INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
125
FAOLIYAT YURITAYOTGAN KORXONANING MOLIYAVIY HISOBOTLARIDAGI
KOEFFITSIYENTLARDAN FOYDALANIB INQIROZLI HOLATLARNING OLDINI
OLISH
Xodjimamedo Akmal Ashu o ich,
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i
Moliya ka ed asi assis en i
Obloqulo a Meh angiz Ma’ u jono na,
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i alabasi
Anno a siya. Ushbu maqolada aoliya yu i ayo gan ko xonaning moliya iy hisobo la idagi
koe i siyen la dan oydalanish o qali inqi ozli hola la ning oldini olish masalala i ahlil
qilinadi. Moliya iy koe i siyen la ko xonaning lik idlik da ajasi, qa zdo lik, en abellik a
moliya iy ba qa o ligini baholashda muhim osi a si a ida xizma qiladi. Tadqiqo na ijala i
shuni ko‘ sa adiki, moliya iy koe i siyen la dan sama ali oydalanish ko xonaning
ba qa o ligini a’minlash a inqi ozli hola la ning oldini olishda muhim ahamiya ga ega.
Kali so‘zla : moliya iy hisobo , moliya iy koe i siyen la , inqi ozli hola , lik idlik,
qa zdo lik, en abellik, moliya iy ba qa o lik, iskla ni boshqa ish, ko xona ahlili, moliya iy
moni o ing.
Аннотация. В данной статье анализируются вопросы предотвращения кризисных
ситуаций посредством использования коэффициентов в финансовой отчетности
действующего предприятия. Финансовые коэффициенты служат важным инструментом
оценки уровня ликвидности, задолженности, рентабельности и финансовой устойчивости
предприятия. Результаты исследования показывают, что эффективное использование
финансовых коэффициентов имеет важное значение для обеспечения устойчивости
предприятия и предотвращения кризисных ситуаций.
Ключевые слова: финансовая отчетность, финансовые коэффициенты, кризисная
ситуация, ликвидность, задолженность, рентабельность, финансовая устойчивость,
управление рисками, анализ предприятия, финансовый мониторинг.
Abs ac . This a icle analyzes he issues o p e en ing c isis si ua ions h ough he use o
a ios in he inancial s a emen s o an ope a ing en e p ise. Financial a ios se e as an
impo an ool in assessing he liquidi y le el, deb , p o i abili y and inancial s abili y o an
en e p ise. The esul s o he s udy show ha he e ec i e use o inancial a ios is impo an in
ensu ing he s abili y o an en e p ise and p e en ing c isis si ua ions.
Keywo ds: inancial epo ing, inancial a ios, c isis si ua ion, liquidi y, deb , p o i abili y,
inancial s abili y, isk managemen , en e p ise analysis, inancial moni o ing.
Ki ish.
Ko xona aoliya ining ba qa o ligi a uning moliya iy salohiya i iq isodiyo ning muhim omili
hisoblanadi. Ha qanday xo‘jalik yu i u chi subyek bozo sha oi ida u li iq isodiy xa -
xa a la bilan duch keladi a ba’zida inqi ozli hola la ga ducho bo‘lishi mumkin. Shu sababli,
ko xonaning moliya iy ba qa o ligini e a aniqlash a inqi ozli aziya la ning oldini olish
muhim ahamiya kasb e adi. Moliya iy hisobo la ko xonaning moliya iy hola i haqida asosiy
axbo o manbai si a ida xizma qiladi. Ula yo damida ko xonaning lik idligi, qa zdo ligi,
en abelligi a umumiy moliya iy ba qa o ligi baholanadi. Moliya iy koe i siyen la esa bu
hisobo la asosida ko xonaning iq isodiy saloma ligini ez a aniq ahlil qilish imkonini be adi.
