ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
92
AXBOROTNI ISHONCHLI BAHOLASHDA MATEMATIK YONDASHUV:
RAQAMLAR BILAN FIKRLASH SAN’ATI
Qo’qon da la un e si e i, Pedagogika anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Abdupa aye Xasanboy Abdu axmono ich
Qo‘qon da la uni e si e i Ma ema ika yo‘nalishi 2-bosqich alabasi
Madaminjono Abdulbosid Doniyo o‘g‘li
Anno a siya: Ushbu maqolada axbo o ni ishonchli baholashda ma ema ik yondashu ning
ahamiya i, aqamli a akku a media sa odxonlikning o‘za o in eg a siyasi ahlil qilinadi.
Tadqiqo da eh imollik naza iyasi, s a is ika a aqamli ahlil usulla ining axbo o
ishonchliligini baholashdagi o‘ ni yo i iladi. Shuningdek, xalqa o ashkilo la – UNESCO,
OECD, McKinsey hamda S a is a hisobo la iga asoslanib, aqamla o qali ik lashning ilmiy
a amaliy jiha la i ahlil e iladi.
Kali so‘zla : ma ema ika, axbo o , ishonchlilik, s a is ika, eh imollik, aqamli a akku ,
media sa odxonlik.
МАТЕМАТИЧЕСКИЙ ПОДХОД К НАДЕЖНОЙ ОЦЕНКЕ ИНФОРМАЦИИ:
ИСКУССТВО МЫШЛЕНИЯ ЦИФРАМИ
Аннотация: В статье рассматривается значение математического подхода при
надежной оценке информации, анализируется интеграция цифрового мышления и
медиаграмотности. Используются теоретические основы вероятности, статистики и
цифрового анализа. На основе отчетов международных организаций – UNESCO, OECD,
McKinsey и S a is a – раскрываются научные и практические аспекты мышления
числами.
Ключевые слова: математика, информация, надежность, статистика, вероятность,
цифровое мышление, медиаграмотность.
MATHEMATICAL APPROACH TO RELIABLE INFORMATION ASSESSMENT:
THE ART OF THINKING IN NUMBERS
Abs ac : This pape analyzes he impo ance o ma hema ical app oaches in assessing
in o ma ion eliabili y and explo es he in eg a ion o digi al hinking and media li e acy. I
emphasizes he ole o p obabili y heo y, s a is ics, and da a analysis me hods in e alua ing
in o ma ion accu acy. Based on epo s om UNESCO, OECD, McKinsey, and S a is a, he
s udy e eals scien i ic and p ac ical aspec s o nume ical easoning.
Key wo ds: ma hema ics, in o ma ion, eliabili y, s a is ics, p obabili y, digi al hinking,
media li e acy.
Ki ish
Axbo o as ida inson a akku i aqamla o qali i odalanmoqda. Ha kuni biz millionlab
ma’lumo oqimi o asida qa o qabul qilamiz. Bunday sha oi da axbo o ni ishonchli baholash
– na aqa media sa odxonlikning, balki ma ema ik a akku ning ham aj almas qismidi .
UNESCO (2023) ma’lumo la iga ko‘ a, so‘nggi yilla da no o‘g‘ i ma’lumo la hajmi 60% ga
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
93
oshgan. Shu sababli, ishonchlilikni baholashda ma ema ik yondashu za u iy ahamiya kasb
e moqda.
Asosiy qism
Axbo o ni ishonchli baholashda ma ema ik yondashu — bu ma’lumo la ni sonli ahlil qilish,
ula ni aqqoslash, eh imollik a man iqiy bog‘lanishla asosida xulosa chiqa ish ja ayonidi .
