INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
121
TO’LOV QOBILIYATSIZ KORXONA QIYMATINI BAHOLASHDA ME’YORIY
HUJJATLARDAN FOYDALANISH
Meliye Azimjon Mu odillo o’g’li
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
Moliya ka ed asi assis en i,
No maxammado a Madina Zoki o na
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
[email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqolada o‘lo qobiliya siz ko xona qiyma ini baholash ja ayonida
me’yo iy-huquqiy hujja la dan oydalanishning naza iy a amaliy jiha la i ahlil e ilgan.
Ko xonaning o‘lo ga qobiliya sizligi hola ida uning qiyma ini aniqlash iq isodiy, moliya iy a
huquqiy jiha dan muhim ahamiya ga ega bo‘lib, bu ja ayonni qonunchilik asosida a ibga
solish za u a i yo i ilgan. Shuningdek, xalqa o aj ibada ko xona qiyma ini baholashning
huquqiy mexanizmla i bilan aqqoslash asosida akomillash i ish yo‘lla i ham ko‘ ib chiqilgan.
Kali so‘zla : o‘lo qobiliya sizlik, ko xona qiyma ini baholash, me’yo iy-huquqiy hujja la ,
bank o lik, moliya iy ahlil, ak i la bahosi, O‘zbekis on qonunchiligi, iq isodiy ba qa o lik,
moliya iy hisobo , huquqiy a ibga solish.
Abs ac . This a icle analyzes he heo e ical and p ac ical aspec s o he use o egula o y and
legal documen s in he p ocess o assessing he alue o an insol en en e p ise. De e mining
he alue o an en e p ise in he e en o i s insol ency is o g ea economic, inancial and legal
impo ance, and he need o egula e his p ocess on he basis o legisla ion is highligh ed. Also,
ways o imp o e he legal mechanisms o assessing he alue o an en e p ise based on
compa ison wi h in e na ional expe ience a e conside ed.
Keywo ds: insol ency, en e p ise alua ion, egula o y and legal documen s, bank up cy,
inancial analysis, asse alua ion, Uzbek legisla ion, economic s abili y, inancial epo ing,
legal egula ion.
Аннотация. В статье анализируются теоретические и практические аспекты
использования нормативно-правовых документов при оценке стоимости
неплатежеспособного предприятия. Определение стоимости предприятия в случае его
неплатежеспособности имеет важное экономическое, финансовое и юридическое
значение, и подчеркивается необходимость регулирования этого процесса на
законодательной основе. Также рассматриваются пути совершенствования правовых
механизмов оценки стоимости предприятия на основе сравнения с международным
опытом.
Ключевые слова: неплатежеспособность, оценка предприятия, нормативно-правовые
документы, банкротство, финансовый анализ, оценка активов, законодательство
Узбекистана, экономическая устойчивость, финансовая отчетность, правовое
регулирование.
Ki ish
Bozo iq isodiyo i sha oi ida ko xonala ning moliya iy ba qa o ligi, o‘lo qobiliya i a
qiyma ini aniqlash masalala i iq isodiyo ning sog‘lom i ojlanishida muhim ahamiya kasb
e adi. Ha qanday xo‘jalik yu i u chi subyek o‘z aoliya i da omida u li iq isodiy xa -
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
122
xa a la ga duch keladi a ay im holla da o‘lo ga qobiliya siz hola ga ushib qolishi mumkin.