Shu a iqa, moliya iy koe i siyen la iskla ni aniqlash a inqi ozli hola la ning oldini olishda
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
126
sama ali osi a si a ida xizma qiladi. O‘zbekis on sha oi ida moliya iy koe i siyen la dan
oydalanish ko xonala aoliya ini moni o ing qilish a ula ni ba qa o lash i ishda muhim
ahamiya ga ega. Xalqa o aj ibada esa moliya iy koe i siyen la asosida e a ogohlan i ish
izimla i ya a ilib, ko xona moliya iy muammola ining oldini olish amaliyo la i keng
qo‘llaniladi. Mazku maqolada aoliya yu i ayo gan ko xonaning moliya iy hisobo la idagi
koe i siyen la dan oydalanish o qali inqi ozli hola la ning oldini olishning naza iy a amaliy
jiha la i ahlil qilinadi. Shuningdek, bu ja ayonda me’yo iy-huquqiy baza a xalqa o
s anda la ning o‘ ni ko‘ ib chiqiladi hamda sama ali moliya iy moni o ing izimini ashkil
e ish yo‘lla i yo i iladi.
Asosiy qism.
Ko xona aoliya ining ba qa o ligini a’minlash a inqi ozli hola la ning oldini olish masalala i
zamona iy iq isodiyo da dolza b azi a hisoblanadi. Ha qanday ko xona bozo sha oi ida u li
iskla a moliya iy qiyinchilikla ga duch keladi. Shu sababli, ko xonaning moliya iy hola ini
mun azam ahlil qilish a inqi ozli aziya la ni e a aniqlashga qa a ilgan osi ala ni jo iy qilish
muhimdi . Moliya iy hisobo la a ula ning koe i siyen la i aynan shu azi ani baja ish
imkonini be adi. Moliya iy koe i siyen la ko xonaning lik idligi, en abelligi, qa zdo ligi,
moliya iy ba qa o ligi a umumiy sama ado ligini baholashga xizma qiladi. Moliya iy
koe i siyen la ko xona ahba iya iga moliya iy ba qa o likni baholashda ezko a sama ali
ahlil osi asi bo‘lib xizma qiladi. Lik idlik koe i siyen la i ko xonaning qisqa mudda li
majbu iya la ini o‘z aq ida qoplash qobiliya ini aniqlashga yo dam be adi. Masalan, jo iy
lik idlik koe i siyen i ko xonaning qisqa mudda li ak i la ini qisqa mudda li majbu iya la ga
nisba an i odalaydi. Aga bu koe i siyen pas bo‘lsa, demak, ko xona o‘z qisqa mudda li
majbu iya la ini baja ishda qiyinchilikka duch keladi a inqi oz xa i o adi [1].
Shu nuq ai naza dan, lik idlik koe i siyen la i inqi ozli hola la ning oldini olish izimida e a
ogohlan i ish osi asi si a ida muhim ahamiya ga ega. Moliya iy ba qa o lik koe i siyen la i
esa ko xonaning uzoq mudda li moliya iy ba qa o ligini aniqlashga xizma qiladi. Ula o qali
ko xonaning kapi al a kibi, uzoq mudda li qa zla a majbu iya la s uk u asini baholash
mumkin. Sh. Ka imo ning a’kidlashicha, “ko xona moliya iy ba qa o ligini baholash
moliya iy iskla ni e a aniqlash a inqi ozli aziya la ning oldini olishning asosiy osi asidi ”
[2]. Bu ik moliya iy ba qa o lik koe i siyen la ining aqa s a is ik ko‘ sa kich emas, balki
s a egik boshqa u osi asi ekanligini ko‘ sa adi.
Ren abellik koe i siyen la i ko xonaning da omad kel i ish salohiya ini baholashga yo dam
be adi. So oyda ma jasi, ak i la en abelligi a kapi al en abelligi kabi koe i siyen la
ko xona sama ado ligini aniqlashda muhim ahamiya kasb e adi. N. E gashe ning ik icha,
“ en abellik koe i siyen la i moliya iy hisobo la ni ahlil qilish ja ayonida ko xonaning
aoliya sama ado ligini ko‘ sa adi a kelajakdagi qa o la qabul qilishda asos bo‘ladi” [3].
