IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
174
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA "YASHIL XARITA"
INDIKATORLARINI SHAKLLANTIRISHNING ILMIY-METODIK
ASOSLARI
Xabibo Fa ohjon Fa ulloye ich
Toshken Da la Iq isodiyo Uni e si e i, Mak oiq isodiyo gu uhi 1-bosqich
magis i an i, E-mail: abdu a ohxabibo [email protected]
h ps://o cid.o g/0009-0008-2913-2505
Anno a siya. Mazku ilmiy maqolada O‘zbekis on Respublikasida “Yashil xa i a”
indika o la ini ishlab chiqish za u iya i hamda uning ilmiy-me odologik asosla i
chuqu ahlil qilingan. Tadqiqo ning asosiy maqsadi — mamlaka hududla ining
ekologik, iq isodiy a ij imoiy ko‘ sa kichla ini bi lash i gan holda ula ning ba qa o
i ojlanish da ajasini aniqlo chi yagona izimni ishlab chiqish za u ligini ilmiy
asoslashdan ibo a di .“Yashil xa i a” (G een Map) — bu ma’lum hududla kesimida
ekologik hola , abiiy esu sla dan oydalanish sama ado ligi, iq isodiy aollik a
aholi hayo si a i da ajasini i odalo chi in eg a siyalashgan indika o la yig‘indisidi
[1].O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 4-ok ab dagi PQ–4477-son
qa o ida mamlaka da yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi belgilab be ilgan bo‘lib,
unda ekologik ko‘ sa kichla ni aqamlash i ish a ahlil mexanizmini shakllan i ish
us u o yo‘nalishla dan bi i si a ida qayd e ilgan [2]. Ushbu hujja “Yashil xa i a”
konsepsiyasini amaliyo da a biq e ish uchun muhim huquqiy asos azi asini
baja adi.Da la s a is ika qo‘mi asi omonidan o‘planayo gan ekologik ma’lumo la
— ha o si a i, su esu sla idan oydalanish hajmi, chiqindila ni qay a ishlash
da ajasi a boshqa ko‘ sa kichla — yashil xa i a indika o la ini shakllan i ishda
muhim manba bo‘lib xizma qiladi [3].Xalqa o miqyosda “Yashil xa i a” g‘oyasi
BMT, OECD a Ye opa ekologiya agen likla i omonidan ilga i su ilgan bo‘lib, u
ba qa o i ojlanish maqsadla iga e ishishda ahliliy osi a si a ida keng qo‘llanadi.
Kali so‘zla : yashil xa i a, ekologik indika o , ba qa o i ojlanish, aqamli
moni o ing, O‘zbekis on, hududiy ahlil.
Ki ish. So‘nggi yilla da bu un dunyo miqyosida ekologik muammola , iqlim
o‘zga ishi a abiiy esu sla ning qisqa ishi global xa omilla idan bi i si a ida
ko‘ ilmoqda. Shu sababli ko‘plab mamlaka la iq isodiy o‘sishni a o -muhi ga za a
ye kazmagan holda amalga oshi ish, ya’ni “yashil iq isodiyo ” amoyilla iga
asoslangan yangi i ojlanish modeliga o‘ ishga ha aka qilmoqda.Ushbu yondashu da
ekologik ba qa o lik, esu sla dan oqilona oydalanish, qay a iklanu chi ene giya
ulushini oshi ish a chiqindila ni kamay i ish masalala i muhim ahamiya kasb e adi.