Bunday aziya da ko xonaning qiyma ini baholash na aqa k edi o la a in es o la , balki
da la o ganla i uchun ham dolza b masalaga aylanadi. Shu bois, ushbu ja ayonni amalga
oshi ishda me’yo iy-huquqiy hujja la asosida ha aka qilish, adola li a obyek i baholashni
a’minlash za u . To‘lo qobiliya siz ko xonani baholash — bu uning ak i la i, majbu iya la i,
da omad kel i u chi imkoniya la i hamda iq isodiy salohiya ini aniqlash ja ayonidi . Ushbu
ja ayonning asosiy maqsadi — ko xona mulkini o‘g‘ i hisobga olish, k edi o la o‘ asida
mablag‘la ni adola li aqsimlash a bank o lik ja ayonini qonuniy asosda amalga oshi ishdan
ibo a . Shuning uchun ham baholashning ba cha bosqichla i amaldagi me’yo iy-huquqiy
hujja la , milliy buxgal e iya s anda la i a xalqa o moliya iy hisobo s anda la iga mos
bo‘lishi lozim. O‘zbekis on Respublikasida ko xonala ning o‘lo qobiliya sizligi a qiyma ini
baholash ja ayonla i “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonun, “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida”gi
Qonun, shuningdek, O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligi a Da la ak i la ini boshqa ish
agen ligi omonidan asdiqlangan no ma i hujja la asosida a ibga solinadi. Ushbu me’yo iy
baza ko xonala ni moliya iy ahlil qilish, ak i la ni baholash a ula ni ealiza siya qilish
ja ayonida sha o likni a’minlashga xizma qiladi. Mazku maqolada o‘lo qobiliya siz
ko xona qiyma ini baholashda me’yo iy hujja la ning oli, ula ning amaliy qo‘llanish
mexanizmla i hamda ma jud izimni akomillash i ish yo‘nalishla i yo i iladi. Shuningdek,
xalqa o aj iba asosida baholash ja ayonini yanada sama ali ashkil e ish uchun akli a
a siyala kel i iladi. Maqolaning maqsadi — me’yo iy-huquqiy asosla ning o‘g‘ i qo‘llanilishi
o qali o‘lo qobiliya siz ko xonala ning qiyma ini adola li baholash imkoniya la ini ochib
be ishdan ibo a .
Asosiy qism.
Bozo iq isodiyo i sha oi ida ha bi xo‘jalik yu i u chi subyek ning moliya iy ba qa o ligi
uning iq isodiy aoliya ini da om e i a olish qobiliya iga be osi a bog‘liq. Ammo ay im
hola la da ko xonala o‘lo ga qobiliya siz hola ga ushib qoladi a bu hola da ula ning
qiyma ini baholash muhim iq isodiy hamda huquqiy ja ayonga aylanadi. To‘lo qobiliya sizlik
ko xonaning o‘z majbu iya la ini belgilangan mudda da baja ish imkoniya ini yo‘qo ganini
angla adi. Shu sababli, bunday ko xonala qiyma ini aniqlash ja ayoni qonunchilikda
belgilangan me’yo iy hujja la asosida amalga oshi iladi. Baholashning asosiy maqsadi –
ko xonaning ma jud ak i la ini, moliya iy esu sla ini, debi o lik a k edi o lik qa zla ini
o‘g‘ i hisoblash o qali ula ning eal iq isodiy qiyma ini aniqlashdi . Bu ja ayon aqa moliya iy
na ijala ni emas, balki ko xonaning huquqiy hola ini ham aniqlashga xizma qiladi. O‘zbekis on
Respublikasining “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonunida o‘lo qobiliya sizlik ja ayonida
ko xonaning mol-mulki, ak i la i a majbu iya la i baholanishi za u ligi, bu ja ayon esa maxsus
li senziyaga ega baholo chi ashkilo la omonidan amalga oshi ilishi belgilangan [1].
Iq isodchi olim Sh. Ka imo ning ik icha, “ko xona qiyma ini baholash — bu na aqa iq isodiy
ja ayon, balki huquqiy jiha dan asoslangan, ij imoiy mas’uliya li aoliya di ” [2]. Ushbu
ik ning mazmuni shundan ibo a ki, baholash ja ayonida aqa iq isodiy man aa la emas, balki
qonuniylik, adola a ij imoiy man aa la ham inoba ga olinishi za u . To‘lo qobiliya siz
ko xonaning qiyma ini belgilashda xolislik a sha o lik amoyilla i asosiy o‘ inda u adi.
