ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
49
GIDROKSOXINOZALIN VA UNING HOSILALARI ASOSIDA
KOMPLEKSLARNING SINTEZI VA TUZILMA XUSUSIYATLARI
Rejapo a Muxlisa Tojimama qizi
Namangan iloya i, Namangan shaha
85-mak ab kimyo ani II- oi ali oʻqi u chisi
KIRISH. So‘nggi o‘n yillikla da koo dina sion kimyo anining jadal i ojlanishi me all
ionla ining o ganik ligandla bilan o‘za o a’si ini o‘ ganish o qali yangi ba qa o kompleks
bi ikmala ya a ish imkonini be di. Me all kompleksla i na aqa undamen al kimyo iy
adqiqo la da, balki sanoa , ibbiyo , ekologiya a ma e ialshunoslik sohala ida ham muhim
o‘ in u moqda. Ayniqsa, oksigen a azo dono a omla ini o‘z ichiga olgan a oma ik
ligandla asosidagi kompleksla yuqo i ba qa o lik, mu akkab uzilish a keng unksional
imkoniya la i bilan aj alib u adi. Shu nuq ai naza dan, gid oksoxinozalin a uning hosilala i
bugungi kunda ilmiy adqiqo la ning ma kazida u ibdi. Ushbu moddala ning molekulya
uzilishida a oma ik halqa bilan bog‘langan gid oksil (–OH) a azo li (–N=) gu uhla ning
ma judligi ula ni sama ali chela chi (koo dina sion) ligand si a ida aj a ib u adi.
Gid oksoxinozalin molekulasidagi dono a omla me all ionla i bilan kuchli ko alen a ion
xa ak e li bog‘la hosil qilishi mumkin bo‘lib, bu hosil bo‘lgan kompleksla ning uzilma a
izik-kimyo iy xususiya la ini ubdan o‘zga i adi. Shu sababli, bunday ligandla asosida
ya a ilgan kompleksla ka ali ik aollik, biologik sama ado lik, elek o‘ kazu chanlik a
op ik ja ob xususiya la iga ega bo‘lishi mumkin. Gid oksoxinozalin asosidagi kompleksla
u li o‘ ish me all ionla i, jumladan nikel(II), mis(II), kobal (II) a ux(II) bilan ba qa o
bi ikmala hosil qiladi. Me allning elek on kon igu a siyasi, ion adiusi a koo dina sion
soniga qa ab kompleksla ning geome iyasi – ok aed ik, k ad a -plana yoki e aed ik –
shaklla da bo‘lishi mumkin. Ha bi geome ik uzilma o‘ziga xos spek al, magni a
e modinamik xususiya la ga ega bo‘lib, ula ni aniqlash o qali me all–ligand o‘za o a’si
mexanizmini ushunish imkonini be adi. Shuningdek, kompleksla ning ba qa o ligi,
molekulala a o o‘za o a’si la i a elek on zichlik aqsimo ini aniqlashda en genos uk u
ahlil hamda Xi sh eld si la ahlili muhim ol o‘ynaydi. Gid oksoxinozalin a uning
hosilala i asosida sin ez qilingan kompleksla ko‘plab amaliy yo‘nalishla da qo‘llanilishi
mumkin. Ula ning bi qismi me all ionla ini bog‘lab u u chi chela chi eagen la si a ida
anali ik kimyoda, ba’zila esa ka aliza o yoki bio aol moddala ning me all hosilala i si a ida
a ma se ika a bio ibbiyo da ishla iladi. Shu bilan bi ga, bunday kompleksla elek oak i
a op ik aol ma e ialla si a ida senso la , o oka ali ik izimla hamda quyosh ba a eyala i
exnologiyala ida ham is iqbolli hisoblanadi. Mazku adqiqo ning dolza bligi shundaki,
gid oksoxinozalin a uning hosilala i asosida kompleksla ning sin ezi na aqa yangi
koo dina sion bi ikmala ni olish, balki ula ning uzilma–xususiya bog‘liqligini aniqlash
imkonini be adi. Bu esa me all ionining abia i a ligandning elek on uzilishi o‘ asidagi
o‘za o a’si la ni chuqu ahlil qilish uchun ilmiy asos ya a adi.
TADQIQOT METADOLOGIYASI. Tadqiqo ishla i gid oksoxinozalin a uning hosilala i
asosida u li o‘ ish me all ionla i bilan kompleks bi ikmala sin ez qilish, ula ning uzilishini
aniqlash hamda izik-kimyo iy xususiya la ini ahlil qilishga qa a ildi. Tadqiqo bi necha
bosqichda amalga oshi ildi: sin ez ja ayoni, kompleksla ni aj a ish a ozalash, ula ning
a kibi a uzilishini spek oskopik hamda k is allog a ik usulla yo damida o‘ ganish.