O‘zbekis on Respublikasi ham bu ja ayonla dan che da qolmay, milliy da ajada yashil
iq isodiyo siyosa ini shakllan i ishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan.2019-yil 4-
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
175
ok ab dagi PQ–4477-son P eziden qa o ida “Yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi”
asdiqlanib, unda ekologik ko‘ sa kichla ni aqamlash i ish, hududiy ahlil izimla ini
ya a ish a ba qa o i ojlanish maqsadla iga e ishish yo‘nalishla i belgilab be ilgan
[1]. Ushbu qa o O‘zbekis onda ekologik indika o la izimini ishlab chiqish uchun
mus ahkam huquqiy asos ya a di.Bugungi kunda mamlaka da ekologik ma’lumo la ni
yig‘ish a ahlil qilish izimi ma jud bo‘lsa-da, ma’lumo la ning aksa iya i u li
manbala da, u licha o ma la da saqlanadi. Bu esa ma’lumo la ni in eg a siyalashgan
holda ahlil qilishni qiyinlash i adi. Shu bois ekologik ko‘ sa kichla ni yagona
pla o mada jamlaydigan a hududla kesimida ula ni baholaydigan “Yashil xa i a”
indika o ini ishlab chiqish za u a i paydo bo‘lgan.“Yashil xa i a” izimi hududla da
a o -muhi hola ini, iq isodiy aoliya ning ekologik a’si ini, esu sla dan oydalanish
sama ado ligini a aholi hayo si a ini baholo chi ahliliy osi a si a ida qa aladi. Shu
o qali ha bi hudud ekologik yuklama da ajasi, chiqindila ni qay a ishlash hola i,
ene giya sama ado ligi a ij imoiy ko‘ sa kichla asosida baholanadi.Xalqa o aj ibada
Ye opa ekologik agen ligi, BMT a OECD omonidan ishlab chiqilgan “G een
G ow h Indica o s” izimi hamda “En i onmen al Pe o mance Index (EPI)” kabi
ey ingla ekologik ba qa o likni o‘lchashda keng qo‘llaniladi [2].
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI.
Yashil iq isodiyo konsepsiyasi a ekologik ba qa o likni a’minlash masalala i
xalqa o ilmiy adqiqo la ning ma kazida u ibdi. OECD (2023) omonidan ishlab
chiqilgan “G een G ow h Indica o s” izimi mamlaka la ning iq isodiy i ojlanishini
ekologik omilla bilan uyg‘un a zda baholash imkonini be adi [4]. Ushbu izim
ba qa o o‘sish ja ayonida ene giya ejamko ligi, esu sla dan oydalanish
sama ado ligi a chiqindila ni kamay i ish ko‘ sa kichla ini muhim indika o si a ida
belgilaydi.Bi lashgan Milla la Tashkilo i omonidan ilga i su ilgan Ba qa o
i ojlanish maqsadla i (SDGs) ham ekologik xa sizlikni a’minlash, abiiy
esu sla dan oqilona oydalanish a yashil ene giyaga o‘ ishni global us u o
yo‘nalish si a ida belgilab be adi [3]. UNEP (2023) ma’lumo la iga ko‘ a, ekologik
ko‘ sa kichla izimini shakllan i ish mamlaka la ga chiqindila hajmini kamay i ish,
ha o si a i a su esu sla i moni o ingini yaxshilash imkonini be adi [6].Jahon banki
(2023) esa ekologik omilla ni iq isodiy i ojlanish bilan bog‘lash muhimligini
a’kidlab, “Wo ld De elopmen Indica o s” bazasida bu ko‘ sa kichla ning o‘za o
a’si ini s a is ik ahlil o qali ko‘ sa adi [7]. Bunday yondashu yashil iq isodiyo
siyosa ini iq isodiy o‘sish bilan uyg‘unlash i ishda naza iy asos bo‘lib xizma
qiladi.O‘zbekis on sha oi ida “yashil iq isodiyo ” s a egiyasining huquqiy a
me odologik asosi 2019-yilda qabul qilingan PQ–4477-son P eziden qa o i bilan
belgilangan [1]. Ushbu hujja mamlaka da ekologik indika o la izimini ya a ish,
aqamlash i ish ja ayonla ini jo iy e ish a ba qa o i ojlanish maqsadla iga mos
siyosiy asosni mus ahkamlash imkonini be di.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
176
Mazku adqiqo da “Yashil xa i a” indika o la ini ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy -
me odik yondashu la izimli a zda o‘ ganildi. Asosiy e’ ibo O‘zbekis on
hududla ining ekologik, iq isodiy a ij imoiy ko‘ sa kichla ini bi izimda
umumlash i ish o qali ula ning ba qa o i ojlanish da ajasini baholashga qa a ildi.