Baholash ja ayonida bi nech a me’yo iy-huquqiy hujja la asosiy yo‘ iqnoma si a ida xizma
qiladi. Ula o asida “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida”gi Qonun, O‘zbekis on Respublikasi
Moliya azi ligining buxgal e iya s anda la i, xalqa o moliya iy hisobo s anda la i (IFRS),
shuningdek, Da la ak i la ini boshqa ish agen ligi omonidan ishlab chiqilgan me’yo iy
ko‘ sa mala muhim o‘ in u adi. Ushbu hujja la baholashning huquqiy asosini ya a ib,
qiyma ni hisoblashda yagona me odikani belgilab be adi. To‘lo qobiliya siz ko xonala ni
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
123
baholashda eng muhim bosqichla dan bi i — ak i la ni o‘g‘ i asni lashdi . Chunki ak i la
qiyma ini no o‘g‘ i aniqlash bu un baholash na ijasining ishonchliligiga salbiy a’si ko‘ sa adi.
Iq isodchi N. E gashe a’kidlaganidek, “baholash ja ayonida eng ka a xa o – ak i la ni bozo
qiyma iga emas, balki balans qiyma iga asoslab aniqlashdi ” [3]. Ushbu ik ning mohiya i
shundan ibo a ki, ko xonaning haqiqiy qiyma ini aniqlashda uning ak i la i qay a baholanib,
hozi gi bozo sha oi la iga moslash i ilishi za u .
Baholash ja ayonida quyidagi asosiy amoyilla muhim hisoblanadi: qonuniylik, xolislik,
sha o lik, hujja lash i ish a moliya iy hisobla ning aniqligi. To‘lo qobiliya siz ko xonani
baholashda bu amoyilla ga amal qilinmasa, na aqa ko xona, balki uning k edi o la i ham
moliya iy za a ko‘ ishi mumkin. Shu sababli, baholo chi ashkilo la O‘zbekis on
Respublikasi Adliya azi ligi a Moliya azi ligi omonidan asdiqlangan li senziyaga ega
bo‘lishi sha . O‘zbekis on Respublikasining “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonuni 2021-yilda
yangidan ah i qilinib, unda ko xonala ni baholash a ibi, ula ning ak i la ini ealiza siya
qilish a k edi o la o‘ asida mablag‘la ni aqsimlash mexanizmi ba a sil belgilab qo‘yilgan [4].
Mazku qonun amalda bozo iq isodiyo i alabla iga ja ob be adigan yondashu ni shakllan i ib,
ko xona qiyma ini baholashda adola li izimni ya a adi.
Shuningdek, xalqa o aj ibada ham o‘lo qobiliya siz ko xonala ni baholashda qa ’iy no ma i
asosla ma jud. Masalan, AQShda bu ja ayon “U.S. Bank up cy Code” asosida amalga
oshi iladi, unda ha bi ko xona qiyma ini baholash mus aqil ekspe la omonidan nazo a
qilinadi. Ye opa I i oqi mamlaka la ida esa ko xona qiyma ini baholash “In e na ional
Valua ion S anda ds” (IVS) asosida amalga oshi iladi [5]. Ushbu aj iba O‘zbekis on uchun
ham dolza b bo‘lib, xalqa o s anda la ni milliy qonunchilik bilan uyg‘unlash i ish o qali
baholash ja ayonini akomillash i ish imkonini be adi.
To‘lo qobiliya siz ko xona qiyma ini baholashda quyidagi asosiy bosqichla ma jud:
1. Moliya iy ahlilni o‘ kazish. Bu bosqichda ko xonaning balans hola i, oyda a za a la
hisobi, pul oqimla i ahlil qilinadi.
2. Ak i la ni baholash. Asosiy osi ala , nomoddiy ak i la , aylanma mablag‘la a
in es i siyala qay a hisoblanadi.
3. Majbu iya la ni aniqlash. K edi o lik qa zla i, soliq majbu iya la i a boshqa
o‘lanmagan qa zla hisobga olinadi.
4. Qay a iklash yoki uga ish qiyma ini aniqlash. Ko xona aoliya ini da om e i ish yoki
uga ish a ian la iga ko‘ a qiyma hisoblanadi.
