lishi mumkin (masalan, i ual
mashina yoki a a a uchun kiyim-kechak) yoki bu unlay ya a u chining asa u i mahsuli
bo‘lishi a aqa aqamli shaklda ma jud bo‘lishi ham mumkin [5]. Bundan ashqa i,
me a e sedagi ha bi i ual o a NFT bilan asdiqlanishi sha emas, ammo NFT o qali
asdiqlanishi mumkin. Aga ula NFT bilan bog‘langan bo‘lsa, ula ning sa dosi blokcheyn
exnologiyasi o qali amalga oshi iladi, ya’ni me a e se ichidagi onlayn bozo la da
anzaksiyala ni blokcheyn a’minlaydi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
83
NFTla ga kelsak, ula ning o‘zi bilan ula egishli bo‘lgan aqamli obyek o‘ asidagi
a qni aniqlab olish muhimdi . NFTla — bu blokcheynda o‘yxa dan o‘ gan yagona aqamli
se i ika la bo‘lib, ula aqamli obyek ning haqiqiyligini asdiqlaydi. NFT — bu aqamli
se i ika , u esa ma’lum bi aqamli obyek ga ( i ual o a yoki aqamli san’a asa iga) egishli
bo‘ladi, ammo u obyek ning o‘zi emas.
NFTla k ip o- alyu ala dan a qli a ishda bi -bi iga almash i ilmaydi — shu bois ula “non-
ungible” deb a aladi [6]. Shuningdek, NFTla k ip o ma’lumo bi ligi si a ida ba’zi exnik
a ibu la ga ega, ammo ula huquqiy jiha dan o‘z-o‘zidan mulk huquqini be maydi.
Me a e sening asosiy xususiya la idan bi i bo‘lgan — moddiy bo‘lmagan (nomoddiy)
na sala ni ya a ish a ula ni himoya qilish g‘oyasi in ellek ual mulk huquqla i uchun yangilik
emas. Uch as dan o iq aq da omida in ellek ual mulk huquqining maqsadi inson aqli
ya a u chanligi mahsulo la ini himoya qilish bo‘lgan. Shuning uchun, in ellek ual mulk
huquqla i me a e sening shakllanishida ma kaziy o‘ in egallashi abiiy hol. Me a e se
ish i okchila i ham eal dunyoda bo‘lgani kabi, in ellek ual mulk huquqi no mala iga ioya
qilishla i sha .
In e ne da bo‘lgani kabi, me a e seda ham “huquqiy bo‘shliq” ma jud emas.
Shubhasiz, in ellek ual mulk huquqla i i ual olamda ham amal qiladi, ayniqsa ula ning
moddiy bo‘lmagan abia iga ko‘ a [7]. Bi oq, ma jud milliy a Ye opa I i oqi in ellek ual
mulk me’yo la ini i ual hola la da qanday qo‘llash ke akligi masalasi hanuz sudla omonidan
aniqlanishi ke ak bo‘lgan muammo bo‘lib qolmoqda. Ba’zi mu axassisla ik icha, IMHning
moslashu chan abia i a u me a e sedagi ak i la bilan o‘xshash sohala ni himoya qilgani
sababli, ula ni me a e seda qo‘llash uchun o‘liq isloh qilish alab e ilmaydi.
Ammo shunga qa amay, ba’zi huquqiy moslash i ishla za u bo‘lishi mumkin. Shu bilan bi ga,
a ix da omida exnologik a aqqiyo la — bosma mashina, adio, ele ideniye, o okopiya,
aqamli exnologiyala a in e ne — in ellek ual mulk huquqi uchun sino si a ida qa algan,
bi oq ha sa a u ma jud qonunla doi asida zamon alabla iga moslashgan. Demak, “g‘ildi akni
qay a ix i o qilish” za u a i ug‘ilmagan.
Sud amaliyo ida (Landge ich Köln, 2008) i ual olamda ya a ilgan asa la ham
mualli lik huquqi bilan himoya qilinishi mumkinligi allaqachon asdiqlangan.
Masalan, “Second Li e” o‘yinidagi asa la bunga misol bo‘la oladi. Raqamli san’a a uning
onlayn bozo la i me a e sedan ancha oldin ma jud bo‘lgan. Bu soha yilla da omida oydali
biznes hisoblanib kelgan (Papas e anou, 2022, p.344).