Shu maqsadda s a is ik, ahliliy, solish i ma, modellash i ish a ka og a ik me odla
uyg‘un a ishda qo‘llanildi [1].Tadqiqo ning me odologik asosini O‘zbekis on
Respublikasi P eziden ining 2019-yil 4-ok ab dagi PQ–4477-son “Yashil
iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi” o‘g‘ isidagi qa o i ashkil e adi [2]. Mazku hujja da
ekologik xa sizlikni a’minlash, abiiy esu sla dan oqilona oydalanish a iq isodiy
aoliya da ekologik me’yo la ni keng jo iy e ish s a egik yo‘nalishla si a ida
belgilangan. Shu bilan bi ga, BMT omonidan belgilangan Ba qa o i ojlanish
maqsadla i (SDGs) amoyilla i adqiqo me odologiyasining naza iy asosini
mus ahkamlaydi [3].“Yashil xa i a”ni shakllan i ishda xalqa o amaliyo dan keng
oydalanildi. Jumladan, OECD, Jahon banki a UNEP omonidan ishlab chiqilgan
“G een G ow h Index” modeli ahlil qilinib, O‘zbekis onning o‘ziga xos iq isodiy a
ekologik sha oi la iga moslash i ildi [4].
Ma’lumo la bazasini shakllan i ish
Tadqiqo da 2018–2024-yilla o alig‘ida o‘plangan s a is ik a ekologik
ma’lumo la asosiy manba si a ida oydalanildi. Ma’lumo la O‘zbekis on
Respublikasi S a is ika agen ligi, Ekologiya, a o -muhi ni muho aza qilish a iqlim
o‘zga ishi azi ligi hamda boshqa asmiy ashkilo la ning yillik hisobo la idan olindi
[5]. Shu bilan bi ga, xalqa o ochiq manbala — UNEP Da a, Wo ld Bank Open Da a,
a OECD G een G ow h Da a kabi bazala ham ahlilga ki i ildi [6].Ma’lumo la ni
ayyo lash ja ayonida ula ning ishonchliligi, o‘liqligi a s a is ik mosligi baholandi.
Ha bi indika o ning o‘lcho bi ligi, yangilanish chas o asi a ma judligi alohida
ekshi ildi. To‘liq bo‘lmagan yoki o‘za o nomu o iq ma’lumo la ahlildan chiqa ildi.
Shu bosqichda ba cha ma’lumo la yagona elek on o ma da jamlanib, ahlil uchun
ayyo hola ga kel i ildi.
Indika o la izimini shakllan i ish
“Yashil xa i a” indika o la i izimi uch a asosiy yo‘nalishda shakllan i ildi:
ekologik, iq isodiy a ij imoiy.
Ekologik yo‘nalish — ha o i loslanish da ajasi, chiqindila hajmi, su si a i, ye
esu sla ining deg ada siya da ajasi a qay a iklanu chi ene giya ulushini o‘z ichiga
oladi.
Iq isodiy yo‘nalish — yalpi hududiy mahsulo hajmi, ishlab chiqa ish sama ado ligi,
ene giya ejamko lik da ajasi a inno a sion aoliya ko‘ sa kichla iga asoslanadi.
Ij imoiy yo‘nalish — aholining bandlik da ajasi, sog‘lom um da omiyligi, a’lim
si a i a ij imoiy in a uzilmaning i ojlanish hola ini baholaydi [7].Ha bi indika o
no mallash i ilgan usulda qay a ishlanadi. Bunda eng yuqo i a eng pas qiyma la
aniqlanib, ko‘ sa kichla 0 dan 1 gacha bo‘lgan o aliqda s anda lash i iladi. Asl
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
177
maqoladagi ma ema ik i odala o‘ niga bu ja ayonni quyidagicha izohlash mumkin:
ha bi indika o uchun “yaxshi” a “yomon” qiyma la o alig‘i belgilanadi, so‘ng
ula ning o‘za o a’si og‘i likla i aniqlanib, in eg al baholash ko‘ sa kichi hosil
qilinadi [8].Na ijada, ha bi iloya uchun yakuniy “Yashil indeks” hisoblanadi.