5. Hisobo ayyo lash. Yakuniy baholash na ijala i qonunchilikda belgilangan a ibda
asmiylash i iladi.
Iq isodchi olima M. Rahimo aning ik icha, “ko xona qiyma ini baholashda eng muhim omil –
bu moliya iy ma’lumo la ning ishonchliligi a hujja lash i ishning o‘liqligidi ” [6]. Ushbu
ik ning mazmuni shundan ibo a ki, aga ko xonaning buxgal e iya hisobi a moliya iy
hisobo la i o‘liq a aniq bo‘lmasa, hech qanday baholash ja ayoni eal na ijani be maydi.
To‘lo qobiliya siz ko xona qiyma ini baholash na ijasida olingan ma’lumo la ko‘plab
iq isodiy qa o la qabul qilishda asos bo‘lib xizma qiladi. Masalan, bu ma’lumo la asosida
ko xonani qay a iklash, so ish yoki uga ish haqida qa o qabul qilinadi. Shu bilan bi ga,
baholash na ijala i in es o la , sud o ganla i a k edi o la uchun ishonchli axbo o manbai
bo‘lib xizma qiladi. Hozi gi da da aqamli exnologiyala ni baholash ja ayoniga a biq e ish
alohida ahamiya kasb e moqda. Elek on buxgal e iya izimla i, onlayn baholash pla o mala i
a sun’iy in ellek asosida ahlil qilish osi ala i o‘lo qobiliya siz ko xonala qiyma ini ez,
aniq a sha o aniqlash imkonini be adi. Bu esa iq isodiy sama ado likni oshi adi a inson
omili bilan bog‘liq xa olikla ni kamay i adi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
124
Xulosa.
To‘lo qobiliya siz ko xona qiyma ini baholashda me’yo iy-huquqiy hujja la dan oydalanish
iq isodiy adola , sha o lik a qonun us u o ligini a’minlashning muhim osi asi hisoblanadi.
Ushbu ja ayon ko xonaning moliya iy ba qa o ligini aniqlash, k edi o la man aa ini himoya
qilish, shuningdek, iq isodiyo da muomaladan chiqib ke ayo gan ak i la ni sama ali qay a
aqsimlash imkonini be adi. Me’yo iy hujja la asosida baholash na aqa exnik, balki ij imoiy-
iq isodiy ahamiya ga ega ja ayon bo‘lib, u moliya iy in izomni mus ahkamlashga, ko po a i
boshqa u madaniya ini i ojlan i ishga xizma qiladi. Baholash ja ayonida “Bank o lik
o‘g‘ isida”gi Qonun, “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida”gi Qonun hamda Moliya azi ligi
omonidan ishlab chiqilgan a ib a ko‘ sa mala muhim me’yo iy asos bo‘lib xizma qiladi.
Ula baholash bosqichla ini, ak i ala ni hisoblash a ibini, qa zdo likni aniqlash a mulkni
ealiza siya qilish mexanizmla ini belgilab be adi. Shu o qali da la moliya iy izimda yuzaga
kelu chi noaniqlikla ni kamay i adi a iq isodiy xa sizlikni a’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi “Bank o lik o‘g‘ isida”gi Qonuni. – Toshken , 2021.
2. Ka imo Sh. Ko xona qiyma ini baholash naza iyasi a amaliyo i. – Toshken :
Iq isodiyo nash iyo i, 2020.
3. E gashe N. Moliya iy ahlil a baholash ja ayonla ida xa olik omilla i. – “Iq isodiy
ahlil” ju nali, 2022.
4. O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligi me’yo iy hujja la i o‘plami. – Toshken ,
2023.
5. In e na ional Valua ion S anda ds Council (IVSC). In e na ional Valua ion S anda ds
(IVS 2022). – London, 2022.
6. Rahimo a M. Moliya iy hisobo ning ishonchliligi – baholash si a ining ka ola i. –
“Buxgal e iya a audi ” ju nali, 2021.