TAHLIL VA NATIJALAR
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
50
Tadqiqo da omida gid oksoxinozalin a uning u li hosilala i asosida nikel(II), mis(II) a
kobal (II) ionla i bilan sin ez qilingan kompleksla ba a sil o‘ ganildi. Na ijala shuni
ko‘ sa diki, ligandning molekulya uzilishi a dono a omla ining joylashu i hosil bo‘lgan
kompleksla ning geome iyasi a ba qa o ligiga sezila li a’si ko‘ sa adi. Ligandla oda da
biden a yoki iden a koo dina sion xususiya ga ega bo‘lib, ula ning azo a kislo od
a omla i me all ma kaz bilan sama ali bog‘lanadi. Shu sababli, kompleksla ko‘pincha
ok aed ik yoki k ad a -plana geome ik shaklla da ba qa o lashadi, bu esa me al ionining
elek on kon igu a siyasi bilan uz iy bog‘liq. IR spek la da kuza ilgan eb anishla
ligandning koo dina sion aol gu uhla i bilan me all ma kaz o‘ asidagi bog‘lanishning
ma judligini asdiqladi. Masalan, C=N gu uhining eb anish chas o asi kompleks hosil
bo‘lganda sezila li da ajada pas lashini ko‘ sa di, bu esa me all ionining azo a omiga
koo dina siya qilganligini bildi adi. Shuningdek, O–H bog‘lanish eb anishining pasayishi
gid oksil gu uhining me all bilan bog‘langanligini asdiqladi. Bu spek al o‘zga ishla ligand
a me all o‘ asidagi elek on almashu ning in ensi ligini ko‘ sa adi a kompleksla ning
ba qa o ligiga hissa qo‘shadi. UV–Vis spek oskopiya na ijala i kompleksla ning elek on
o‘ ish ja ayonla ini aniqlashda muhim ahamiya ga ega bo‘ldi. D–d o‘ ishla asosan 350–600
nm diapazonda kuza ildi, bu esa kompleksla ning k ad a -plana yoki ok aed ik
geome iyada ekanligini asdiqlaydi. Liganddan me allga elek on o‘ ish (LMCT) a
me alldan ligandga elek on o‘ ish (MLCT) ja ayonla i ham spek al chiziqla da o‘z i odasini
opdi. Bu o‘ ishla kompleksla ning elek on zichlik aqsimo i a me all ma kaz a o idagi
simme iyani aniqlashga yo dam be di.
NMR ahlili, ayniqsa ¹H NMR a ¹³C NMR, ligandla ning molekulya uzilishidagi
o‘zga ishla ni a me all ma kaz bilan bog‘langan a omla ning kimyo iy muhi ini aniqlash
imkonini be di. Ligand p o onla ining signal chas o ala idagi siljishla me all ioniga
bog‘lanish na ijasida yuzaga kelgan elek on zichlik o‘zga ishla ini ko‘ sa di. Bu na ijala
kompleksla ning uzilmasi a koo dina sion geome iyasini aniqlashda qo‘shimcha ishonchli
ma’lumo be di. Elek on spin ezonans (ESR) ahlili pa amagni kompleksla da elek on
hola ni aniqlashga xizma qildi. Mis(II) a kobal (II) kompleksla ida ESR spek la i me al
ionining koo dina sion muhi iga mos kelu chi g- ak o la ni ko‘ sa di, bu esa
kompleksla ning elek on kon igu a siyasi a ligand bilan o‘za o a’si ini aniqlash imkonini
be di. Bu usul kompleksla ning simme iya a elek on zichlik xa ak e is ikasini chuqu
o‘ ganish uchun muhim bo‘ldi. Te mog a ime ik ahlil (TGA/DTA) kompleksla ning e mal
ba qa o ligini a pa chalanish ja ayonla ini aniqlashga xizma qildi. Tahlil na ijala i shuni
ko‘ sa diki, gid oksoxinozalin ligandiga asoslangan kompleksla yuqo i ha o a la da ham
ba qa o bo‘lib, pa chalanish bi necha bosqichda sodi bo‘ladi. Bu kompleksla ning k is all
panja asidagi kuchli me all–ligand bog‘lanishla i a molekulala a o odo od bog‘la i
na ijasida hosil bo‘lgan ba qa o uzilmala ga ega ekanligini ko‘ sa adi. K is allog a ik ahlil
en genos uk u me odla i yo damida amalga oshi ildi. Kompleksla ning k is all panja asi a
molekulala ning joylashu i aniqlanib, a omla a o maso ala a bu chakla hisoblandi.