Ushbu indeks ekologik ba qa o lik, iq isodiy aollik a ij imoiy a o onlik o‘ asidagi
mu ozana ni aks e i adi. Shunday qilib, mamlaka miqyosida hududla kesimida
“yashillik da ajasi” bo‘yicha aqqoslash imkoniya i ya a iladi [9].
Tahlil a modellash i ish
Tadqiqo da ka og a ik modellash i ish muhim bosqichla dan bi i si a ida qa aldi.
Olingan na ijala asosida O‘zbekis on iloya la i “Yashil indeks” ko‘ sa kichla iga
mu o iq xa i a shaklida i odalandi. Ushbu xa i alash uchun A cGIS das u idan
oydalanildi. Geog a ik koo dina ala yo damida ekologik ko‘ sa kichla hududiy
kesimda joylash i ilib, ha bi iloya ning indeks qiyma i angli o ma da aks e i ildi
[10].Misol a iqasida, qay a iklanu chi ene giya loyihala i aol amalga oshi ilayo gan
Na oiy a Jizzax iloya la ida indeks yuqo i na ijala ni ko‘ sa gan, sanoa yuklamasi
yuqo i bo‘lgan Toshken a Fa g‘ona iloya la ida esa pas ko‘ sa kichla qayd e ilgan.
Bu na ija ekologik yuklamaning ishlab chiqa ish aoliya iga be osi a bog‘liqligini
asdiqlaydi [11].S a is ik ahlilla SPSS a Excel das u la i yo damida amalga oshi ildi.
Ko elya siya ahlili o qali ekologik a iq isodiy omilla o‘ asidagi bog‘liqlik da ajasi
aniqlandi. Na ijala shuni ko‘ sa diki, qay a iklanu chi ene giya ulushi a
chiqindila ni qay a ishlash ko‘ sa kichla i “Yashil indeks”ning o‘sishiga eng kuchli
a’si ko‘ sa gan omilla hisoblanadi [12].
Baholash a yakuniy bosqichla
“Yashil xa i a” indika o la ini shakllan i ish ja ayoni ke ma-ke bi necha
bosqichda amalga oshi ildi:
1 Ma’lumo la ni yig‘ish, ozalash a s anda lash i ish;
2 Indika o la ni anlash, og‘i lik koe i sien la ini aniqlash;
3 Sub-indeksla ni umumlash i ib, in eg al “Yashil indeks”ni shakllan i ish;
4️ Na ijala ni izual (xa i a) shaklida i odalash a ahlil qilish.
Ha bi bosqichda ma’lumo la ning aniqligi, xalqa o me odikala ga mosligi a
ishonchliligi ekshi ildi. Shuningdek, indika o la o‘ asidagi s a is ik bog‘liqlik
o‘ ganilib, izimdagi ak o iy yoki kam ahamiya li ko‘ sa kichla chiqa ib ashlandi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA.
