ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
19
BOSHQA SCHYOTIDAGI PUL MABLAG'LARI VA PUL EKVIVALENTLARNING
HISOBI
Qo'ziye a Ma una O abek qizi
Sama qand iq isodiyo a se is ins i u i Buxgal e iya ka ed asi assis en i
Tel: +998970506007
Toshboye a Sab ina Dilshod qizi
SamISI, Bank-moliya xizma la i akul e i, Bank-ishi yo‘nalishi, BI-124 gu uh alabasi
Anno a siya. Ushbu maqolada ko xonala ning boshqa schyo la idagi pul mablag‘la i a pul
ek i alen la ini hisobga olish ja ayoni, ula ning iq isodiy mohiya i hamda buxgal e iya
hisobida o‘g‘ i aks e i ish amoyilla i ahlil qilinadi. Bunda milliy buxgal e iya s anda la i
(NBS 4) a xalqa o moliya iy hisobo s anda la i (IAS 7) alabla i asosida boshqa
schyo la dagi mablag‘la ning hisob yu i ishdagi o‘ ni, lik idlikni a’minlashdagi oli hamda
moliya iy na ijala ga a’si i yo i ilgan. Shuningdek, alyu a hisobla i, akk edi i la ,
depozi la a pul ek i alen la ining hisobini yu i ishdagi amaliy jiha la ham ko‘ ib chiqiladi.
Kali so‘zla : pul mablag‘la i, pul ek i alen la i, boshqa schyo la , buxgal e iya hisobi,
alyu a hisobi, akk edi i , depozi , lik idlik, NBS 4, IAS 7.
Pul mablag‘la i a pul ek i alen la i ko xonaning eng yuqo i lik id ak i la i hisoblanadi.
Ula ko xonaning jo iy aoliya i, o‘lo ga qobiliya i hamda moliya iy ba qa o ligini
baholashda asosiy ko‘ sa kichla dan bi i si a ida qa aladi. Ko xonaning ba cha pul oqimla i
— naqd, bankdagi, boshqa schyo la dagi yoki ek i alen shakldagi mablag‘la bu
buxgal e iya hisobi izimi o qali nazo a qilinadi. Aynan shula ning o‘g‘ i hisobga olinishi
ko xona moliya iy hisobo ining ishonchliligini a’minlaydi. Boshqa schyo dagi pul
mablag‘la i deganda ko xonaning asosiy jo iy hisob a ag‘idan ashqa i joylashgan ba cha pul
ak i la i ushuniladi. Bula qa o iga akk edi i la , depozi la , che el alyu asidagi
hisob a aqla , plas ik ka ala dagi mablag‘la a aq incha oydalanilmayo gan lik id
esu sla ki adi. Ushbu mablag‘la ning o‘g‘ i hisobga olinishi ko xonaning na aqa
lik idligini, balki in es i sion salohiya ini ham belgilaydi.
IAS 7 “Cash Flow S a emen s” xalqa o s anda iga ko‘ a, pul ek i alen la i qisqa mudda li,
yuqo i lik idli a ezda naqdga aylan i iladigan in es i siyala ni angla adi. Bula , oda da, 3
oygacha mudda ga qo‘yilgan depozi la yoki qisqa mudda li da la qimma li qog‘ozla idi [1].
Demak, boshqa schyo dagi pul mablag‘la i na aqa ope a sion aoliya uchun, balki aq incha
bo‘sh mablag‘la ni sama ali boshqa ish osi asi si a ida ham xizma qiladi. O‘zbekis on
Respublikasining “Buxgal e iya hisobi o‘g‘ isida”gi Qonuni (2020-yilgi ah i ) a NBS 4
“Pul mablag‘la i ha aka i o‘g‘ isida hisobo ” s anda ida buxgal e iya hisobida pul
mablag‘la i ha aka i o‘liq, haqqoniy a izchil qayd e ilishi ke akligi belgilangan [2]. Ushbu
me’yo la asosida ko xonala ba cha pul oqimla ini ope a sion, in es i sion a moliya iy
aoliya bo‘yicha aj a ib hisobga oladila . Aynan boshqa schyo dagi mablag‘la ko‘pincha
in es i sion yoki moliya iy aoliya bilan bog‘liq bo‘ladi. Boshqa schyo la hisobini yu i ish
ko xona uchun s a egik ahamiya ga ega, chunki u esu sla ni aq inchalik joylash i ish,
alyu a iskla ini boshqa ish a pul oqimini op imallash i ish imkonini be adi. R. An hony
o‘z asa ida shunday deydi: “Pul hisobining aniqligi bu ko xona hayo iy siklini o‘liq
ushunishning kali idi ” [3]. Shuning uchun boshqa schyo la dagi mablag‘la ni nazo a qilish
moliya iy ahlilning aj almas qismi hisoblanadi. Pul ek i alen la ini hisobga olishda asosiy
amoyil — ula ning ezda pulga aylan i ilish imkoniya ini aniqlashdi . Masalan, 90 kundan
o iq mudda li depozi yoki uzoq mudda li in es i siya pul ek i alen i si a ida qa almasligi
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
20
ke ak. Buxgal e la ushbu chega ani aniqlashda IAS 7 me’yo la iga qa ’iy ioya e ishla i
lozim, chunki no o‘g‘ i asni lash moliya iy hisobo la da lik idlik ko‘ sa kichla ini buzadi.
