Askeri Bir Rütbe Olarak "Onbaşı"lığın Tarihsel Süreçte Kullanımı

The Use O "Co po a e"
As a Mili a y Rank in His o ical
P ocess
The ank o onbaşı (co po al) eme ged as he lowes
non-commssoned pos on w hn he O oman
ml a y s uc u e, g adually assumng key
esponsbl es n dscplne, n e nal secu  y, anng,
and coo dna on. F s eco ded du ng he egn o
Mehmed II, he ank became ns  u onalzed h ough
19 h-cen u y e o ms and acqu ed b oade symbolc
and socal sgnficance. Pos oned as an ope a onal
lnk n he chan o command, onbaşılık unc oned no
me ely as a ank bu as a ole-defined den  y. Ths
s udy offe s a comp ehens e examna on o he
hs o cal de elopmen and ns  u onal ole o onbaşı
w hn he O oman a my, d awng on a ch al
documen s, legal ex s, and pe od sou ces.
Keywo ds: Co po al, Ml a y Hs o y, Non
Commssoned Office , O oman Hs o y.
Abs ac
Ta hn Peşnde / The Pu su o Hs y
D ., D . Gözde Kalaycı, ORCİD:0009-0001-2401-4103, E-pos a: [email p o ec ed]
SORUMLU YAZARLAR/CORRESPONDING AUTHOR
Gözde KALAYCI
Konya/Tü kiye.
E-pos a/E-mail: [email p o ec ed]
Baş u u/Submied: 06.07.2025
Son Re izyon/Las Re ision Recei ed: 25.08.2025
Kabul/Accep ed: 01.09.2025
ATIF/CITATION:
Gözde, KALAYCI, “Aske i Bi Rü be Ola ak “Onbaşı”Lığın Ta ihsel Sü eç e Kullanımı” Ta ihin Peşinde Ulusla a ası Ta ih e Sosyal
A aş ı mala De gisi, S. 34, (2025), 97-112
“Aske  B Rü be Ola ak
“Onbaşı”Lığın Ta hsel Sü eç e
Kullanımı”
Onbaşılık, Osmanlı aske î eşkla ında en al düzey as ü be ola ak o aya
çıkmış; zamanla aske  dspln, eğ m e se k-da e gb alanla da ü beyle
doğ u o an ılı gö e le üs lenmş  . Osmanlı kaynakla ında lk ola ak Fa h
dönemnden  ba en gö ülmeye başlayan bu ü be, 19. yüzyıldak
e o mla la b lk e ku umsal hye a şdek ye , gö e  bel gnleşmş
aske , oplumsal e sembolk anlamla ıyla günümüzde de a lığını
sü dü en n elk kazanmış ı . Hye a ş çnde o o  enn uygulayıcı
düzeydek emslcle nden b  hâlne gelen onbaşılık, sadece aske  b
ü be değl, s l alanla da da hye a ş e so umluluk bel mek çn
kullanılan b kmlğe dönüşmüş ü . Bu çalışma, lk gö ünümünden  ba en
onbaşı e onbaşılık ka amla ının a hsel sü eç ek anlamı e şle n a h
kaynakla ına dayalı ola ak o aya koymak amacındadı .
Anah a Kelmele : Onbaşı, Aske î Ta h, As subay, Osmanlı Ta h.
ÖZ
Gözde KALAYCI *
“
Yıl/Yea : 2025 | Sayı/Issue: 34 | Say a/Page: 97-112
A aş ı ma Makales / Resea ch A icle
Doi: 10.5281/zenodo.17551952
ULUSLARARASI TARİH e SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ
INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY AND SOCIAL RESEARCH
KALAYCI | Aske i Bi Rü be Ola ak “Onbaşı”Lığın Ta ihsel Sü eç e Kullanımı
98
Gi iş
ske î a ih a aş ı mala ındaki gelişim, yalnızca muha ebeye odaklanan geleneksel
yaklaşımın ye ini büyük ölçüde değiş i i ken o dula ı bü ün yönle iyle a aş ı an
çalışmala a bı akmış ı . Bu yeni yaklaşım, o dunun sadece sa aş alanındaki
pe o mansını değil, aynı zamanda lojis ik yapısını, oplumsal e kile ini, aske î eği im
sis emini e bü ok a ik işleyişini de inceleme alanına dahil e mek edi . Böylece aske î a ih
yazımı, da bi muha ebe k onolojisinden çıka ak çok boyu lu bi inceleme alanına
dönüşmüş ü . Aske î a ih a aş ı mala ına yeni bi bakış açısı ge i en bu eğilim genel ola ak
“yeni aske î a ih a aş ı mala ı” ola ak adlandı ılmak adı .
1
Yeni aske î a ih anlayışının
ge i diği yenilikle den bi i de subay sını ının dışındaki as ü beli aske le in o du eşkila ı e
muha ebele deki ye i e işle i hakkındaki a aş ı mala ın önünü açmasıdı . Aske î hiye a şide
yapının komu aya ekabül eden kısmı, ü bele e bunla a asındaki as lık-üs lük ilişkisiyle
beli lenmek edi . Bu bağlamda makalemizin konusu olan onbaşılık, ü besiz aske sını ından
son a gelen bi ü be ola ak anımlanmış; komu a-kıdem düzeninde de bu konuma uygun bi
işle üs lenmiş i . Me cu li e a ü de doğ udan ü bele i konu edinen eya bi ek ü beyi
konu edinen akademik me in yok denecek kada azdı . Aske i ü be çeşi le indeki a ış e
bunla ın a klı adlandı mala ını işa e eden ü bele mode n o dula ın gelişimiyle pa alellik
gös e i . Bu sü eç e ü bele le ilgili anımla da zaman zaman değişiklikle e anlam
değişmele i olsa da beli li bi s anda oluşmuş u . Aynı sü eç e subay e as subay s a üsünün
de aske i hukuk çe çe esinde ni eliği anımlanmış e bu sını la ın kendi içindeki ü be e
ü be işa e le i beli ginleşmiş i . Mode n Osmanlı ka a o dusunun ku uluşunu Asâki -i
Mansu e-i Muhammediye ile başla ı sak bu o dunun ilk kanunnamesinden günümüze kada
geçen sü ede yapılan değişiklikle kanunname, kanun, nizamname e benze i gibi
me inle den akip edilebili .