Tadqiqo na ijala i O‘zbekis onning ekologik a iq isodiy i ojlanish
ko‘ sa kichla i o‘ asida sezila li a qla ma judligini ko‘ sa di. “Yashil xa i a”
indika o la i asosida o‘ kazilgan ahlil shuni angla adiki, ay im hududla da ekologik
ba qa o lik da ajasi yuqo i bo‘lsa-da, iq isodiy sama ado lik nisba an pas , ay im
hududla da esa buning aksi kuza iladi [1].Tahlil ja ayonida ma’lum bo‘ldiki, qay a
iklanu chi ene giya manbala ining ulushi yuqo i bo‘lgan iloya la da ekologik
ko‘ sa kichla yaxshi oq. Masalan, Na oiy, Jizzax a Buxo o iloya la ida “yashil
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
178
ene giya” loyihala ining aol amalga oshi ilayo gani na ijasida a mos e a i loslanishi
da ajasi pasaygan, chiqindila ni qay a ishlash hajmi esa o gan. Shu bilan bi ga,
Toshken shah i a Fa g‘ona iloya la ida sanoa ning yuqo i yuklamasi u ayli
ekologik yuklama yuqo i bo‘lib qolmoqda [2].Yig‘ilgan ma’lumo la asosida
shakllan i ilgan “Yashil xa i a” xa i asi o qali ha bi hududning ekologik hola i izual
ko‘ inishda aks e i ildi. Bu esa na aqa ekologik hola ni kuza ish, balki hududla
o‘ asidagi a o u la ni aniqlash imkonini be di [3]. Ushbu xa i a o qali ha bi
iloya ning abiiy esu sla dan oydalanish sama ado ligi, chiqindila ni qay a ishlash
da ajasi, su si a i hamda ene ge ik ejamko lik ko‘ sa kichla i aniq
as i landi.Shuningdek, “Yashil indeks” bilan iq isodiy aollik o‘ asida o‘za o
bog‘liqlik ma judligi aniqlandi. Ko elya sion ahlil na ijala iga ko‘ a, qay a
iklanu chi ene giya ulushi a chiqindila ni qay a ishlash da ajasi oshgani sayin yalpi
hududiy mahsulo (YHM) o‘sish su ’a i ham ijobiy yo‘nalishda o‘zga adi [4️].
Boshqacha ay ganda, ekologik ozalikka qa a ilgan siyosa na aqa a o -muhi , balki
iq isodiy i ojlanishga ham ijobiy a’si ko‘ sa moqda.Tadqiqo da omida olingan
na ijala ga ko‘ a, O‘zbekis on hududla i “yashillik” da ajasiga ko‘ a uch oi aga
bo‘lindi: yuqo i, o‘ a a pas . Yuqo i ko‘ sa kichga ega hududla da ene giya
sama ado ligi a chiqindila ni qay a ishlash da ajasi yuqo i, pas ko‘ sa kichli
hududla da esa ekologik muammola haligacha dolza bligicha qolmoqda [5].Na ijala
shuni ko‘ sa adiki, ekologik ba qa o lik a iq isodiy o‘sish o‘ asida mu ozana ni
a’minlash uchun ha bi hududning o‘ziga xos xususiya la ini inoba ga olish za u .
Qo aqalpog‘is on Respublikasi a Xo azm iloya la ida su esu sla ining
cheklanganligi ekologik hola ga sezila li a’si ko‘ sa moqda. Shu bois bu hududla da
su ejo chi exnologiyala ni keng jo iy e ish za u [6].“Yashil xa i a” ahlili,
shuningdek, qishloq xo‘jaligida oydalanilayo gan esu sla ning sama asizligi a
chiqindila ni qay a ishlashdagi sus likni ko‘ sa di. Bunday hola ekologik
yuklamaning oshishiga, su a up oq esu sla ining i loslanishiga olib keladi. Shu
bois bu sohada ekologik nazo a ni kuchay i ish, esu sla dan oqilona oydalanish
bo‘yicha qa ’iy me’yo iy cho ala ishlab chiqish alab e iladi [7].Tadqiqo na ijala i,
shuningdek, ekologik a’lim a aholi ongini oshi ish za u ligini ham ko‘ sa di. Yashil
iq isodiyo g‘oyala ini amaliyo ga a biq e ish, aholining ekologik mas’uliya ini
kuchay i ish a ij imoiy axbo o izimla ini kengay i ish o qali ba qa o i ojlanish
sama ado ligini oshi ish mumkin [8].Tahlilla shuni isbo laydiki, “Yashil xa i a”
indika o la ini qo‘llash o qali O‘zbekis onning ekologik-iq isodiy mu ozana ini
aniqlash, siyosa ni ejalash i ishda ilmiy asos ya a ish mumkin. Bu izim
mamlaka ning ekologik xa sizligini mus ahkamlash, esu sla dan ejamli oydalanish
a xalqa o ey ingla da yuqo i o‘ inla ni egallash imkonini be adi [9].Umuman
olganda, “Yashil xa i a” O‘zbekis onning ekologik siyosa ini yangi bosqichga olib
chiqadi. U ekologik a iq isodiy ko‘ sa kichla ni bi izimda baholash o qali ha bi
hudud uchun aniq us u o yo‘nalishla ni belgilab be adi. Bu esa kelajakda yashil
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
179
iq isodiyo amoyilla ini yanada chuqu oq jo iy e ish a ekologik mu ozana ni
mus ahkamlash imkonini ya a adi [10].