Media sa odxonlik esa shaxsni axbo o oqimi ichida anqidiy ik lashga, dalilla ni
ekshi ishga a manipulya i ma’lumo la ni aniqlashga o‘ ga adi. Ushbu ikki yo‘nalish bi -
bi ini o‘ldi adi.OECD (2024) hisobo ida ay ilishicha, aqamli sa odxonlik da ajasi yuqo i
bo‘lgan mamlaka la da yolg‘on axbo o ga ishonish eh imoli 40% kam oqdi . Bu esa aqamli
a akku ning ij imoiy a iq isodiy ba qa o likdagi olini ko‘ sa adi.
Masalan, ij imoiy a moqla da a qa ilayo gan “so‘nggi s a is ik ma’lumo la ”ni baholashda
o‘qu chi aqamla ning manbasini, namuna hajmini, o‘lcho bi ligini a hisoblash usulini
ahlil qilishi lozim. Aga bu ko‘nikma shakllangan bo‘lsa, insonni sox a axbo o bilan
chalg‘i ish qiyin bo‘ladi. Shuningdek, ma ema ik a akku media kon en ni baholashda ham
oydalidi — masalan, g a ikala , diag ammala , oizla a dinamik o‘zga ishla ni ahlil
qilishda u haqiqa ni aqamla o qali ko‘ sa adi.
Shuningdek, McKinsey (2023) adqiqo la iga ko‘ a, ashkilo la da ma’lumo la ga asoslangan
qa o qabul qilish madaniya i mahsuldo likni o‘ acha 5–6 ba oba oshi adi. S a is a (2024)
s a is ikala iga binoan, global axbo o oqimining 70% dan o ig‘i aqamli a moqla da
shakllanadi, bu esa ma ema ik yondashu la o qali ula ni il lash za u a ini kuchay i adi.
Axbo o ishonchliligini ma ema ik baholashda quyidagi omilla muhim hisoblanadi:
- Manba ishonchlilik koe i sien i ( eliabili y index)
- Eh imollik ahlili a s a is ik dispe siya
- Ma’lumo la o‘ asidagi ko elya siya da ajasi
- Axbo o ning aq a kon eks bilan bog‘liqligi
Bu ko‘ sa kichla o qali ha qanday axbo o ning ishonchlilik da ajasi aqamli a zda
baholanadi.
Raqamla bilan ik lash san’a i — bu inson a akku ining yuqo i bosqichidi . U aqa
ma ema ik hisob-ki ob emas, balki ik lash madaniya i, man iqiy xulosa chiqa ish a
axbo o ga asosli yondashu ni angla adi. Shu bois a’lim izimida media sa odxonlik a
ma ema ika in eg a siyasi o qali o‘qu chila da anali ik ik lashni shakllan i ish za u .
Xulosa
Xulosa qilib ay ganda, axbo o ni ishonchli baholashda ma ema ik yondashu na aqa ilmiy,
balki amaliy ahamiya ga ham ega. Raqamli a akku , s a is ik ahlil a eh imollik naza iyasi
asosida shakllangan ik lash usuli insonni anqidiy ik lashga, dalilla ni ekshi ishga a xolis
xulosa chiqa ishga undaydi. Raqamli sa odxonlikni i ojlan i ish uchun a’lim izimiga
media a ma ema ika in eg a siyasini jo iy e ish muhimdi .
Foydalanilgan adabiyo la
1. UNESCO. Media and In o ma ion Li e acy Repo . – Pa is: UNESCO, 2023. – 15–33-be .
2. Qodi o a D. Media sa odxonlik a anqidiy ik lash asosla i. – Toshken : Fan Nash iyo i,
2024. – 12–25-be .
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
94
3. OECD. Digi al Li e acy and In o ma ion Reliabili y Index. – Pa is: OECD Publishing,
2024. – 22–39-be .
4. Tu suno A. Raqamli a akku a ma ema ika. – Toshken : O‘zbekis on Milliy Uni e si e i
Nash iyo i, 2023. – 88–95-be .
5. S a is a. Global Media T us Repo . – 2023. – 17–22-be .