Tü k o dusunun mode nleşme sü ecinde ü be adla ı e işa e le indeki büyük değişlik
Cumhu iye döneminde yapılmış ı . Bu dönemde zabi e küçük zabi ola ak adlandı ılan
genel ü be sını landı ması subay e as subay ola ak düzenleni ken Osmanlı dönemindeki
bazı ü be adla ı da kullanılmaya de am e miş i . Ö neğin; ça uş, küçük zabi ye ine bulunan
gedikli e baş e as subay sını ı ü bele i içinde geçmek edi . Bu ada ça uş ü besinin Osmanlı
klasik döneminde bi çok a klı ye de e a klı s a üle için kullanıldığını beli memiz
ge ekmek edi . Onbaşılığın ise bi s a üyü gös e en ü be adlandı ması ola ak e ken
dönemle den be i bu açıdan dikka çeken bi değişime uğ adığı söylenemez. Mode n o duyla
be abe ça uş e onbaşı kullanımında klasik dönemdeki kullanımına benze yaygınlık si il
* D . Gözde Kalaycı, ORCİD:0009-0001-2401-4103
E-pos a: [email p o ec ed]
1
De . Ce a Şayin, Gül ekin Yıldız, Osmanlı Aske i Ta ihini A aş ı mak: Yeni Kaynakla Yeni Yaklaşımla , Ta ih Vak ı
Yu Yayınla ı,2012, s. 58-83.
A
Ta ihin Peşinde | The Pu sui O His o y
Ulusla a asi Ta ih e Sosyal A aş i mala De gisi - In e na ional Pe iodical Fo His o y And Social Resea ch
99
alanla ı da kapsamak adı . Subay s a üsünü gös e en
zabi liğin si il alanla da yaygın kullanımı
bulunmazken mode n o dunun ilk dönemle inde
küçük zabi liğe dahil edilen ça uş e onbaşılığın
aske iye dışında kullanımı ay ıca üze inde du maya
ge ek i en bi bağlamda değe lendi ilebili .
Bu makale aske i ü bele a asında subay e
as subay sını ının dışında bi s a üyü i ade eden
onbaşılığın Osmanlı klasik e mode n o du sis emi
içindeki ye i e işle ini o aya koyma amacındadı .
Makalede öncelikle onbaşı adının e imolojik kökeni,
Ba ı o dula ında onbaşı benze i ü benin o du içindeki
ye i e işle i üze inde du ulmuş, daha son a Osmanlı
o dusundaki a ihsel sü eç eki gö ünümü o aya
konulmuş u . Doğ udan onbaşı e onbaşılık üze ine
akademik li e a ü de espi e iğimiz bi çalışma
bulunmamak adı . Onbaşılığın Ba ıdaki a ihsel
gelişimi e ili ken as subay sını ıyla bazı dönemle de
çakışması günümüz as subaylığından ziyade
dönemiyle ilişkilendi ilmelidi . Makalede, Osmanlı
eşkila a ihiyle ilgili bi incil kaynakla , aske î a ih
kapsamındaki mode n li e a ü , kanunname,
nizamname, kanun e ilgili a şi belgele i kullanılmış,
elde edilen doküman a ihsel bağlamı içinde analiz
edilmiş i .
1. İlkçağ O dula ından Mode n O dula a; Onbaşılık
Roma o dusunda a is ok a la e e le a asındaki bağı sağlamak amacıyla bi bakıma
günümüzdeki as subaylığa ekabül eden bi o a sını oluş u ulduğu kabul edilmek edi .
2
Tü kçe kökenli onbaşı ü besinin Ba ıdaki ka şılığı co po al di . La ince co pŏ ālis kelimesinden
gelen bu kelime, bedene ai olan, beden anlamına gelmek edi . Co pŏ ālis, aynı zamanda yine
La ince pigno a ile eş anlamlı olan ehin e possessio ile eş anlamlı olan sahip olma anlamında da
kullanılmış ı .
3
Aske i bi ü be olan co po al kelimesinin bu ada ü besiz aske in bi disiplin
al ında zap ı, zap e me, aske e lide lik e me gibi iş yükü olduğunu gös e en sahip olma e
ehin anlamıyla kullanıldığı anlaşılmak adı . Roma İmpa a o luğu’ndan son a Ba ı
o dula ında 16. yy.’a kada olan sü eç e onbaşılığın s anda bi ni elik kazandığı söylenemez.
Tü kçe onbaşı ü besinin kelime anlamındaki sayısal i ade La ince e diğe Ba ı dille inde
bulunmamak adı . Bu açıdan bakıldığında kelimenin Ba ı dille inde kullanılan kelime anlamı
onbaşılığın o duyla ilişkisinin daha so is ike bi yo umu olduğu gö ünmek edi . Ancak
makalenin esas amacının dışına çıkmamak için bu yönde bi a aş ı maya ih iyaç
duyulmamış ı .
2
Da id W. Hogan, A nold G. Fisch, Robe W igh , The S o y O The Noncommissioned O ice Co ps The Backbone o
The A my, Cen e o Mili a y His o y Uni ed S a es A my,Washing on, D.C., 2007, s.44.