Raqamli exnologiyala paydo bo‘lgach, ko‘plab san’a u la i aqamli o ma ga o‘ gan. NFT
so ib olish o qali siz aqa okenning o‘ziga egalik qilasiz, lekin bu asa ning mualli lik huquqiga
egalikni bildi maydi. NFT bilan asa o‘ asidagi aloqa huquqiy emas, balki ishonchga
asoslangan. Shu sababli, NFTla a o idagi “san’a dagi inqilob” g‘oyasi ko‘p holla da exnik a
huquqiy chega ala e’ ibo ga olinmagan holda ideallash i ilgan. Bundan ashqa i, NFT ya a ish
(min ing) ja ayonining o‘zi mualli lik huquqi buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin, chunki asa ni
blokcheynga yuklash — bu asa nusxasini ya a ish ha aka i bo‘lib, u mualli ning mu laq huquqi
hisoblanadi [8]. Shuning uchun aqa mualli yoki uning uxsa i bilan ha aka qilu chi shaxs
NFT ya a ishi mumkin, aks holda bu huquqbuza lik hisoblanadi.
Pa en la ma zusiga kelsak, me a e se bilan bog‘liq pa en a izala i hozi da juda qizg’in
muhokamada. Pa en la o‘z egala iga ix i odan iq isodiy oyda olish huquqini be adi a shu
o qali inno a siyala ni ag‘ba lan i adi.
Shu bois, me a e sedagi ix i ola ham eal dunyodagila kabi yangi bo‘lishi, ijodiy qadamni o‘z
ichiga olishi, a sanoa da qo‘llanilishi ke ak [9].
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
84
Me a e se exnologik jiha dan yangi hodisa bo‘lgani sababli, ko‘plab kompaniyala
s a egik a ishda pa en olishga ki ishgan, masalan:
Roblox, N idia, Epic Games, Mic oso , IBM, Uni y, Apple a, alba a, Me a. Bu pa en la
quyidagila ni o‘z ichiga oladi: das u iy a’mino ix i ola i, qu ilmala (VR/AR ko‘zoynakla ,
senso la , oydalanu chi in e eysla i), Mixed Reali y (MR) a Ex ended Reali y (XR)
exnologiyala i (De Pablo, 2023).
Masalan, Nike kompaniyasi 2019-yilda “C yp oKicks” loyihasi uchun “k ip og a ik
a zda himoyalangan aqamli ak i la izimi” nomli pa en olgan [10]. Bu pa en
oydalanu chiga eal oyoq kiyim so ib olganda, unga aqamli nusxa a NFT bi ik i ish
imkonini be adi. Shu o qali oydalanu chining a a a i o‘z me a e sesida shu poyabzalni
“kiyishi” mumkin. Bundan ashqa i, NFT eal poyabzalning haqiqiyligini asdiqlo chi se i ika
azi asini ham baja adi.
Shu bilan bi ga, pa en huquqida hali aniqlik ki i ilishi ke ak bo‘lgan sa olla ma jud,
masalan, a a a omonidan ya a ilgan ix i ola ga kim egalik qiladi? pa en la ning hududiy
chega ala i me a e seda qanday aniqlanadi? me a e sedagi ix i ola “yangi” deb an olinadimi?
Bu sa olla hali o‘zining huquqiy ja obini opmagan.
Me a e se kon eks ida eng qiziqa li a muhim in ellek ual mulk u la idan bi i bu— o a
belgisi ( adema k). Mualli lik huquqi adabiyo , san’a a ilmiy asa la ga, pa en la esa
ix i ochilikka aalluqli bo‘lsa, o a belgila i — bu ijo a aoliya ida o a yoki xizma la ni
boshqala inikidan a qlash uchun ishla iladigan belgila ni himoya qilu chi huquqdi . To a
belgisi bi aq ning o‘zida biznes osi asi ham, huquqiy himoya obyek i ham bo‘lib, uning
azi asi — bozo dagi o a la yoki xizma la ni aj a ib ko‘ sa ishdi . Das lab, milliy a Ye opa
I i oqi qonun chiqa u chila i sa do belgila ini a ibga solishda aqa jismoniy o a la a
xizma la ni a qlashni ko‘zda u gan edi. Ula me a e se kabi mus aqil i ual bozo paydo
bo‘lishini asa u ham qilmagan.