Xulosa a akli la . Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, O‘zbekis onda “Yashil
xa i a” indika o la ini shakllan i ish ekologik, iq isodiy a ij imoiy ba qa o likni
a’minlashda muhim ahamiya ga ega. Bu izim o qali mamlaka ning ha bi hududi
ekologik hola i, abiiy esu sla dan oydalanish sama ado ligi a iq isodiy aollik
da ajasiga qa ab baholanishi mumkin.
“Yashil xa i a” izimini jo iy e ish O‘zbekis onning yashil iq isodiyo ga o‘ ish
s a egiyasi bilan be osi a uyg‘un bo‘lib, ekologik siyosa ni yanada ilmiy asosda
yu i ish imkonini be adi. Bu izim da la o ganla i, mahalliy hokimiya la a
adbi ko lik subyek la i uchun muhim axbo o manbai bo‘lib xizma qiladi.
Tadqiqo dan kelib chiqqan holda quyidagi xulosala a amaliy a siyala ilga i
su iladi:
1 Yashil xa i a izimini milliy da ajada jo iy e ish za u . Bu izim ekologik
moni o ingning yagona axbo o bazasini ya a ishga yo dam be adi a da la
siyosa ining sama ado ligini oshi adi.
2 Ekologik ko‘ sa kichla ni aqamlash i ish hamda ula ni yagona ahlil
pla o masiga joylash i ish ke ak. Bu yondashu ekologik ma’lumo la ning
ochiqligini a’minlab, jamoa chilik nazo a ini kuchay i adi.
3 Hududla da yashil ene giya loyihala ini kengay i ish lozim. Ayniqsa, qay a
iklanu chi ene giya manbala idan oydalanishni ag‘ba lan i ish o qali chiqindila ni
kamay i ish a ha o si a ini yaxshilash mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la
1.O‘zbekis on Respublikasi P eziden i. “Yashil iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi
o‘g‘ isida”gi PQ–4477-son Qa o i. 2019-yil 4-ok ab .
2.O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “2019–2030-yilla da yashil
iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasi” bo‘yicha qa o i. Toshken : P eziden
Adminis a siyasi, 2019.
3.Bi lashgan Milla la Tashkilo i. Sus ainable De elopmen Goals (SDGs). New
Yo k: UNDP, 2015.
4.OECD. G een G ow h Indica o s 2023. Pa is: O ganisa ion o Economic Co-
ope a ion and De elopmen , 2023.
5.O‘zbekis on Respublikasi S a is ika agen ligi. Ekologik ko‘ sa kichla bo‘yicha
yillik hisobo la o‘plami. Toshken : 2024️.
6.UNEP (Uni ed Na ions En i onmen P og amme). Global En i onmen Ou look
Repo 2023. Nai obi: UNEP Publishing, 2023.
7.Jahon Banki. Wo ld De elopmen Indica o s: En i onmen al Sus ainabili y
Sec ion. Washing on D.C.: Wo ld Bank G oup, 2023.
IZLANUVCHI IX-SON
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
180
8.OECD. Measu ing he G een T ans o ma ion: Me hodological F amewo k. Pa is:
OECD Publishing, 2022.
9.O‘zbekis on Respublikasi Ekologiya, a o -muhi ni muho aza qilish a iqlim
o‘zga ishi azi ligi. Yillik ekologik hisobo . Toshken , 2024️.
10. A cGIS. En i onmen al Mapping and Spa ial Da a Analysis Use Guide.
Cali o nia: Es i P ess, 2022.
11. Jahon banki. Renewable Ene gy in Cen al Asia: Regional Assessmen Repo .
Washing on D.C.: Wo ld Bank, 2022.
12.UNEP. Renewable Ene gy P og ess Repo 2023. Nai obi: UNEP, 2023.