3
h p://www.pe seus. u s.edu/hoppe /, h ps://www.oed.com/sea ch/dic iona y/?scope=En ies&q=co po al,
Cha l on T. Lewis, Cha les Sho , Co pŏ ālis, A La in Dic iona y, Cla endon P ess, 1879.
Genç onbaşı; bu ada okuyacağın
şu bi kaç sa ı hep senin iyiliğin
için yazılmış ı . Bu sene, a ık
alimle ini bi i ip im ihanda
kazana ak onbaşı oldun. Yani
ge ek kendi sözünü e ge ekse
zabi le inin sözle ini, emi le ini
sana e ilecek manga ne e le ine
yap ı acak bi ü be aldın. Bu
ne e le e öyle bi ami lik
e melisin ki onla hem seni
se melile , sözle ini yüz
ekşi meden yapmalıla , öğü le ini
e enbihle ini dinlemelile , he
aki e he ye de senin
emi le inden, öğü le inden dışa ı
çıkmamalıla .”
Başça uş, 10 Temmuz 1328, S.1, ss.5.
KALAYCI | Aske i Bi Rü be Ola ak “Onbaşı”Lığın Ta ihsel Sü eç e Kullanımı
100
La ince co po alis kelimesine dayalı co po al kelimesinin günümüzdeki anlamına yakın
kullanımı 16. yy.’dan son adı . Bu yüzyıla kada co po al ü besinin komu a e iği aske sayısı
5’ en 30’a kada değişmek edi . 16’ncı yüzyıldan son a sa aş ak ikle indeki değişim, yeni
ha p eknolojile i, eknik unsu la ın çeşi liliği, geniş coğ a yala da denizaşı ı aske i aaliye le ,
mode n as subay sını ını oluş u acak gö e e so umlulukla ın dönüşümünün emeli
olmuş u . Böylece as ü belile in komu anlık sı a ı onla ın p es ij e iş yükünü a ı mış ı .
Ö neğin; Ame ika bağımsızlık sa aşı e iç sa aş dönemle inde, deniz aşı ı aaliye le e ek
ola ak o man, dağ gibi ulaşım koşulla ı zo lu yolla da ha i donanımlı aske in ha eke hızını
a ı mak için piyade ne e ine ih iyaç a masından dolayı ağı op a abala ı eya sü a ile in
sayısının azalması ge ekmiş i . Bu da ak ik değişimine sebebiye e miş “linee ac ic” o aya
çıkmış ı .
4
Linee ac ic, nizamın ön planda olduğu aynı zamanda ekipmanla ın hızlı e doğ u bi
şekilde kullanılmasını ön gö en bi düzeni mecbu kılmış ı. Dağınık o du düzeni ile sa aş,
ye ini ha sa aşına bı akmış özellikle piyade sını ında nizam daha önemli hale gelmiş i. Bu
dönemde ipik bi piyade bölüğü dö ça uş, dö onbaşı e ye miş al ı e den oluşmak aydı.
Bu ada ne e sı alı bi şekilde eşkila lanı ken ü beli aske ne e e pa alel bi şekilde
du mak aydı. He bi sı a on ne e den oluşu du e he iki sı aya bi onbaşı lide lik
e mek eydi.
5
1779 yılında Ba on F ede ick Wilheim on S euben, Regula ions o he O de and
Discipline o he T oops o he Uni ed S a es adlı ese inde dönemin as subayla ının (Non
commissioned o ice ) gö e e so umlulukla ını ay ın ılı bi şekilde e miş i .
6
Bluebook
ola ak bilinen bu ese de, as subayla ın ba ış a e sa aş a so umlu oldukla ı iş yükü ile özlük
hakla ını açıkça yazılmış ı . Ki ap a özellikle sa aş alanında ha düzeni ile yaylım a eşinin
doğ u uygulanması, hızlı e doğ u mane a yap ı ma, ha ın sa unması e ko unması gibi
gö e le onbaşıla ın işle i beli gin bi şekilde e ilmiş i . Bu işle le ini as subay sını ının
öncüsü olan ça uşla la be abe yü ü üyo olsala da onbaşıla aynı zamanda ça uşla ın
ko uyucusu ola ak azi elendi ilmiş i . Daha öncele i ne e in eği im so umluluğu subayla da
iken bu dönemde lide lik bece ile ini a ı mak e eği im sayesinde yeni ak ikle i öğ e mek
amacıyla ne e eği imi as subayla a geçmiş i . Böylece ha düzeninde emel igü as subayla
olmuş u .
7
16’ncı yy.’dan son a yaygınlaşan co po al-onbaşı ü besinin s anda laşmasında Von
S euben’ın 18. yy. sonuna doğ u yayımladığı ese inin önemli e kisi bulunmak adı . Onbaşılık
e ha a as subay sını ı Von S euben’den önce daha çok bi çeşi emi e i ola ak gö ülü ken,
sa aşın yeni biçimi Von S euben’in ese ine yansıdığı şekliyle bu gö ünümü değiş i miş i .
Ame ikan o dusunda onbaşılık Osmanlı De le i’nde olduğu alaylı aske le a asından seçilen
kapalı bi sis eme sahip i. Önceki dönemle de onbaşı seçimi daha çok işinde emayüz eden
ne e üze inden olu ken 18’nci yüzyılın sonla ından i iba en okuma yazma bilen,
o ganizasyon ye eneği gelişmiş, ne e i zap edebilecek lide lik özellikle ine sahip kişile
seçilmiş i . Böylece subay sını ıyla beli ginleşen o dula ın komu a kademesiyle e a asında
i iba ı sağlayacak düzenli bi hiye a şik yapı o aya çıkmış ı .
8
Ay ıca bu dönemde
4
Hogan, s.25.
5
Hogan, s.23-34.
6
Tam me in için; h ps://a chi e.o g/de ails/2575061R.nlm.nih.go /page/n2/mode/2up
7
Hogan, s.25.