O‘zbekis on amaliyo ida boshqa schyo la dagi mablag‘la ko‘pincha che el alyu asida
yu i iladi. Bu hola da NBS 21 “Valyu a ope a siyala ining buxgal e iya hisobi” s anda ining
alabla i qo‘llaniladi. Ku s a qla i bo‘yicha oyda yoki za a hisobo da alohida ko‘ sa iladi.
Bu jiha xalqa o me’yo la bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, hisobo la ning solish i ilishini
a’minlaydi [4].
Shuningdek, boshqa schyo dagi pul mablag‘la i ko xonaning pul oqimla i hisobo ida alohida
modda si a ida aks e i ilishi za u . Xalqa o amaliyo da bunday schyo la “ es ic ed cash”
yoki “ es ic ed accoun s” si a ida yu i iladi. Masalan, akk edi i yoki ga o dagi depozi la ,
ula dan oydalanish cheklangan bo‘lsa, moliya iy hisobo da alohida ochib be ilishi sha . F.
Wood ik icha, “buxgal e iya hisobo ida sha o lik bu na aqa aqamla o‘plami, balki
ishonchni boshqa ish izimidi ” [5]. Shu sababli, ko xona balansida bunday schyo la ni aniq
a qlash in es o la uchun ishonchli axbo o manbai bo‘lib xizma qiladi. Moliya iy
naza iyaga ko‘ a, boshqa schyo la dagi pul mablag‘la i “lik id zaxi a” si a ida qa aladi. Ula
qisqa mudda li qa zla ni qoplash, ku ilmagan o‘lo la ni amalga oshi ish yoki alyu a
bozo idagi eb anishla dan himoyalanish uchun ishla iladi. Keyns naza iyasida bu
“ anzaksion a eh iyo cho ala i mo i i” si a ida izohlanadi Ya’ni, ko xona na aqa jo iy
o‘lo la ni, balki eh imoliy moliya iy iskla ni ham hisobga olib, mablag‘la ini u li
schyo la da saqlaydi. Bugungi kunda O‘zbekis onda ko xonala ning elek on o‘lo izimla i,
onlayn-banking a aqamli hisob yu i ish imkoniya la i kengaymoqda. Bu esa boshqa
schyo la dagi mablag‘la ha aka ini eal aq ejimida kuza ish, a oma ik buxgal e iya
yozu la ini shakllan i ish a ahlil qilish imkonini be adi. Shu bois, zamona iy hisob
izimla ida boshqa schyo la moduli alohida e’ ibo bilan jo iy e ilmoqda.Shu bilan bi ga,
amaliyo da ay im muammola ham ma jud: boshqa schyo dagi alyu a mablag‘la ining ku s
a qla i kechik i ib aks e i ilishi, depozi oizla ining no o‘g‘ i asni lanishi yoki
akk edi i la bo‘yicha hujja aylanishi sus ligi. Bu muammola ni ba a a e ish uchun ichki
nazo a izimini kuchay i ish, buxgal e la malakasini oshi ish a xalqa o s anda la ga
asoslangan a oma lash i ilgan hisobo izimla ini keng oq qo‘llash za u .
Xulosa qilib ay ganda, boshqa schyo dagi pul mablag‘la i a pul ek i alen la ining hisobi bu
ko xona moliya iy boshqa u ining yu agi hisoblanadi. Ula o‘g‘ i asni lanmasa, bu un
moliya iy hisobo izimi buziladi. To‘g‘ i yu i ilgan hisob esa ko xonaga lik idlikni saqlash,
in es i sion qa o la ni asosli qabul qilish a moliya iy xa sizlikni a’minlash imkonini
be adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. In e na ional Accoun ing S anda ds Boa d (IASB). (2018). IAS 7: S a emen o cash
lows.
2. O‘zbekis on espublikasi moliya azi ligi. (2021). Milliy buxgal e iya s anda i №4
“Pul mablag‘la i ha aka i o‘g‘ isida hisobo ”.
3. An hony, R. N. (2019). Accoun ing P inciples. Bos on: Ha a d P ess.
4. O‘zbekis on Respublikasi Moliya azi ligi. (2022). NBS 21 “Valyu a
ope a siyala ining buxgal e iya hisobi”.
Wood, F. (2020). Business accoun ing. Pea son educa ion.