Na ijala gid oksoxinozalin ligandining me all ma kaz bilan hosil qilgan koo dina sion
bog‘lanishla i u ayli kompleksla ko‘pincha ok aed ik a k ad a -plana geome ik
uzilmala da ba qa o lashishini ko‘ sa di. Bu geome ik shaklla ligandning biden a
koo dina sion xususiya i a me all ionining elek on kon igu a siyasi bilan bog‘liq bo‘lib,
ula ning izik-kimyo iy xususiya la iga be osi a a’si ko‘ sa adi. Molekulala a o o‘za o
a’si la Xi sh eld si la ahlili o qali baholandi. Na ijala odo od bog‘la i, an-de -Vaals
kuchla i a π–π s acking kabi zai o‘za o a’si la ning kompleksla ning k is all ba qa o ligida
muhim ol o‘ynashini ko‘ sa di. Ligandning a oma ik halqala i a me all ma kaz o asidagi
elek on almashu k is all panja aning ba qa o ligiga sezila li hissa qo‘shadi. Xi sh eld ahlili
na ijala i molekulala a o o‘za o a’si la a ula ning ene ge ik o‘lchamla i haqida ba a sil
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
51
ma’lumo be di, bu esa kompleksla ning uzilish–ba qa o lik bog‘liqligini ushunishga
yo dam be di. Naza iy DFT hisoblashla i kompleksla ning op imallash i ilgan geome iyasi
a elek on zichlik aqsimo ini aniqlashga xizma qildi. Hisoblash na ijala i ekspe imen al
ma’lumo la bilan yaxshi mos keldi a kompleksla ning HOMO–LUMO a qla i, elek on
zichlik aqsimo i a me all–ligand o‘za o a’si ining ene ge ik jiha la ini ochib be di. Bu esa
gid oksoxinozalin asosidagi kompleksla ning elek on xususiya la i a eak i lik da ajasini
oldindan p ognozlash imkonini be di. Tahlil na ijala ini umumlash i ib ay adigan bo‘lsak,
gid oksoxinozalin a uning hosilala i bilan hosil bo‘lgan me all kompleksla i yuqo i da ajada
ba qa o bo‘lib, ula ning uzilmasi ligandning dono a omla i a molekulya geome iyasi
bilan be osi a bog‘liq. Kompleksla ning izik-kimyo iy xususiya la i, xususan spek oskopik
ko‘ sa kichla , k is all uzilma a e mal ba qa o lik ma’lumo la i bi -bi ini o‘ldi adi a
kompleksla ning koo dina sion geome iyasi hamda molekulala a o o‘za o a’si la ini
aniqlashda ishonchli asos bo‘lib xizma qiladi. Shu bilan bi ga, olingan na ijala
gid oksoxinozalin asosidagi kompleksla ning ka ali ik aoliya i, biologik aolligi a
ma e ialshunoslikdagi po ensial qo‘llanilishi haqida muhim ilmiy ma’lumo be adi, bu esa
keyingi adqiqo la a amaliy ishlanmala uchun mus ahkam poyde o ya a adi.
XULOSA
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, gid oksoxinozalin a uning u li hosilala i asosida sin ez
qilingan me all kompleksla i yuqo i da ajada ba qa o a unksional xususiya la ga ega.
Ligandla ning azo a kislo od dono a omla i me all ma kaz bilan sama ali koo dina sion
bog‘la hosil qilishi na ijasida kompleksla ok aed ik yoki k ad a -plana geome iyada
ba qa o lashadi. Spek oskopik ahlilla – IR, UV–Vis, NMR a ESR – kompleksla ning
molekulya a elek on uzilmasini aniqlashda muhim ma’lumo la be di. Bu ahlilla me all–
ligand o‘za o a’si ining in ensi ligi a elek on almashu ja ayonla ini ochib be di.
K is allog a ik ahlil na ijala i kompleksla ning geome ik shaklla i, a omla a o maso ala i a
bu chakla ini aniqlash imkonini be di, Xi sh eld si la ahlili esa molekulala a o o‘za o
a’si la ning k is all ba qa o ligidagi olini ko‘ sa di. Te mog a ime ik a DFT hisoblashla i
esa kompleksla ning e mal ba qa o ligi a elek on uzilish xa ak e is ikala ini asdiqladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Co on, F. A., & Wilkinson, G. (1999). Ad anced Ino ganic Chemis y (6 h ed.). John
Wiley & Sons.
2. Nakamo o, K. (2009). In a ed and Raman Spec a o Ino ganic and Coo dina ion
Compounds (6 h ed.). John Wiley & Sons.
3. Le e , A. B. P. (1984). Ino ganic Elec onic Spec oscopy (2nd ed.). Else ie .
4. Miessle , G. L., Fische , P. J., & Ta , D. A. (2013). Ino ganic Chemis y (5 h ed.).
Pea son.
5. Desi aju, G. R., & S eine , T. (2001). The Weak Hyd ogen Bond: In S uc u al
Chemis y and Biology. Ox o d Uni e si y P ess.