8
The Noncommisioned O ice Guide, TC 7-22.7, Da ed 7 Ap il 2015, Headqua e s, Depa men O The A my, Washing on,
Janua y 2020, s. 4.
Ta ihin Peşinde | The Pu sui O His o y
Ulusla a asi Ta ih e Sosyal A aş i mala De gisi - In e na ional Pe iodical Fo His o y And Social Resea ch
101
as subaylık sını ına, o duda ne e i alim yap ı ma e eği im e me gibi so umlulukla
yüklenmiş e bu iş yükle i ile be abe onbaşıla daha çok e le a asında düzenin sağlanması
e emizlik işle inde gö e almışla dı .
A apçada onbaşının ka şılığında kullanılan “a i ” kelimesinin Hz. Peygambe dönemine
kada giden ö neği bulunmak adı . A i ü besi İslam o dusunda manga benze i unsu la ın
başındakile e e ilmiş i . Ay ıca kabile eisle ine un an e ü be ola ak a i kelimesi
kullanılmış ı .
9
Onbaşı ü besinin, Tü k a ih yazımında yaygın ola ak kabul edilen anlamı e
işle i ise Me e Han’ın aske i eşkila ındaki düzenlemeye dayandı ılı . Onluk (decimal) sis em
ola ak ka şımıza çıkan bu düzenleme o dunun 1000, 100 e 10 aske e ay ıla ak komu asına
uygun aske i ni elikle e haiz komu an a amasını içe mek edi . Bin kişinin başında bulunan
aske e binbaşı, yüz kişinin başında bulunan aske e yüzbaşı, on kişinin başında bulunan aske e
ise onbaşı ü besi e cih edile ek o du eşkil edilmiş, bü ün unsu la emi -komu a sis emi ile
bi bi ine bağlanmış ı .
10
Bu sis em, bi bi le ine bağlı, koo dineli, se k e ida eyi am anlamıyla
ge çekleş i ebilen bi o duyu oluş u muş u . Sayı ola ak on e baş kelimele inin
bi leşmesinden oluşan onbaşı kelimesinin aske i ü be ola ak kullanımının ne zaman o aya
çık ığı konusunda kesin bi şey söylemek mümkün gö ünmüyo . Ancak ilk Tü kçe yazılı
me inle olan Gök ü kle döneminde “on” e “baş” kelimele inin bugünkü anlamıyla
kullanıldığı bilinmek edi .
2. Osmanlı De le i’nde Onbaşılık
O dunun manga se iyesindeki unsu la ına lide lik, disiplin, düzen, eği im e unsu la
a asında koo dinasyonu sağlayan onbaşı a ihsel sü eç boyunca en as ü beli aske ola ak
ka şımıza çıkmak adı . Bahsi geçen ü beye dai Osmanlı kaynakla ındaki en e ken a ihli
belge, Fa ih e II. Bayezid dönemle ine ai i .
11
Fa ih döneminde ne e e e ilen akçe
mik a la ına dai olan bu belgede onbaşıla a 150 akçe cülus e ildiğinden bahsedilmek edi .
15. yy.’e kada gö e i, o duda, kışlala da, kı ala da ne e le in yanında bulunup koo dinasyon
sağlayıcı e nizam düzenleyici ola ak ka şımıza çıkan onbaşılık ü besi, 16. yy.’e gelindiğinde
bu iş yükle ine ila e en a klı gö e le de de bulunmak zo unda kalacak ı. Ö neğin; 14.yy.’den
i iba en Bozoklu Şeyh Celal ile başlayan e bundan son aki isyanla a da adını e ecek olan
“Celali isyanla ı” adı al ında de le in ida esinden memnun olmayan med ese eği imli
kişile in çıka dığı suh e isyanla ı, onbaşıla ın iş yükündeki ilk değişimin gö ündüğü
ö nekle dendi .
12
1585-1586 yılla ı a asında Anadolu’nun pek çok ye inde o aya çıkan ka gaşa dolayısıyla,
soygunculuk, üş e e ha aç oplama gibi bahanele le ka ışıklığa sebep olan olayla
nedeniyle Çankı ı sancağı baş a olmak üze e Kas amonu e Bolu sancakla ına hükümle, bahsi
geçen ka ışıklığı du du mak maksadıyla yiği , cengâ e kimsele den onbaşıla yazılmasına e
il e le i ile bu esadı du du mala ı için emi e ilmiş i .
13
Böylece Osmanlı klasik döneminde
iç isyanla ın bas ı ılmasında lide lik pozisyonunda onbaşı sı a lı gö e lile o aya çıkmış ı .
Dolayısıyla onbaşıla aske i yapı içinde on kişinin başı olmanın dışında gü enliğin
sağlanmasında emsil ni eliğine haiz kişile ola ak kullanılmış ı . Bu ü den sı a a haiz olup
9
Mus a a Zeki Te zi, “Abbâsi De le i’nin Aske î Teşkila ında O du Komu anlığı e Rü bele ”, Belle en, C. 53, S.206, Nisan
1989, s.153-166.
10
İb ahim Ka esoğlu, Tü k Milli Kül ü ü, Ö üken Yayınla ı, İs anbul, 1988, s.282.
11
Cumhu başkanlığı De le A şi le i Başkanlığı Osmanlı A şi i (BOA), TS.MA.e, 850-18.
12
Müc eba İlgü el, “Celali isyanla ı”, TDVİA, C.7, S.252-257, İs anbul, 1993, s. 252.
13
Cumhu başkanlığı De le A şi le i Başkanlığı Osmanlı A şi i (BOA), A.{DVNSMHM.d…, 61-43.