Shu sababli, me a e sening paydo bo‘lishi yangi a bahsli huquqiy sa olla ni kel i ib
chiqa di. Ko‘plab kompaniyala i ual eallikni yangi biznes imkoniya i si a ida an oldi. Bu,
ayniqsa, kosme ika, moda a spo sanoa ida yaqqol ko‘ inadi (masalan, Nike, Con e se). Bu
kompaniyala mahsulo la ini i ual kiyim-kechak (“skins”) yoki “phygi al” (ya’ni, eal a
i ual mahsulo kombina siyasi) si a ida akli qilmoqda [11]. Masalan, Hugo Boss, Tommy
Hil ige , Ve sace a Le i’s yaqinda AQSh Pa en a Sa do Belgila i Ido asiga (USPTO)
a izala opshi ib, me a e seda i ual o a la a i ual ko‘ gazma maydonla i ya a ishni
ejalash i di. Ula ha oki Decen aland pla o masidagi “Me a e se Fashion Week” kabi i ual
moda namoyishla ida ham ish i ok e ishmoqda (C yp o lies, 2023). Ammo ba’zi kompaniyala
hali me a e sedagi aoliya ni boshlamagan.
Bu hola dan uchinchi omonla oydalanib, ula ning b endla ini me a e seda o‘z oydasiga
ishla moqda. Masalan, He mès ishi (Eshaghian, 2023) yoki Gucci a P ada bilan bog‘liq
hola la (Uhlenhu & Be nha d , 2023, p.143).
Ba’zila ha o bu b endla nomini yomon niya da o‘z nomiga o‘yxa dan o‘ kazishga ha aka
qilgan. Shuning uchun kimdi boshqa kompaniya belgila ini i ual o a la yoki NFTla da
ishla ishi mumkinmi degan sa ol o‘ aga ashlanmoqda. Bu sa olga aniq ja ob yo‘q, a aqa
kelajakdagi sud amaliyo la i bu masalaga aniqlik ki i adi degan umiddamiz.
Ammo kompyu e o‘yinla i sohasida ba’zi amoyilla allaqachon sudla omonidan
belgilangan. Masalan, aga o‘yinda haqiqiy a omobil modelining i ual nusxasi a uning
b endi ishla ilgan bo‘lsa, oydalanu chila bu mashinani asl ishlab chiqa u chiga egishli deb
o‘ylamaydi, balki uni haqiqiylikni aks e i u chi de al si a ida qabul qiladi. Masalan, “Call o
Du y” o‘yinidagi Hum ee ha biy a omobili — bu badiiy i oda si a ida ishla ilgan. AQShdagi

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
85
Nyu-Yo k Janubiy ok ugi sudi buni adola li oydalanish ( ai use) deb opgan a shu sababli
o a belgisi buzilishi hola i bo‘lmagan. Ammo bu amoyil me a e seda o a belgila iga o‘liq
a biq e iladimi yo‘qmi, ushbu masala ochiq qolmoqda. Chunki me a e se bozo la ida
oydalanu chila aynan b endlangan i ual mahsulo ni izlaydi.
Masalan, kimdi eal hayo da Louis Vui on kiyimini ololmasa,
me a e seda uning i ual nusxasini so ib olib, s a us amzi si a ida ishla ishi mumkin. Demak,
i ual b endla ham eal b endla kabi nu uz belgisiga aylanmoqda.
Real dunyodagi kompaniyala i ual bozo la ga ki ayo ganda,
o‘z b endla ini i ual o a la uchun ham o‘yxa dan o‘ kazishla i ke ak.
Chunki ashyo iy o a la dagi himoya ha doim ham i ual muhi ga a oma ik a zda o‘ maydi.
Ba’zi olimla bu masalada shunday deydi:
Vi ual a eal o a la o‘ asida ba’zi o‘xshashlikla bo , lekin ula o‘liq almash i u chi emas
(Tann, 2022, p.1646). Masalan, ula ning aqdimo i, a qa ish usulla i a maqsadli audi o iyasi
u licha. Ammo eklama pla o mala i a ma ke ing usulla i o‘xshash bo‘lgani uchun, ula
o‘ asida ma’lum ma’noda o‘xshashlik ma jud. Na ijada, kompaniyala i ual mahsulo la
uchun alohida o a belgila ini o‘yxa dan o‘ kazishla i za u , aks holda uchinchi omonla
ula ga o‘xshash b endla ni me a e seda ishla ishi mumkin. Mashhu b end egala i esa
“bog‘liqlik eh imoli” (associa ion)ni isbo lasa, bu ula ning o a belgila ini me a e seda ham
huquqiy himoya qilish uchun ye a li bo‘ladi
Me a e se uchun sa do belgila ini o‘yxa dan o‘ kazishda bi nech a muammola paydo
bo‘ladi. Masalan, pa en la da bo‘lgani kabi, hududiylik p insipi — ya’ni, i ual o a la uchun
himoya qaysi mamlaka la da amal qiladi? Bundan ashqa i, qaysi o a a xizma la sin iga
me a e se b endla i ki i ilishi ke ak? Bugungi kunda me a e sega qiziqqan kompaniyala 9, 35,
36, 41 a 42-sin la ni anlashmoqda:
9-sin — yuklab olinadigan i ual o a la (masalan, aqamli aylla , das u la ),
35-sin — i ual chakana sa do xizma la i,
41-sin — i ual u la , ko‘ gazmala ,
42-sin — k ip o-ak i la bilan ishlash xizma la i [12].
