Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
268
O‘ZBEK TILIDA TAQLID SO‘ZLARNING KELIB CHIQISHI VA
ETIMOLOGIYASI: QIYOSIY TAHLIL
Gulchex a Ma naza o a
U ganch RANCH exnologiya uni e si e i Jahon illa i ka ed asi magis an i
Anno a siya
Ushbu maqola o‘zbek ilida aqlid so‘zla ning (onoma opeya a ideo onla ning) kelib
chiqishi, a ixiy shakllanishi, one ik-seman ik o‘ziga xoslikla i hamda ula ning
umum u kiy qiyosiy il izimidagi o‘ nini ilmiy asosda ahlil qiladi. Tadqiqo qadimgi
u kiy yodgo likla , o‘zbek ili ma e ialla i a boshqa u kiy illa ning qiyosiy
ak la iga ayangan holda olib bo ildi. Maqolada aqlid so‘zla ning one ik
mo i a siyaga asoslangan abia i, seman ik kengayish ja ayoni, mo ologik ak i ligi a
ling omadaniy ahamiya i keng yo i ilgan. Qiyosiy na ijala aqlid bi likla ining u kiy
illa da onoseman ik jiha dan o‘xshash, ammo ono ak ik a qla i bilan aj alib u ishini
ko‘ sa adi. Tadqiqo aqlid so‘zla o‘zbek ilining eng qadimiy qa lamla idan bi i
ekanini, ula ning e imologik o‘ ganilishi esa il a aqqiyo ini chuqu oq anglashga
imkon be ishini asdiqlaydi.
Kali so‘zla : aqlid so‘zla , onoma opeya, ideo on, e imologiya, qadimgi u kiy il,
onoseman ika, qiyosiy ling is ika
Аннотация
В данной статье проводится научный анализ происхождения и исторического
формирования подражательных слов (ономатопоэтических и идеофонных
единиц) в узбекском языке, их фонетико-семантических особенностей, а также
места этих единиц в общетюркской сравнительно-языковой системе.
Исследование опирается на древнетюркские памятники, современные
материалы узбекского языка и сопоставительные данные других тюркских
языков. В статье подробно раскрываются фонетическая мотивация
подражательных слов, процессы семантического расширения, морфологическая
активность и их лингвокультурное значение. Сопоставительный анализ
показывает, что подражательные слова во многих тюркских языках обладают
близкими фонoсемантическими характеристиками, сохраняя при этом различия
в фонoтактике. Полученные результаты подтверждают, что подражательные
слова являются одним из древнейших пластов узбекской лексики, а их
этимологическое изучение способствует более глубокому пониманию
исторического развития языка.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
269
Ключевые слова:подражательные слова, ономатопея, идеофоны, этимология,
древнетюркский язык, фонoсемантика, сравнительное языкознание
Abs ac
This a icle p o ides a schola ly analysis o he o igin and his o ical de elopmen o
imi a i e wo ds (onoma opoeic and ideophonic uni s) in he Uzbek language, ocusing
on hei phone ic-seman ic cha ac e is ics and hei place wi hin he compa a i e
linguis ic sys em o he Tu kic language amily. The esea ch is based on ancien
Tu kic insc ip ions, con empo a y Uzbek linguis ic da a, and compa a i e e idence
om o he Tu kic languages. The a icle ho oughly examines he phone ic mo i a ion
o imi a i e wo ds, p ocesses o seman ic expansion, mo phological p oduc i i y, and
hei linguocul u al signi icance. Compa a i e esul s demons a e ha imi a i e uni s
ac oss Tu kic languages sha e common phonoseman ic ea u es, al hough hey di e
in phono ac ic pa e ns. The indings con i m ha imi a i e wo ds cons i u e one o he
oldes lexical laye s o Uzbek and ha hei e ymological s udy p o ides deepe insigh
in o he his o ical e olu ion o he language.
Keywo ds:Imi a i e wo ds, onoma opoeia, ideophones, e ymology, Old Tu kic
language, phonoseman ics, compa a i e linguis ics
1. Ki ish
O‘zbek ili a ixiy a aqqiyo i ja ayonida shakllangan leksik qa lamla ichida aqlid
so‘zla alohida o‘ in u adi. Ula o ush, ha aka , hola a abia dagi ja ayonla ni
be osi a aks e i u chi ling is ik bi likla si a ida ilning eng qadimiy, eng ba qa o a
eng abiiy unsu la idan bi i hisoblanadi. Tabiiy o ozla ning one ik aklidi si a ida
ujudga kelgan aqlid so‘zla an opologik jiha dan inson id okiga, iziologik jiha dan
esa eshi ish sezgila ining xususiya la iga ayanadi. Shuning uchun ham ula ko‘p
illa da o‘xshash one ik modella da uch aydi a o‘zga ishga nisba an kam be ilu chan
bo‘ladi.