KALAYCI | Aske i Bi Rü be Ola ak “Onbaşı”Lığın Ta ihsel Sü eç e Kullanımı
102
gö e üs lenen kişile in bi sü e son a onbaşı sı a ıyla yap ıkla ı işle de suiis imalde
bulundukla ı gö ülmüş ü . Ö neğin; M. 1707’de Si as’ a başıboş kişile in “biz onbaşıyız”
diye ek eşkıyalık yap ıkla ına dai gelen habe le üze ine aille in yakalanmala ı için emi
e ilmiş i .
14
18. yy.’de de le in güç mekanizması olan o du içe isinde il imasla , us a-çı ak şeklindeki
yükselme p osedü le in suiis imali sonucunda pa a ka şılığı ü be sa ılması e özellikle
yeniçe i ai esindeki bozulmala gibi so unla de le i çıkmaza gö ü müş e sis emindeki
p oblemle in düzelmesi adına değişim a ayışla ı başlanmış ı .
15
III. Ahme döneminden
i iba en ıslaha düşüncele i gün yüzüne çıkmaya başlamışsa da III. Selim dönemi, aske i
alandaki yenileşmele açısından başlangıç nok ası sayılmak adı . Aske i dönüşümün
kaçınılmaz olduğunun a kında olan III. Selim, kendisinden önce yapılamayan bi akım
gi işimle de bulunmuş u . De le in so unla ını gide ebilmek adına önde gelen de le
adamla ından layihala is emiş e bu apo la ın nihaye inde ana so unla ı beli leye ek
düzenlemele e gi işmiş i . Rapo la ın içe iği, ne e in zab u ab ı, nizamı, emizliği e
disiplininin yanında o du içe isindeki eşekkülün liyaka düs u unca yeniden düzenlenmesi
gibi konula olup çözümle a klı bakış açıla ıyla sunulmuş u . Ancak çalışmamızı kapsayan
konula daki genel gö üş o dudaki silsile me a ibinin A upaî düzene gö e şekillendi e ek
“he on ne e e bi onbaşı, he on ne e onbaşıya bi yüzbaşı…” eşkili ile yine onbaşıya kada
üm ü bele in sayıla ının a ı ılması ge ekliliği olmuş u .
16
III. Selim’e sunulan ıslaha layihala ında “onbaşılık” ü besi ile ilgili bilgile
bulunmak adı . Bahsi geçen ü beye dai Koca Sekbanbaşı, isalesinde “zi a bu aske -i
me gubenin nizamla ı budu ki; he on ade ne e ine bi ne e onbaşı olub, he onbaşı hem kendi
ne e le ini e hem sağında e solunda bulunanu he zaman gö üb du makla cümlesini bili . Ve
bi bi le inin yanla ından bi ha e ay ılmaz e içle inden bi adam bulunmasa o saa bili le ki hangi
isimde olan adam noksandı . Ve içle ine ha iç en bi adam gi ecek olsa, he zabi kendi ne e ini bili ,
ha iç en gi en adam ne ede du sun, hemen meydan süpü gesi gibi o ada kalıp yakayı ele e i ...”
17
Şeklindeki yazısı ile onbaşı ü besinin öneminden e düzenin sağlanmasındaki e kisinden
bahse miş i . Onbaşı ü besini u gulayan yalnız Koca Sekbanbaşı değildi . Yusu Paşa
18
,
Mus a a İ e Bey
19
gibi önde gelen isimle de o du düzenlemele inde genel i iba iyle o duya
“he on ne e e bi onbaşı, he yüz ne e e bi yüzbaşı…” şeklinde bi düzen ku ulmasının
ge ekliliğini beli mişle di .
Osmanlı klasik döneminde onbaşılık, bi s a ü ola ak anımlanmadan o du içe isinde
a lığını gös e en bi ü be iken Osmanlı o dusu Ba ı a zı dönüşüme başladığında onbaşılığın
ü be ola ak anımı da beli ginleşmek edi . He on kişiye bi baş ge ekliliği bu dönemin çeşi li
kaynakla ında de öne i e uygulama nok asında ye almış ı . Ö neğin Koca Sekbanbaşı,
isalesinde o du düzeni için ge ekliliği dile ge i miş e “kışladaki aske in aske lik en kopmaması
için he on aske e bi baş ayin ede ek, bü ün aske le i dışa ıda alış- e iş en menedip, he gün düzenli
şekilde sa aş alimi yapmayı p ensip ola ak kabul e ile . Böylece o dula ını bi çok bakımdan eksiksiz
14
Cumhu başkanlığı De le A şi le i Başkanlığı Osmanlı A şi i (BOA), A.{DVNSMHM.d.., 115-15821.
15
Agos on, s. 208.
16
Ahme Öğ e en, Nizâm-ı Cedide Dai Aske î Layihala , TTK, 2014, s.158,178.
17
Koca Sekbanbaşı, Koca Sekbanbaşı Risalesi, (De . Abdullah Uçman), Te cüman 1001 Temel Ese , 1974, s.65.
18
Öğ e en, s.158.
19
Öğ e en, s. 178.
Ta ihin Peşinde | The Pu sui O His o y
Ulusla a asi Ta ih e Sosyal A aş i mala De gisi - In e na ional Pe iodical Fo His o y And Social Resea ch
103
hale ge i meyi başa dıla .” şeklinde onbaşılığın gö e e so umlulukla ını anla a ak önemini de
u gulamış ı .
20
Dönemin akanü isle inden olan Halil Nu i E endi ese inde de Nizam-ı
Cedid hakkında önemli de ayla sunmuş e ocakla daki kanunlaşan yenilikle i no e miş i .
Buna gö e, on iki bölük ola ak eşekkülü uygun gö ülen ocak a bi o ada nâzı e ocak
ağasından başka binbaşı, ağayı yemîn ü yesâ olmak üze e beş yüzbaşı e mülazımla ,
opçubaşı, a abacıbaşı, cebecibaşı, opçu, a abacı e cebeci ça uşla ı e bölükbaşı, mülazım,
alemda ü bele inin a olması kanun olunmuş u .
