ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
85
O‘ZBEKISTON SANOAT KORXONALARIDA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI
BAHOLASHNING INNOVATSION USULLARI
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
Abdug‘a o o a Ziyodabonu Alishe qizi
Anno a siya: Mazku ilmiy maqolada O‘zbekis on sanoa ko xonala ining moliya iy
ba qa o ligini baholashda inno a sion yondashu la a aqamli ahlil usulla ini qo‘llash
za u a i ahlil qilingan. Tadqiqo da an’ana iy moliya iy baholash ko‘ sa kichla i (lik idlik,
en abellik, qa zdo lik, kapi al uzilmasi) bilan bi qa o da, sun’iy in ellek asosidagi
p ognozlash, ESG (En i onmen al, Social, Go e nance) indika o la i hamda aqamli s ess-
es modella ining amaliy sama asi o‘ ganilgan. 2019–2024-yilla o alig‘ida “O‘zbekne gaz”
AJ, “O‘zme kombina ” AJ a “O‘zel exsanoa ” kabi yi ik sanoa ko xonala ining moliya iy
ko‘ sa kichla i ahlil qilinib, inno a sion baholash usulla i an’ana iy yondashu la ga nisba an
yuqo i aniqlik a ba qa o likni a’minlashi isbo langan. Tadqiqo na ijala i O‘zbekis on
sanoa ko xonala ida in eg a siyalashgan moliya iy baholash modelini jo iy e ish, aqamli
ahlil a sun’iy in ellek osi ala idan oydalangan holda moliya iy boshqa u ni
akomillash i ish za u ligini ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : moliya iy ba qa o lik, inno a sion baholash, sanoa ko xonala i, aqamli ahlil,
ESG, sun’iy in ellek , kapi al uzilmasi, s ess- es .
Ki ish. O‘zbekis on iq isodiyo i so‘nggi yilla da sanoa lash i ish a di e si ika siya
ja ayonla ini jadallash i ayo gani bois, sanoa ko xonala ining moliya iy ba qa o ligini
a’minlash masalasi milliy iq isodiy siyosa ning us u o yo‘nalishiga aylanmoqda.
Raqoba ba dosh iq isodiyo uchun ko xonala na aqa ishlab chiqa ish qu a la ini
kengay i ishi, balki o‘z moliya iy hola ini doimiy moni o ing qilib, ba qa o boshqa u
s a egiyala ini ishlab chiqishi za u . Ayniqsa, ene ge ika, me allu giya, kimyo a
mashinasozlik a moqla ida aoliya yu i u chi yi ik sanoa subyek la i uchun moliya iy
ba qa o lik ko xonaning uzoq mudda li i ojlanishining asosi hisoblanadi. An’ana iy ahlil
usulla i (lik idlik, en abellik, o‘lo qobiliya i) ko xonaning aqa hozi gi moliya iy hola ini
i odalasa, inno a sion baholash osi ala i uning kelajakdagi ba qa o lik salohiya ini
aniqlashga imkon be adi. Shu bois mazku maqolada O‘zbekis on sanoa ko xonala ining
moliya iy ba qa o ligini baholashda zamona iy, in eg a siyalashgan a inno a sion usulla ni
qo‘llashning ilmiy-naza iy asosla i hamda amaliy sama ala i ahlil qilinadi.
O‘zbekis on sanoa a moqla ining ba qa o i ojlanishi mamlaka iq isodiyo ining
poyde o ini ashkil e adi. Ayniqsa, ene ge ika, me allu giya, kimyo a mashinasozlik
sohala i mamlaka yalpi ichki mahsulo ining sezila li qismini shakllan i adi. Shu bois ushbu
a moqla da aoliya yu i ayo gan ko xonala ning moliya iy ba qa o ligini aniqlash, uni
saqlab qolish a mus ahkamlash s a egiyala ini ishlab chiqish milliy iq isodiy xa sizlikning
muhim a kibiy qismidi . Bugungi kunda ko xonala oldida na aqa en abellikni a’minlash,
balki uzoq mudda li moliya iy ba qa o likni ka ola lash azi asi ham u ibdi.
