ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
24
TÓMENGI AMUDARIYA BOYLARI SUWLARI BALIQLARINIŃ IZERTLENIW
TARIYXI
Sey naza o S., Allambe geno a D., Ay bae a H.
Be daq a ındaǵı Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
Ózbeks an Respublikası Р eziden i Sh.M.Mi ziee iń 2017 jıl 7 – e aldagi 4947 sanlı qa a ı
«Ózbeks an Respublikasın awajlandı ıwdıń bes iyka ǵı baǵda ı boyınsha Há eke le
s a egiyası»na bagıshlanıp qa a sociallıq a awdı awajlandı ıwga qa a ılǵan. Xalqımızdıń
azıq awqa qáwipsizligin ámiyinlewde diyxanshılıq ı, sha walıq ı, qusshılıq ı awajlandı ıw
menen bi ge balıqshılıq a awın awajlandı ıwda úlken áxmiye ke iye bolıp abıladı.
Tόmengi Amuda iya boyla ı suwla ı ix io aunası sonǵı 50-60 jıl ishinde u sanı. Ola dıń
populya sila ı suw am a ıslıǵı sebepli ez ezden όzge ip u maq a. Tόmengi Amuda iya
boyla ı suwla ı ix io awnasınıń ize leniw a ıyhın úy eniwhám analizlew a qalı bul aymaq ın
balıqla ı uw alı eo iyalıq maǵlıwma la oplaw úlken áhmiye ke iye
Bul aymaq ın balıqla ı hám ola dıń awqa lıq o ganizmle i uw alı maǵlıwma la onsha ko’p
emes. Tόmengi Amuda iya boyla ı suwla ı balıqla ı eń dáslep Be g, Nikolskiy, Tu dako ,
Sagi o , Shopashniko ala á epinen ize lengen Joqa ıdaǵı alımla iyka ınan A al eńizi
hám όmengi Amuda iya boyla ı suwla ında o’ndi islik áhmiye ke iye bolǵan balıqla dıń
i ishilik e iwiniń ize i legen.
Ási ese όmengi Ámiwdá ya boyla ı suwla nıń balıqla ınıń kelip shıǵıwı, zoogeog a iyalıq
a qalıwı hám balıqla ınıń ú qu amı ola dıń san muǵda la ı joqa ıda a ı ko’ se ilgen ilimpaz
ix iologla á epinen úy enilgen
Tόmengi Amuda iya boyla ı suwla ı ix io awası 1873-jılı Kazan Uni e si e iniń p o esso ı
M.N. Bogdano á epinen úy eniledi. Ol Ámiwdá yanıń o’mengi bόliminiń balıqla ınan
beki e, o a, sazan, ılaqa, sho an, sıla balıqla ın e eń úy enip usı balıqla dıń eń kόp
a qalǵan o ınla ın kό se ip be edi. hám 1882 jılı όziniń « Xiywa oazisi ábiya ı » degen
miyne inde bi inshi má e ilimde já iya qıladı.
1886-jılı Ámiwdá yanıń eńizge quya je inen baslap Tό kúl qalasına shekemgi a alıq a
suwla da 14 ú li balıqla ushı a uǵın O a Aziyanıń haywana la dúnyasın ize legen ilimpaz
A.M. Nikolskiy όziniń miyne inde kό se ip ό edi.
1904-jıl Rossiyalı ilimpaz A.N. Bo odin Tόmengi Amuda iya boyla ı suwla ı ix io awasın
ekspedi siyada jú ip ize leydi Ekspediciya juwmaǵında ol Ámiwdá yanıńboyla ında
balıqshılıq jaǵdayı hám o’ndi islik áhmiye ke iye bolǵan balıqla dıń dizimin ko’ se edi. Bul
aymaq ıń balıqshıla ınıń balıqla dı uslaw usılla ın jazadı.
L.S. Be g 1916, 1923, 1932, 1948 jılla da A al eńizi hám Tόmengi Amuda iya boyla ı
suwla ı balıqla ın ize lep ondaǵı ilimiy maǵlıwma la dı 1948-1949 jılla ı shıga ǵan «Ay ım
mámleke le diń hám SSSR dıń dushshı suwla ı balıqla ı” degen monog a iyasına ki gizedi.
1929-jılı Qazaqs annıń A alsk qalasında sho’lkemles i ilgen Usı s an siya xızme ke le i A al
eńizi balıqla ın, Ámiwdá ya, Sı dá ya basseynle indegi balıqla dıń sanın baqlawga aladı.
Báqlaw ná iyjele i boyınsha ix iolog alım G.V. Nikolskiydiń, 1938-jılǵı «Tajiks an balıqla ı»,
1940-jılǵı «A al eńizi balıqla ı» a lı monog a iyala ı baspadan shıqadı.
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
25
1931-1933 jılla ı joqa ıdaǵı s an siya á epinen a nawlı ekspedi siya sho’lkemles i ilip
Cha djaw qalasınan Ámiwdá yanıń eńizge quya je ine deyingi a alıq ıń balıqla ı ize lenedi.
Bul ekspedi siyanıń ma e ialla ı Ámiwdá yanıń o ańǵı hám o’mengi aǵımı boyınsha 1933-
jılı usı s an siyanıń a ınan G.V. Nikolskiy, S.I. Yagudina, V.Ya. Pank a o la á epinen «A al
balıqshılıq xojalıqla ı miyne le i », degen a amada ki ap bolıp baspadan shıǵadı. Bul ki ap a
Amuda iyaga sıpa lama be iledi hám onıń balıqla dúnyasınıń ayı ım ú le i uw alı
maǵlıwma la be iledi.