21
Ni ekim layihala da göz önüne alına ak 17 Sa e 1209 / M. 8 Eylül 1794 gününde
kanunname yü ü lüğe konulmuş e Bos aniyân-ı Hassa ocağına bağlı 448 kişilik Nizâm-ı
Cedid o dusu e ip edile ek bu kad oya 41 ne e de onbaşı ü besi nasb edilmiş i . Ay ıca;
dönemin o dusunda opçu ocağı onbaşıla ına 70 e akçe,
22
cebeci ocağında e bölükle deki
onbaşıla a 60 akçe maaş ahsis edilmiş i .
23
Topçu ocağı ne e inin diğe ocakla dan daha azla
maaş almasının sebebi eknik bilgile e dai olan donanımın daha üs düzey olması ola ak
açıklanabili . Ay ıca, ku ulan Nizâm-ı Cedid o dusunda onbaşıla a aylık 287 ku uş e ilmesi
planlanmış ı .
24
Nizam-ı Cedi kanunnamesinde, iş yükü ola ak so umluluk kısımla ına önem e ilmiş e
e ilen ıslaha layihala ındaki gibi onbaşıla ın ne e e, yüzbaşıla ın onbaşıla a… şeklinde
silsile me a ibince asâki in mesul olduğu ü bele i beli ilmiş i . Küçük zabi an ola ak
adlandı ılan sını an, özellikle ça uş, onbaşı ü bele inden, hediye adı al ında maaş an başka
bi pa a alınmaması embihlenmiş, bu gibi da anışla ın suç sayılacağına, bunla ı yapan
kişile in aske lik en menedilip cezai işlem uygulanacağına dikka çekilmiş i .
25
Rüş e , adam
kayı ma e il imas yolu ile aske olma, e i alma gibi hususla ın önüne geçmek için he bi
ocak içe isinde yükselme kademele i ü be bazında beli ilmiş i . Ö neğin; bi ü engendaz
ne e i sı ayla onbaşı, ça uş, sancak a olabili di. Yine bu silsile ile ne e in bi üs ü besi olan
onbaşı, ne e e ceza konusunda ilk el olan kişi ola ak gös e ilmiş, ne e in cezasına gö e
yap ı ım onbaşıdan başlayacağı gibi se aske e nazı e endiye ebliğ şeklinde cü mü ic a
olunacağı bildi ilmiş i .
26
Ceza-i işlemin yanı sı a kışlada hâzı da iken izin e nöbe işle i de
yine onbaşı a acılığı ile binbaşı imzasıyla düzenlenecek, noksan ne e du umunda ise onbaşı,
yüzbaşı, binbaşı e kolağasının edibi ge çekleş i ilecek i.
27
Ay ıca Üsküda e Le en
Çi likle ine kayı yap ı an ne e in bi sene ocak a kalması koşuluyla onbaşı, yüzbaşı e
binbaşı ola ak maaş alabileceği e gazi eya yaşlı olanla a da ekaüdlük e ileceği
beli ilmiş i .
28
Böylece ilk kayı lı ö neği Fa ih döneminden be i gö ülse de III. Selim
döneminde onbaşılığın ne ü işle i, hiye a şideki ye i e maddi imkanla ı kanunnameyle
20
Koca Sekbanbaşı, s.120-121.
21
Seydi Vakkas Top ak, Halil Nu i E endi, Nu i Ta ihi, Yayınlanmamış Dok o a Tezi, İs anbul Üni e si esi, 2011, s.602-
603.
22
Top ak, a.g. ., s.610.
23
Cumhu başkanlığı De le A şi le i Başkanlığı Osmanlı A şi i (BOA), HAT.9759.
24
C.AS. 221-9393, C.AS. 651-27364, C.AS. 1014-44416.
25
Top ak, a.g. . s.611.
26
Gözde Kalaycı, Osmanlı Ka a O dusunda Küçük Zabi liğin Gelişim Sü eci ile O du, Disiplin e İ aa Algısındaki Rolü
(1826-1914), Yayınlanmamış Dok o a Tezi, Çankı ı Ka a ekin Üni e si esi, 2024, s.51.
27
Cumhu başkanlığı De le A şi le i Başkanlığı Osmanlı A şi i (BOA), KAD, A. {DVNSKNA.d.., 1, S. 7.2.
28
Hami Şa akçı, “Nizam-ı Cedid’in Anadolu’da Uygulanmasına dai Bi Te iş Rapo u (1806)”, Ta ihin Peşinde, S.14, 2015,
s.185.
KALAYCI | Aske i Bi Rü be Ola ak “Onbaşı”Lığın Ta ihsel Sü eç e Kullanımı
104
beli lenmiş i .
29
Onbaşılığın günümüzdeki işle e anlamını bu dönemde kazandığı
söylenebili . Bundan son aki sü eçle o duya dai çıka ılan kanunname e nizamnamele
üze inden akip edilebilmek edi .
Osmanlı klasik döneminde onbaşı ola ak anımlanmasa da onbaşı ile benze iş yüküne
sahip başka ü bele de bulunmak adı . Ö neğin; Osmanlı o du eşkila ında kı a e kışlala da
bakım e koo dineyi üs lenen bi ü be ola ak ka şımıza çıkan onbaşılık, yeniçe i ocağında ise
“başeski” ü besine ka şılık gelmek edi . En kıdemli e le e e cih edilen bu ü be
30
geniş
pe spek i en bakıldığında, onbaşılık ü besi ile pa alel iş yüküne sahip i . Yeniçe i sını ına
mes’ul olan bay ak a ın bi de ece al ında ye alı e İs anbul asayişinden so umlu olan
ka akullukçula ın kumandanı olan Baş Ka akullukçula da bu ü beden seçili di.