O‘zbek ilidagi shiq, app, g‘u , qa s, miyo , o , shildi , g‘i , shu kabi bi likla
xalqning hayo iy aj ibasi, abia hodisala ini id ok e ish uslubi a madaniy-es e ik
qa ashla i bilan chamba chas bog‘liq. Taqlid so‘zla ning ko‘plab a ian la i o‘zbek
xalq og‘zaki ijodi, she ala a a ixiy yodgo likla da uch ashi ula ilning eng qadimiy
qa lamiga mansub ekanini yana bi bo asdiqlaydi.
So‘nggi yilla da u kiy illa bo‘yicha olib bo ilgan qiyosiy adqiqo la aqlid
so‘zla ning umum u kiy ildizla ga ega ekanini, ay im shaklla ning esa lokal one ik
moslashu la na ijasida a qlanganini ko‘ sa moqda. Ammo o‘zbek ilida aynan aqlid
bi likla ning kelib chiqishi a e imologik yo‘nalishda ba a sil qiyosiy adqiqo la hali
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
270
ye a licha yo i ilmagan. Ushbu maqola ana shu bo‘shliqni qisman o‘ldi ishga
qa a ilgan.
2. Me odologiya
Tadqiqo ning ilmiy asoslangan bo‘lishi uchun bi nech a ling is ik me odla kompleks
qo‘llanildi.
2.1. E imologik ahlil
Qadimgi u kiy yodgo likla — O xon-Yenisey bi ikla i, “De onu lug‘o i - u k”,
“Qu adg‘u bilig”, eski o‘zbek yozma yodgo likla i ma e ialla i bilan zamona iy o‘zbek
ilidagi aqlid so‘zla qiyosiy-e imologik jiha dan ahlil qilindi. Bu ahlil aqlid
so‘zla ning a ixiy izchilligini iklash imkonini be di.
2.2. Qiyosiy-ling is ik me od
O‘zbek, qozoq, qi g‘iz, u k, uyg‘u , a a a qo aqalpoq illa idagi aqlid shaklla
one ik-seman ik o‘xshashlikla a a qla nuq ayi naza idan solish i ildi. Bu me od
umum u kiy ildizla ning ma judligini aniqlashda muhim bo‘ldi.
2.3. Fonoseman ik ahlil
To ushning ma’noga be osi a a’si i, ja angli a ja angsiz undoshla ning akus ik
xususiya la i, po lo chi a si g‘alu chi onemala ning seman ik yuklamasi ahlil
qilindi.
2.4. S uk u -seman ik yondashu
Taqlid so‘zla ning ma’no kengayishi, me a o ik ko‘chish, g amma iklashu ja ayonla i
ahlil qilindi.
Me odla bi -bi ini o‘ldi di a na ijada aqlid so‘zla ning kelib chiqish mexanizmi
ko‘p qi ali yondashu asosida ochib be ildi.
3. Na ijala
3.1. Qadimgi u kiy manbala da aqlid so‘zla ning izla i
Qadimgi u kiy bi ikla da uch aydigan ko‘plab aqlid so‘zla zamona iy o‘zbek ilida
deya li o‘zga ishsiz saqlangan. Masalan:
• O xon bi ikla ida uch aydigan ang (kuchli za ba o ozi), yi (g‘i illash), kap/kak
(qa sillash) kabi shaklla o‘zbek ilidagi ang, g‘i , qa s kabi a ian la ga mos keladi.
• “De onu lug‘o i - u k”da şık, dup, ak, gü , pa kabi bi likla qayd e ilgan bo‘lib,
ula hozi gi o‘zbek ilida shiq, dup, ak, g‘u u , pa kabi shaklla da ma jud.
Bu ak la aqlid so‘zla one ik jiha dan eng konse a i qa lam bo‘lishini ko‘ sa adi.
3.2. Fone ik mo i a siya a onoseman ik mexanizmla
Taqlid so‘zla ning shakllanishida akus ik ja ayonla asos bo‘lib xizma qiladi.
3.2.1. Ja angsiz undoshla
p, , k, s, sh o ushla i keskin o ozla ni bildi adi:
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
271
• shiq — sinish
• app — za ba
• qa s — u ish o ozi
3.2.2. Ja angli undoshla
g‘, g, d, b o ushla i uzluksiz, og‘i , quyuq o ozla ni be adi:
• g‘u
• g‘i
• du
3.2.3. Tak o iy bo‘g‘inla
Ja ayonning da omiyligini bildi adi:
• shu -shu
• g‘i -g‘i
• shildi -shildi
Bu onoseman ik mexanizmla u kiy illa ning umumiy akus ik id ok modeliga
asoslanadi.