Moliya iy ba qa o lik ushunchasi ko xonaning o‘z aoliya ini o‘z mablag‘la i hisobidan
da om e i ish, o‘lo majbu iya la ini o‘z aq ida baja ish a ashqi iq isodiy shokla ga
ba dosh be a olish qobiliya ini bildi adi. Ammo an’ana iy ahlil usulla i — lik idlik,
en abellik, kapi al uzilmasi kabi ko‘ sa kichla — ko xonaning moliya iy hola ini aqa
o‘ mishdagi na ijala asosida baholaydi. Bu esa kelajakdagi iskla ni p ognoz qilishda ye a li
emas. Shu sababli, bugungi kunda sanoa ko xonala ining moliya iy hola ini aniqlashda
inno a sion baholash yondashu la ini qo‘llash za u a i o moqda.
Inno a sion baholashning asosiy mohiya i shundaki, u aqamli exnologiyala , sun’iy in ellek ,
ka a ma’lumo la (Big Da a), ESG (En i onmen al, Social, Go e nance) indika o la i a
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
86
s ess- es modella i o qali moliya iy ko‘ sa kichla ni chuqu oq ahlil qilish imkonini be adi.
Masalan, “O‘zbekne gaz” AJ, “O‘zme kombina ” AJ a “O‘zel exsanoa ” kabi yi ik
ko xonala da moliya iy ahlil izimla i bosqichma-bosqich aqamlash i ilib, olingan
ma’lumo la asosida ko xonaning eal aq ejimidagi ba qa o lik da ajasi aniqlanmoqda.
Bunday yondashu la o qali moliya iy iskla ni e a aniqlash a qa o la ni ezko qabul
qilish imkoniya i ya a ilmoqda.
Raqamli moliya iy ahlil usulla i ko xonaga ichki moliya iy oqimla ni doimiy kuza ish
imkonini be adi. Masalan, sun’iy in ellek asosida ishlab chiqilgan algo i mla ko xonaning
k edi o‘lo la i, qa zdo lik a da omadla o‘ asidagi bog‘liqlikni ahlil qilib, keyingi
cho akdagi moliya iy xa la ni p ognoz qiladi. Bu usul, ayniqsa, yuqo i kapi al sig‘imli
a moqla da — ne -gaz, me allu giya a ene ge ika ko xonala ida — o‘zini oqlamoqda.
Shuningdek, ko xona moliya iy sog‘lomligini baholashda ESG indika o la ining qo‘llanilishi
moliya iy na ijala ni ekologik a ij imoiy omilla bilan uyg‘unlash i ish imkonini be adi.
Moliya iy ba qa o likni baholashning yana bi inno a sion yondashu i — s ess- es
modella idi . Bu me od ko xonaning moliya iy hola ini u li inqi ozli s sena iyla sha oi ida
sino dan o‘ kazish imkonini be adi. Masalan, xomashyo na xla i 20 oizga oshsa yoki
alyu a ku si 15 oizga o‘zga sa, ko xonaning oyda, qa zdo lik a lik idlik da ajala i qanday
o‘zga ishi oldindan baholanadi. “O‘zbekne gaz” AJda 2024-yilda o‘ kazilgan s ess- es
ahlilla i na ijasida ko xona moliya iy majbu iya la i 10–15 oiz oshgan sha oi da ham o‘z
o‘lo qobiliya ini saqlab qola olish imkoniga ega ekani aniqlangan. Bu esa moliya iy
boshqa u izimining mus ahkamligini asdiqlaydi.
S a is ik ahlilla ham inno a sion baholash yondashu la ining sama ado ligini ko‘ sa moqda.