31
Ay ıca
o dudaki onbaşılık ka amının yine iş yükü ola ak “odabaşılık” sını ı ile de benze lik
gös e diği gö ülmek edi . Acemi ocağından çıkma bi eyle in ba ınma ih iyacını gide mek
üze e ahsis edilen odala a ayin olunan odabaşıla , yeniçe i s a üsüne ka uşmuş olan e le in
kişisel bakım, koo dine, o o i e, nizam, komünikasyon gibi hususla da gö e lidi .
32
Ha a
ne e le a ası bağ ku ma, bağlı olduğu ocağa aidiye hisse me gibi konula da başa ılı olunması
için e lenmele i yasak ı .
33
Ancak o dudaki yozlaşma döneminde bu ku al da ihlal edili
olmuş e “odabaşına don e gömlek e ildik en son a izin çıkıyo . Taze yiği le e leniyo , odala da
beka la az kalmak adı . E lile den odabaşı olması kanun değildi , zi a kaide gö memişle di . Taze
yiği le bu şekilde odabaşı olu la sa, odasından olan yoldaşla ı nasıl zap edebili le ?”
34
şeklinde
se zenişle gö ülmüş ü . Ancak bu ada dikka edilmesi ge eken husus odabaşıla ın,
onbaşıla la he ne kada iş yükü benze liği olsa da odala da zabi ün anıyla gö e
sü dü mesidi .
35
3. Asâki -i Mansu e-i Muhammediye e Son asında Onbaşılık
Şehzadeliği sü ecinde amcası III. Selim’in gay e le inden e ik î bakış açısından e kilenen
II. Mahmu , ah a geç ik en bi sü e son a yeniçe i ocağını kaldı mış (M.1826) e ye ine
Asâki -i Mansu e-i Muhammediye o dusunu ku muş u .
36
Ancak amcasının ku muş olduğu
Nizam-ı Cedid o dusunun de amı ni eliğinde sayılabilecek bu yeni o dunun, Ba ı a zı sa aş
ak iği e alimine ih iyacı a dı. Ba ı dünyasında daha önce beli ildiği gibi eski sa aş
ak ikle i ye ine linee ac ics (ha sa aşı) o aya çıkmış, Osmanlı’nın da bu ak ikle e ayak
uydu ması için ne e eği imi za u i bi ih iyaç olmuş u. II. Mahmu bunun a kında olup
eği imli subay sını ı ya a mak is emiş e Nizam-ı Cedid aske le inden alim ça uşla ını
o duya eklemiş i .
37
Yeni o du, Nizam-ı Cedid o dusu gibi eşkila landı ılacak, İs anbul’da on
29
Uçman, s.121.
30
G a Ma silli, Osmanlı İmpa a o luğunun Zuhu e Te akkisinden İn iha ı Zamanına Kada Aske i Vaziye i, Çe . M.
Kaymakam Nazmi, Büyük E kânıha biye Ma baası, Anka a, 1934, s.81.
31
İsmail Hakkı Uzunça şılı, Osmanlı De le i Teşkila ından Kapukulu Ocakla ı I, TTK, Anka a, 1988, s.236.
32
Odabaşıla ın da ne e e nizam hususunda onbaşıla gibi lide pozisyonunda olmasının ö neği ola ak, Kanuni Sul an
Süleyman’ın yeniçe i ağasına “Belg a a ne e i yokla ım bi i nâme cu olu sa hakkından geli im” sözle i üze ine ağanın
odabaşıla a “ne e -i me cu sizden is e im. Bi eksik olu sa hakkından geli im” şeklindeki sözle i ö nek gös e ilebili .
Heza en Hüseyin E endi, Telhis’ül Beyân Fî Ka ânini Âl-i Osman, (Haz. Se im İlgü el), TTK, 1998, s.145.
33
O han Sakin, Yeniçe i Ocağı (Ta ihi e Yasala ı), Doğu Kü üphanesi, 2019, s.202.
34
Sakin, s. 202-203.
35
Sakin, s.202.
36
Cumhu başkanlığı De le A şi le i Başkanlığı Osmanlı A şi i (BOA), HAT, N. 51356.
37
Mesu Uya , Edwa d J. E icson, Osmanlı Aske i Ta ihi, Tü kiye İş Bankası Kül ü Yayınla ı, İs anbul, 2017, s.275.
Ta ihin Peşinde | The Pu sui O His o y
Ulusla a asi Ta ih e Sosyal A aş i mala De gisi - In e na ional Pe iodical Fo His o y And Social Resea ch
105
iki bin kişilik aske i bi lik ku ulacak e bu bi likle in sekiz e ibe bölünmesi ile işleyecek i.
He e ip 12 sa a bölünecek, 1526 aske ba ındı acak e başla ında başbinbaşı olacak ı. Ay ıca
başbinbaşı so umluluğunda sağ e sol kolağala ı, yüzbaşıla , onbaşıla e opçu, a abacı,
cephanecibaşıla , mülazım, ne e a la , imamla , ne e kâ iple i e meh e hane akımı,
mühendis, hekim e ce ah ne e a ı me cu olacak ı.
38
Onbaşıla a 30 ku uş maaş e ilmesi
öngö ülmüş olup ay ıca sü a i sını ına onbaşı ekilliği ü besi ihdas edilecek i.
39
II. Mahmu dönemi düzenlemele inde yalnızca padişah değil bazı aske i bü ok a la ın da
e kinliği gö ülmek edi . Asâki -i Mansu e-i Muhammediye’nin ku ulduğu yılla da Kap an-ı
de ya gö e inde bulunan Hüs e Paşa, Napolyon o dula ında onbaşı ü besi ile gö e yapmış
olan Sa dunyalı Gallia d ile anlaşa ak em indeki aske le e eği im e di miş e padişaha
sunmuş u . Hüs e Paşa, Napolyon onbaşısı aske in alim bilgisi sayesinde padişahın
ö güsüne nail olmuş e ha a Talim-i Hüs e î ile de le e söz sahibi olmuş u .