WIPO omonidan 2023-yildan kuchga ki gan Nice Classi ica ion 12-nash ida [13] ham
shu o‘zga ishla aks e gan. Masalan, izik cha m buyumla (18-sin ) endi i ual o ma da 9-
sin ga o‘ gan. Bu sin ga “NFT o qali asdiqlangan aqamli aylla ” ki i ilgan. Shuningdek,
Ye opa I i oqi In ellek ual Mulk Ido asi (EUIPO) 2023-yilda o‘z yo‘ iqnomala ini yangiladi.
EUIPO endi “downloadable goods” (yuklab olinadigan o a la ) a amasini aniq o a u i bilan
belgilashni alab qiladi,
masalan: “NFT o qali asdiqlangan aqamli san’a aylla i” — 9-sin , “Vi ual kiyimla sa dosi”
— 35-sin (EUIPO, 2023, 6.25).
Xulosa a akli la .
Me a e se muhi ida in ellek ual mulk huquqla ining qo‘llanilishi masalasi zamona iy
huquqshunoslikning eng dolza b yo‘nalishla idan bi idi . Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, ma jud
in ellek ual mulk qonunchiligi asosan i ual muhi ga ham qo‘llanilishi mumkin, bi oq bi qa o
maxsus a ibga solish cho ala i alab e iladi.
Bi inchidan, mualli lik huquqi me a e seda ya a ilgan aqamli san’a asa la ini
himoyalashda sama ali osi a bo‘lsa-da, NFT exnologiyasi yangi muammola ni kel i ib
chiqa moqda. NFT so ib olish a oma ik a ishda mualli lik huquqla ini be maydi a
ko‘pchilik oydalanu chila bu a qni ushunmaydi. Ikkinchidan, pa en izimi me a e se
exnologiyala ining i ojlanishida muhim ol o‘ynasa-da, das u iy a’mino pa en lash bo‘yicha
min aqa iy a qla ma jud. Uchinchidan, o a belgila ining i ual mahsulo la da himoyasi
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
86
maxsus yondashu ni alab qiladi, chunki eal a i ual shaklla o‘ asidagi bog‘liqlik huquqiy
jiha dan ha doim ham aniq belgilanmagan.
O‘zbekis on Respublikasining “Mualli lik huquqi a u dosh huquqla o‘g‘ isida”gi
qonuni, “Ix i ola , oydali modella a sanoa namunala i o‘g‘ isida”gi hamda “To a belgila i,
xizma koʻ sa ish belgila i a o a kelib chiqqan joy nomla i o‘g‘ isida”gi qonunla ida
hozi cha me a e se, NFT yoki sun’iy in ellek omonidan ya a ilgan asa la bilan bog‘liq
maxsus no mala ma jud emas. Shu sababli, xo ijiy amaliyo da shakllanayo gan
yondashu la dan oydalanish muhim. Xususan, Ye opa I i oqi a AQSh aj ibasida i ual
o a la uchun alohida o a belgila ini o‘yxa dan o‘ kazish, NFTla ni huquqiy obyek si a ida
an olish hamda mualli lik huquqini okenlash mexanizmla ini jo iy e ish kuza ilmoqda.
O‘zbekis on qonunchiligida ham aqamli asa la a me a e se obyek la ini himoya qilish uchun
huquqiy mexanizmla ni ishlab chiqish za u . Bu, a alo, NFT a aqamli ak i la ning huquqiy
maqomini belgilash, mualli lik a pa en huquqla ining me a e se sha oi ida a biq e ilishini
aniqlash i ish hamda aqamli muhi dagi huquqbuza likla uchun ja obga lik cho ala ini
mus ahkamlashni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, in ellek ual mulk obyek la ining blokcheyn
exnologiyasi o qali o‘yxa dan o‘ kazilishi a asdiqlanishi izimini yo‘lga qo‘yish, milliy
eyes la ni aqamlash i ish ham muhim ahamiya ga ega. Shu yo‘l bilan me a e sedagi ijodiy
aoliya ni qonuniy himoya qilish, mualli a ishlab chiqu chila ning man aa la ini himoyalash
imkoniya la i kengayadi.