3.3. Mo ologik kengayish
Taqlid so‘zla o‘zbek ilida yangi g amma ik bi likla ya a ishda juda aol ishla iladi.
3.3.1. Fe’lla
• shiq → shiqilla-
• g‘u → g‘u ulla-
• shi → shi illa-
3.3.2. O lashish
• shap → shapa
• qa s → qa sak
3.3.3. Si a la
• sho qin → sho qinli
• shiqi → shiqi lagan
Bu ja ayon aqlid so‘zla ilda mahsuldo lik da ajasi yuqo i ekanini ko‘ sa adi.
3.4. Tu kiy illa da qiyosiy ahlil
Taqlid so‘zla ning aksa iya i u kiy illa da one ik jiha dan o‘xshashdi :
O‘zbek
Tu k
Qozoq
Qi g‘iz
Izoh
shiq
şık
şıq
şık
umumiy ildiz
g‘u
gü
güw
gı
one ik a qlanish
app
ap
ap
ap
uni e sal model
g‘i
gı
gı
gı
ba qa o shakl
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
272
Bu o‘xshashlikla umum u kiy onoseman ik asosning ma judligidan dalola be adi.
3.5. E imologik xususiya la
3.5.1. Qadimiylik
Taqlid so‘zla 1500 yildan o iq a ixiy izga ega.
3.5.2. Seman ik kengayish
Ay im bi likla ma’nosini kengay i gan:
• shiq — sinish → me a o ik “shiq bo‘lish”
• g‘u — shamol o ozi → exnik sho qin
3.5.3. Ling omadaniy ahamiya
4. Muhokama
Taqlid so‘zla xalqning abia ni id ok e ish uslubini aks e i adi.
Tadqiqo na ijala i aqlid so‘zla ning o‘zbek ili leksik izimidagi o‘ ni nihoya da
muhim ekanini yana bi bo ko‘ sa di. A alo, ula ning eng qadimiy qa lamga
mansubligi qadimgi u kiy yodgo likla bilan qiyosiy ma e ialla o qali isbo landi. Bu
so‘zla abia dagi o ush a ja ayonla ning o‘g‘ idan- o‘g‘ i aks sadosi si a ida
ujudga kelganligi sababli, a ixiy o‘zga ishla ga kam oq uch agan, one ik a kibini
asosan saqlab qolgan. Shu bois ula il a aqqiyo ining izchil qa lamla ini iklashda
muhim “ i ik iz” azi asini baja adi.
Ikkinchidan, aqlid so‘zla one ik jiha dan eng ba qa o bi likla si asiga ki adi.
Ula ning onoseman ik uzilishi — ya’ni o ush a kibi a ma’no o‘ asidagi be osi a
bog‘liqlik — buzilsa, so‘zning asosiy unksiyasi yo‘qoladi. Masalan, shiq yoki app
kabi bi likla da ha bi onema ma’noni bi lamchi a zda i odalaydi; shu sababli one ik
o‘zga ishla minimal bo‘ladi. Bu xususiya ula ni boshqa leksik bi likla dan ubdan
a qlaydi.
Uchinchi muhim jiha — aqlid so‘zla ning umum u kiy ildizla ga ega ekanidi .
Qiyosiy ahlil na ijala i o‘zbek, qozoq, qi g‘iz, u k, uyg‘u , a a hamda boshqa u kiy
illa da juda ko‘p aqlid bi likla i bi -bi iga juda yaqin one ik modella da uch ashini
ko‘ sa adi. Bu hola asodi iy emas: umumiy akus ik id ok, qadimiy one ik izim a
a ixiy genealogik aloqala bu so‘zla shakllanishining yagona zaminidi . Shunga
qa amay, ay im ono ak ik a qla ma jud bo‘lib, ula ha bi ilning mus aqil onologik
a aqqiyo idan dalola be adi.
To‘ inchidan, aqlid so‘zla mo ologik jiha dan juda aol. Ula zamona iy o‘zbek
ilida e’lla , o la , si a la a ha o a ish a hol bi likla ini hosil qilish ja ayonida
mun azam ish i ok e adi. Bu esa ula ning aqa leksik bi lik si a ida emas, balki so‘z
yasash a g amma ik izimning aol elemen i si a ida ham ka a ahamiya ga ega ekanini
ko‘ sa adi. Masalan, shiq → shiqi , shiqillamoq, shiqildoq kabi ke ma-ke yasalishla
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
273
ilning de i a sion qud a ini namoyon e adi.