40
Ancak
e ilecek olan alim eği iminin bi kaç ba ılı e eği imli subay ile de am edilemeyeceği
öngö ülmüş e M.1831 senesinde “sıbyan bölükle i” ku ulmuş u . Bölükle , okuma yazma
esasına dayalı; başa ılı olanla ın onbaşı, ça uş, mülazım gibi ü bele le kı ala a gönde ildiği
bi sis em şeklindeydi. Ay ıca bu adan çıkan aske le ilk Ha biyelile sayılacak ı.
41
M. 1835
senesinde ku ulan Ha biye Mek ebi, ilk yılla ında, mezuniye , de s-sını geçme e öğ e men
eksikliği çekmiş i . Mek eb-i Ha biye’de, H.1255 (M. 1839) senesine kada öğ encile e nişan
e ile ek ödüllendi me sis emi sü dü ülmüş e oplamda 80 şaki de onbaşı nişanı, 60 şaki de
ça uş nişanı, 12 şaki de başça uş nişanı e ilmiş; 152 alebe küçük zabi un anı kazanmış ı .
42
Hüs e Paşa’nın önemli aaliye le inden bi diğe i de o döneme kada henüz müs akil bi
yapısı bulunmayan küçük zabi an sını ına dai iç hizme kanunu ni eliğinde bi ese
yazmasıdı .
43
Bahsi geçen ese , F ansız e cüme ese i olmakla be abe yalnızca küçük zabi
sını ını, sını ın he bi ü bele ini ay ı ay ı incelemiş; gö e , hak e iş yükle ine ay ın ısıyla
gi miş i . Ö neğin; ese in içe iğinde onbaşıla ın gö e le ine “ça uşla e onbaşıla kendi
akımla ında ne e â ın ü engle i e es âb e kayış akımla ı bâ’l-âda a’yin olunan nizam-ü aha e
üze e u ulmasına dikka idüp hiçbi dü lü kusu âk’i olmamasından mes’ûldü le . Onbaşıla ‘ecmîle e
dahi eşyala ının sû e -i muha azasını e husûsâ[n] ü engle ini söküp yine ye ine akmak usûlünü
ih imâm üze e a’lîm i mek lazım gelüb bu hususda ça uşla dahi onbaşıla a i’âne i melidi le .”
şeklinde değinilmiş i .
44
M. 1870 (H. 1286) yılında yü ü lüğe konan Te i-i Rü be Nizamnamesi ile o dudaki sını la
e hiye a şik yapı yeniden düzenlenmiş i. O du hiye a şisi e kân-ı ume a (müşi lik, e iklik,
mi li alık), büyük zabi an (mi alay, kaymakam, binbaşı, alay emini), zabi an (yüzbaşı,
mülazım), küçük zabi an (alay ça uşu, cephaneci ça uşu, başça uş, sı a ça uşu, bölük
eminliği) olacak şekilde dö de ay ılmış ı . Bu sını landı mada onbaşılık küçük zabi sını ında
olmasa da aske i bi ü be ola ak a lığını sü dü mek edi .
45
Bu du um günümüzdeki e baş
38
Cumhu başkanlığı De le A şi le i Başkanlığı Osmanlı A şi i (BOA), KAD, A. {DVNSKNA.d.., 1, s.5-6.
39
C.AS. 1014-44416.
40
Mehme Me Suna , A ş İle i Asâki -i Mansû e O dusunda Teşkila , Talim e Talimnamele , Me amo oz Yay, İs anbul,
2016, s.24,25.
41
Mehme Esad, Mi a -ı Mek eb-i Ha biyye, 1310, İs anbul, s.8.
42
Mehme Esad, s.30.
43
Hüs e Paşa, Müzekke e-i Zabi an, İs anbul, 1835.
44
Hüs e Paşa, s.44.
45
Düs u -ı Aske î, Te i-i Rü be Nizamnamesi, Ben 2, İs anbul, 1286, s.54
KALAYCI | Aske i Bi Rü be Ola ak “Onbaşı”Lığın Ta ihsel Sü eç e Kullanımı
112
TERZİ Mus a a Zeki, “Abbâsi De le i’nin Aske î Teşkila ında O du Komu anlığı e Rü bele ”,
Belle en, C. 53, s.206, Nisan 1989, s.153-166.
The Noncommisioned O ice Guide, TC 7-22.7, Da ed 7 Ap il 2015, Headqua e s, Depa men
O The A my, Washing on, Janua y 2020.
TOPRAK Seydi Vakkas, Halil Nu i E endi, Nu i Ta ihi, Yayınlanmamış Dok o a Tezi, İs anbul
Üni e si esi, 2011.
TOROS Taha, Ku uluş Sa aşı’nda Çuku o a, Kül ü Bakanlığı Yayınla ı, Anka a, 2001.
Tü kle Ansiklopedisi, C. I., Anka a, 2002, Cil XIII.
UĞUR Fa ih, İlk İs iklal Madalyası Bi Çocuğundu, Aksiyon Yayınla ı, Anka a, 2006.
UYAR Mesu , ERİCSON Edwa d J., Osmanlı Aske i Ta ihi, Tü kiye İş Bankası Kül ü Yayınla ı,
İs anbul, 2017.
UZUNÇARŞILI İsmail Hakkı, Osmanlı De le i Teşkila ından Kapukulu Ocakla ı I, TTK, Anka a,
1988.
ÜNAL Uğu , Sul an Abdülaziz De i Ka a O dusu, TTK, Anka a, 2016.