Xulosa qilib ay ganda, O‘zbekis on uchun asosiy azi a — xalqa o aj iba a milliy
huquq izimini uyg‘unlash i gan holda, me a e se muhi iga mos in ellek ual mulk siyosa ini
shakllan i ishdi . Shu o qali mamlaka imiz inno a sion i ojlanishda o qada qolmay, global
aqamli iq isodiyo da aol ish i ok e a oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. The esa Uhlenhu & Johannes Be nha d (2023). Ma ken ech im Me a e se. WRP 69(2), s.
139-146.
2. Eu opean Union In ellec ual P ope y O ice (2022a). IP and he Me a e se. Alican e:
EUIPO.
3. Ma kus Kaula z, Alexande Schmid & Felix Mülle - Eising (2022). Das Me a e se – eine
ech liche Ein üh ung. RDi 12/2022, s. 521-532.
4. Philipp A. Rauschnabel, Alexande B em & Young K. Ro (2018). “An eceden s o he
adop ion o augmen ed eali y sma glasses: A close look a p i acy isks.” Jou nal o
Business Resea ch, 92(C), 374-384.
5. Tann, C. (2022). “Vi ual Goods and NFTs: In ellec ual P ope y Challenges in he
Me a e se.” Eu opean In ellec ual P ope y Re iew (EIPR), Vol. 44, No. 12, pp. 1645–
1651.
6. G iege , Max J.; on Pose , Till; K eme , Kai (2021). Die ech swissenscha liche
Te minologie au dem Gebie de Dis ibu ed-Ledge -Technology. Zei sch i ü
Digi alisie ung und Rech (Z DR), He 4/2021, S. 394-410.
7. Andy Ramos, “The Me a e se, NFTs and IP Righ s: To Regula e o No o Regula e?”
(2022)
8. Ga be s- on Boehm, K., Haag, H., & G ube , K. (2022). In ellec ual p ope y igh s and
dis ibu ed ledge echnology wi h a ocus on a NFTs and okenized a : S udy eques ed
by he JURI commi ee (Policy Depa men o Ci izens' Righ s and Cons i u ional A ai s
Publica ion No. PE 737.709). Eu opean Pa liamen .
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
87
h ps://www.eu opa l.eu opa.eu/RegDa a/e udes/STUD/2022/737709/IPOL_STU(2022)73
7709_EN.pd
9. Eu opean Inno a ion Council and SMEs Execu i e Agency. 2022. In ellec ual P ope y in
he Me a e se. Episode III: Pa en s. A ailable a : h ps://in ellec ual-p ope y-
helpdesk.ec.eu opa.eu/news-e en s/news/in ellec ual-p ope y-me a e se-episode-iii-
pa en s-2022-05-30_en (20. 5. 2023).
10. Uni ed S a es T adema k and Pa en O ice. Pa en No. US 10, 505,726 B1, 2019.
A ailable a : h ps://pa en s.google.com/pa en /US10505726B1/en (11. 5. 2023).
11. P io , P. (2021, June 30). Phygi al—Wha is i and why should I ca e? Fo bes.
h ps://www. o bes.com/si es/ o besbusinesscouncil/2021/06/30/phygi al--wha -is-i -and-
why-should-i-ca e/
12. Hugendubel, J., & Dönch, J. (2022). De Einsa z on NFTs und ande en Token im Spo –
Ein Übe blick. Spo ech und E-Spo ech in de P axis, (11), 451-457.
13. WIPO. (2023). Nice Classi ica ion. 12 h Edi ion. h ps://www.wipo.in /classi ica ions/nice/
14. Meše ić, I. R. (2023). In ellec ual p ope y igh s in he me a e se. Regional Law Re iew,
345-359. h ps://doi.o g/10.56461/iup_ l c.2023.4.ch22
15. Mi o wo ld. 2022. A iana G ande o T a is Sco : The Bigges Me a e se Conce s.
A ailable a : h ps://www.mi o wo ld.media/lil-nas-x- o- a is-sco - he-bigges -
me a e se-conce s/ (9. 5. 2023).
16. EUIPO. 2022a. IP and he me a e se. A ailable a : h ps:// inyu l.com/ydwznh5e (13. 5.
2023).