2019–2024-yilla o alig‘ida yi ik sanoa ko xonala ining so oydasi 60 oizdan o iq o‘sdi,
qa zdo lik da ajasi esa 44,5 oizdan 41 oizgacha pasaydi. Shu bilan bi ga, o‘z mablag‘la
ulushi (kapi al uzilmasi koe i sien i) 0,56 dan 0,61 gacha oshdi. Sun’iy in ellek asosidagi
baholash modella i an’ana iy ko‘ sa kichla ga qa aganda moliya iy ba qa o likni 15–20 oiz
aniqlik bilan p ognoz qila oladi. ESG ey ingla ining oshishi esa ko xonala ni xalqa o
in es o la uchun yanada jozibado qiladi.
Moliya iy ba qa o likni baholashning inno a sion usulla i na aqa iq isodiy sama ado likni
oshi adi, balki boshqa u madaniya ini ham yangi bosqichga olib chiqadi. An’ana iy
moliya iy hisobo la da aqa sonli na ijala aks e i ilsa, aqamli ahlil a ESG indika o la i
ko xonaning ba qa o i ojlanish salohiya ini, ij imoiy mas’uliya ini ham yo i adi. Shu bilan
bi ga, ko xonala uchun aqamli moliya iy pla o mala ya a ish, big da a asosida qa o qabul
qilish, hamda AI yo damida p ognozlash izimla ini ishlab chiqish moliya iy boshqa u
si a ini sezila li oshi adi.
Xulosa. Xulosa qilib ay ganda, O‘zbekis on sanoa ko xonala ida moliya iy ba qa o likni
baholashning inno a sion usulla ini qo‘llash dolza b masalaga aylanmoqda. Raqamli ahlil,
sun’iy in ellek , ESG baholash a s ess- es modella ini bi galikda qo‘llash ko xonala
moliya iy salohiya ini aniq baholash, iskla ni boshqa ish a ba qa o i ojlanish
s a egiyala ini ishlab chiqish imkonini be adi. Bunday yondashu O‘zbekis on sanoa
a moqla ining aqoba ba doshligini oshi ish, xalqa o moliya iy izimga in eg a siyalashish
hamda milliy iq isodiyo ning ba qa o o‘sishiga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Ak amo ich K.A. (2022). Ko xona moliya iy ba qa o ligini baholashning naza iy a
amaliy asosla i. — Toshken : Inlib a y.uz.
2. E gashe a F. (2021). Ne -gaz a mog‘ida moliya iy ba qa o likni a’minlashda
inno a sion yondashu la . — “Iq isod a moliya” ju nali, №3.
3. Tu suno A.A. (2022). O‘zbekis on sanoa ko xonala ida moliya iy boshqa u ni
akomillash i ishning zamona iy yo‘nalishla i. — “Iq isodiyo a inno a sion exnologiyala ”
ju nali, №4.
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
87
4. Ka imo B.B. (2020). O‘zbekis on sanoa a moqla ida moliya iy ba qa o likni
a’minlash mexanizmla i. — O‘zbekis on Iq isodiyo i ju nali, №2.
5. Nu i dino a M. (2023). Moliya iy ahlilda inno a sion baholash ko‘ sa kichla i izimi.
— TDIU ilmiy maqolala o‘plami, №5.
6. Lukashe ich N.S. (2018). Финансовая устойчивость промышленных предприятий:
методы и показатели оценки. — Москва: КиберЛенинка.
7. G i senko O.V. (2020). Современные инструменты оценки финансовой
устойчивости предприятий. — Журнал “Финансы и кредит”, №12.
8. Ismael H., Zawojska A. & Siudek T. (2024). Oil P ice Vola ili y and Capi al S uc u e
Decisions in Ene gy Companies. — Eu opean Resea ch S udies Jou nal, Vol. 27(1).
9. Ma imu hu M., e al. (2023). De e minan s o Financial S abili y in Asian Oil and Gas
Fi ms: An Empi ical Analysis. — Sus ainabili y (MDPI), Vol. 15(8).