D.M. Mu a o (O a Aziya mámleke lik uni e si e i alımı) 1947-jılı ose balıqla ı ishinen
úlken sumı ay balıǵınıń uzınlıq, salmaq, jas hám o’siw ezliginiń ko’ se kishle i boyınsha
ize lew jumısla ın alıp ba adı.
1950-jılı bu ınǵı awkamnıń zoologiya ins i u ınıń Ámiwdá yanı ize lewge hám oǵan
baylanıslı suwla dı ize lew boyınsha maǵlıwma la ı oplamı G.X. Shaposhniko anıń
«Amuda iya balıqla ı » degen a penen baspadan shıǵadı. A o Ámiwdá yanıń balıqla ınıń
qáliplesiw a iyxın jazadı hám ola dıń qısqasha zonala boyınsha bo’liniwine de oq ap ό edi.
1963-jılı F.A. Tu dako «Rıbı Qı ǵız balıqla ı » degen úlken monog a iya jazadı. Ol usı
monog a iyada A al basseyniniń ix io aunası uw alı ilimiy- eo iyalıq maǵlıwma la be edi.
F.A. Tu dako balıqla dıń Ámiwdá ya boylap a qalıwı, ayı ım ú le diń dá yada zonaǵa
bo’liniwle i uw alı bi inshile den maǵlıwma la be gen ilimpaz
A al eńizi, Ámiwdá ya hám onıń ishki kólle i boyınsha ix iologiyalıq, gid obiologiyalıq hám
balıqshılıq xojalıǵı boyınsha ize lewle 1959-jılı Qa aqalpaqs anda O’zbeks an ilimle
akademiyasınıń Qa aqalpaqs an bo’limi shólkemleskennen keyin baslandı. Bul jas ilimiy
mekemeniń ilimiy jumısla ı A al eńiziniń hám Ámiwdá yanıń suwı ham onıń ix io awnasın
ize lewge qa a ıladı. juwmaǵı «Rıbnıe zapası A alskogo mo ya i pu i ix a sionalnogo
ispolzo aniya» degen a penen 1964-jılı usı ilimiy ins i u ıń ilimpazla ı á epinen A al eńizi
balıqla ı zapası hám ola dan ná iyjeli paydalıw degen a ama menen oplam bolıp shıga ıladı.
İlimpazla dan L.P. Pa lo skaya A al súweniniń Ámiwdá yada jasawı wakı la ındaǵı
biologiyasın úy enedi. 1966, 1968 hám 1976 jılla ı L.P. Pa lo skaya, K. Suyuno a,
Guse ala súwenniń ko’beyiw dáwi in ize leydi. 1072 jıl L.P. Pa lo skaya hám K. Yusupo
qılısh balıq ıń Ámiwdá yada jasaw dáwi in ize legen, N.I. Sagi o kishi hám úlken sumı ay
balıqla ın há á epleme ize legen. 1966 -1979 jılla ı Sho an á izlile , ma qa R. Tlewo , J.
O azbae , N. Sagi o la á epinen ize ilengen. R. Tlewo , N. Sagi o A al qa ako’z
balıǵınıń dá yada jasaw dáwi indegi biologiyasın 1966 jılı, 1964, 1972, 1979 jılla ı, A al
beki esi, sumı ay (úlken, kishi) balıqla ı hám ıqlımlas ı ılǵan se yuga balıqla ın ze legen.
Ámiwdá yanıń suwınıń gid ologiyalıq jaǵdayla ı uw alı I.M. Joldaso a 1976 miyne le i ja ıq
kό edi
S.O. Osmano 1948-jıldan baslap Ámiwdá ya balıqla ın ize leydi ham «Ózbeks an balıqla ı
hám kesellikle i» degen monog a iyanı ja iya e edi. 1972 jılla ga kelip biologiya ilimdok o ı
p o esso R.Teuo ıń “Qa aqalpaq balıqla ı” degen ki abı baspadan shıgadı Bul ki ap a
Tomengi Amuda iya boyla ı balıqla ınıń ú qu amı hámbiologiyalıq ozgeshelikle i sόz
e iledi Balıqla dıń pa azi le i uw alı 1996 jılla ı B Allamu a o ıń, 2002 jılı A Qu banoanıń,
izeykesh ham salı a ızla ı balıqla ı ekologiyası boyınsha D. Qoshano ıń 2022 jılla ı ilim
ize lew jumısla ın a ap ό iw o ınlı
Juwmaqlap ay qanda házi gi dawi de aymaq a suw am a ıslıǵı kúsheyip a ı ǵan máhalde
Amuda iya boyla ı suwla ında ushı asıp a ı ǵan balıqla dıń ekologiyasın ize lew ham ola dı
saqlap qalıw jolla ın abıw oǵada áxmiye li esaplanadı.
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
26
Adebiya la :
1. Be g. L.S. Rıbı p esnıx od SSR i sop edelnıx s an. 1948 г., İzd- o ANSSR
2. Sagi o I.I. 1983, Rıbı i ko mo ıe bespoz onochnıe s ednego i nijnego echeniya
Amuda i. İzd- o «Fan», Uzbekskoy SSR.
3. D Koshano . Amuda yo quyi oqimi su ha zala idagi baliq cha oqla ining
oziqlanishi a o e a a . alsa a anla i dok o i (phd) ilmiy da ajasini olish uchun ayё langan
2020 y Nukus
4. Nikolskiy G.V. 1938, ıbı Tadjikis ana. M.L., Izd- o ANSSSR.
5. Osmano S.O. 1971, Pa azi o auna ıb Uzbekskoy SSR. Tashken .