Aga en abellik koe i siyen la i pas bo‘lsa, bu ko xonaning moliya iy salohiya i
zai lashayo ganini ko‘ sa adi a za u cho ala ko‘ ishni alab qiladi. Qa zdo lik
koe i siyen la i ko xonaning o‘z kapi ali a qa z majbu iya la i nisba ini baholaydi. Bu
koe i siyen la ko xonaning o iqcha qa z yuki os ida qolish xa ini aniqlashda muhim osi a
hisoblanadi. P o esso M. Rahimo a a’kidlaganidek, “qa zdo lik koe i siyen la i o qali
ko xonaning o iqcha qa z yuki os ida qolish xa i e a aniqlanadi a ke akli boshqa u
cho ala i ko‘ iladi” [4]. Shu a iqa, qa zdo lik koe i siyen la i moliya iy ba qa o likni saqlash
a inqi ozli hola la ning oldini olish ja ayonida be osi a ol o‘ynaydi.
Moliya iy koe i siyen la dan oydalanishning sama ali izimi mun azam moni o ing a ahlilni
alab qiladi. Bu ja ayonda moliya iy hisobo la ning o‘liqligi a ishonchliligi eng muhim sha
hisoblanadi. Xalqa o aj ibada ko xonala da inqi ozli hola la ning oldini olish izimi ya a ilgan
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
127
bo‘lib, u moliya iy koe i siyen la a boshqa moliya iy indika o la asosida ko xona
aoliya ini ahlil qiladi. Masalan, AQShda “Ea ly Wa ning Sys em” izimi moliya iy
koe i siyen la ni e a ogohlan i ish osi asi si a ida qo‘llaydi a po ensial inqi ozli aziya la ni
oldindan aniqlash imkonini be adi [5]. O‘zbekis on sha oi ida moliya iy koe i siyen la dan
oydalanish ko xona aoliya ini ba qa o lash i ish a inqi ozli aziya la ning oldini olishda
muhim ahamiya ga ega. Bu ja ayon “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida”gi Qonun, shuningdek,
xalqa o moliya iy hisobo s anda la i (IFRS) asosida amalga oshi iladi. Ko xona ahba iya i a
moliya iy xizma la moliya iy koe i siyen la ni doimiy ahlil qilib, ke akli boshqa u
cho ala ini belgilaydi.
Moliya iy koe i siyen la dan oydalangan holda inqi ozli hola la ning oldini olish ja ayoni bi
necha bosqichda amalga oshi iladi: moliya iy hisobo la ni ahlil qilish, koe i siyen la ni
hisoblash, iskla ni baholash, boshqa u cho ala ini ishlab chiqish a ula ni moni o ing qilish.
Shu o qali ko xona moliya iy ba qa o ligini a’minlaydi a kelajakdagi iskla ni kamay i adi.
Shu bilan bi ga, aqamli exnologiyala moliya iy koe i siyen la ni hisoblash a moni o ing
ja ayonini sezila li da ajada op imallash i adi. Elek on hisobo la a sun’iy in ellek asosidagi
ahlil osi ala i yo damida ko xona ahba iya iga eal aq ejimida moliya iy hola haqida
ma’lumo be iladi, bu esa ezko a sama ali qa o la qabul qilish imkonini ya a adi. Faoliya
yu i ayo gan ko xonaning moliya iy hisobo la idagi koe i siyen la dan oydalanish o qali
inqi ozli hola la ning oldini olish zamona iy iq isodiyo da muhim ahamiya ga ega ja ayon
hisoblanadi. Moliya iy koe i siyen la ko xonaning lik idligi, en abelligi, qa zdo ligi a
moliya iy ba qa o ligini baholash imkonini be adi, bu esa ahba iya ga o‘z aoliya ini sama ali
boshqa ish a xa -xa a la ni e a aniqlash imkoniya ini ya a adi.
Lik idlik koe i siyen la i ko xonaning qisqa mudda li majbu iya la ini qoplash qobiliya ini
aniqlashga yo dam be adi a inqi ozli aziya la ni e a aniqlashda muhim osi a hisoblanadi.
Moliya iy ba qa o lik koe i siyen la i uzoq mudda li moliya iy salohiya ni ahlil qilishga
xizma qiladi, en abellik koe i siyen la i esa ko xona da omad kel i ish salohiya ini baholash
imkonini be adi. Qa zdo lik koe i siyen la i esa o iqcha qa z yuki os ida qolish xa ini
aniqlash a za u boshqa u cho ala ini ko‘ ishda asosiy osi a hisoblanadi. Xalqa o aj iba a
O‘zbekis on sha oi idagi amaliyo shuni ko‘ sa adiki, moliya iy koe i siyen la dan mun azam
oydalanish ko xonaning moliya iy ba qa o ligini mus ahkamlash, inqi ozli hola la ning oldini
olish a moliya iy iskla ni kamay i ishda sama ali na ija be adi. Raqamli exnologiyala ni
jo iy qilish a sun’iy in ellek asosida ahlil osi ala ini qo‘llash bu ja ayonni yanada ezko a
sha o qiladi. Shu bilan bi ga, moliya iy koe i siyen la dan oydalanish izimi ahba iya a
moliya iy xodimla ning malakasiga ham bog‘liq bo‘lib, ula ning mun azam ayyo lanishi a
p o essional da ajada aoliya yu i ishi za u . Shu a iqa, moliya iy koe i siyen la ko xona
moliya iy ba qa o ligini a’minlash, e a ogohlan i ish izimini ya a ish a inqi ozli hola la ning
oldini olishda eng sama ali osi a si a ida xizma qiladi.
Xulosa. Xulosa qilib ay ganda, moliya iy koe i siyen la ko xona aoliya ini chuqu ahlil
qilish, moliya iy qa o la ni asoslash a xa -xa a la ni boshqa ishda muhim ahamiya ga ega.
Ula ning sama ali qo‘llanilishi ko xonaning iq isodiy ba qa o ligini mus ahkamlash, moliya iy
xa sizligini oshi ish a inqi ozli hola la ning oldini olishga xizma qiladi. Shu sababli, ha bi
ko xona ahba iya i moliya iy koe i siyen la ni mun azam hisoblab bo ish a ula ni boshqa u
qa o la ida asosiy osi a si a ida qo‘llashni oda qilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida”gi Qonuni, Toshken , 2020.
2. Ka imo Sh. Moliya iy koe i siyen la a ko xona ba qa o ligi. – Toshken : Iq isodiyo
nash iyo i, 2021.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impac ac o : 8,293 Volume 14, issue 2, No embe 2025
h ps://wo dlyknowledge.uz/index.php/IJSR wo ldly knowledge
Index: google schola , esea ch ga e, esea ch bib, zenodo, open ai e.
h ps://schola .google.com/schola ?hl= u&as_sd =0%2C5&q=wosjou nals.com&b nG
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Wo ldly-Knowledge
h ps://jou nalseeke . esea chbib.com/ iew/issn/3030-332X
128
3. E gashe N. Moliya iy ahlil me odla i a koe i siyen la dan oydalanish. – “Iq isodiy
ahlil” ju nali, 2022.
4. Rahimo a M. Qa zdo lik a moliya iy ba qa o lik. – Toshken : TDIU nash iyo i, 2021.
5. U.S. Small Business Adminis a ion. Ea ly Wa ning Sys em o Financial Dis ess,
Washing on D.C., 2020