Beshinchidan, aqlid so‘zla ning ling omadaniy ahamiya i alohida a’kidlashga
a ziydi. Ula xalqning abia ga munosaba i, eshi ish sezgisining noziklik da ajasi,
madaniy aj iba a olklo an’anala i bilan chamba chas bog‘langan. O‘zbek xalq
og‘zaki ijodidagi shildi ama, gu ullash, shu ullash, qa sak, du -du gap kabi
bi ikmala na aqa ilning one ik as i imkoniya la ini, balki madaniy-es e ik id okni
ham aks e i adi. Shu sababli, aqlid so‘zla ning o‘ ganilishi na aqa ling is ik, balki
e nomadaniy adqiqo la uchun ham muhim manba hisoblanadi.
Tu kiy illa o‘ asidagi one ik o‘xshashlikla ham alohida e’ ibo ga molik. Ula
umumiy e nik a ling is ik a ixning chuqu ildizla ga ega ekanini asdiqlaydi.
Masalan, o‘zbek ilidagi shiq, u k ilidagi şık, qozoq ilidagi şıq shaklla i onoseman ik
jiha dan bi xil asosga ega bo‘lib, qadimgi u kiy ildizla dan o hozi gi da gacha
mun azam a ishda saqlanib kelganligini ko‘ sa adi. Bu esa aqlid so‘zla ning u kiy
illa i ojida o‘ziga xos mus ahkam ko‘p ik azi asini baja ayo ganini angla adi.
Shu bilan bi ga, aqlid so‘zla ning e imologik adqiqi il a ixini chuqu oq anglash
uchun za u bo‘lgan noyob ling is ik manbala ni aqdim e adi. Ze o, bu so‘zla ilning
eng qadimiy sa hla idan bi iga daxldo bo‘lganligi sababli, ula o qali u kiy
xalqla ning qadimgi dunyoqa ashi, one ik id oki, abia hodisala ini as i lash uslubi
a ilning na u al i ojlanish yo‘nalishla ini aniqlash mumkin.
Umuman olganda, muhokama qismi aqlid so‘zla ning kompleks xa ak e ga ega
bo‘lgan ling is ik hodisa ekanini, ula ning adqiqi esa one ika, seman ika, e imologiya
a madaniya shunoslik kabi bi nech a anla ning cho ahasida olib bo ilishi
lozimligini ko‘ sa di.
5. Xulosa
Ushbu adqiqo na ijala i o‘zbek ilida aqlid so‘zla ning ling is ik a madaniy jiha dan
muhimligini bi qa o jiha la dan asdiqlaydi. Bi inchi na ba da, aqlid so‘zla o‘zbek
ilining eng qadimiy leksik qa lamla idan bi i si a ida shakllangan bo‘lib, ula qadimgi
u kiy yodgo likla a xalq og‘zaki ijodidagi izla o qali il a ixidagi ba qa o ligini
ko‘ sa adi. Bu qa lam ilning abiiy i ojlanishini, inson id okiga mos shakllanishini a
onoseman ik mexanizmla bilan chamba chas bog‘liqligini anglashga imkon be adi.
Ikkinchidan, aqlid so‘zla one ik jiha dan eng ba qa o bo‘lib, ula o ush a ma’no
o‘ asidagi yaqin aloqani saqlab qoladi. Shu u ayli ula ning shakllanishi a
qo‘llanilishi ilning boshqa leksik bi likla iga qa aganda kam oq o‘zga ishga uch aydi.
Bu xususiya ula ni il a ixida izchil a ishonchli manba si a ida ko‘ sa adi.
Uchinchidan, qiyosiy ahlil aqlid so‘zla ning umum u kiy ildizla ga ega ekanini a
u kiy illa o‘ asida onoseman ik o‘xshashlikla ni namoyon e ishini ko‘ sa di. Bu,
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
274
ilshunoslik nuq ai naza idan, o‘zbek ilining u kiy il oilasidagi genealogik o‘ nini
aniqlashda muhim dalil si a ida xizma qiladi. Shu bilan bi ga, ha bi ilning ono ak ik
a qla i, lokal ala uz a mo ologik xususiya la aqlid so‘zla ning indi idual il
xususiya la ini i odalaydi.
To‘ inchidan, aqlid so‘zla mo ologik jiha dan aol bo‘lib, ula e’l, o , si a a a ish
shaklla ini hosil qilishda muhim osi a hisoblanadi. Bu ilning ya a ish a izohlash
imkoniya la ini kengay i adi, nu qning i oda iy qud a ini oshi adi. Shu sababli aqlid
so‘zla aqa one ik yoki seman ik bi lik emas, balki ildagi p oduk i mo ologik
ja ayonla ning aol ish i okchisi si a ida ham ahamiya li.
Beshinchidan, aqlid so‘zla ning ling omadaniy ahamiya i ka a. Ula xalqning abia ni
id ok e ish uslubi, madaniy-es e ik qa ashla i a og‘zaki ijodiy an’anala i bilan
chamba chas bog‘liq. Shu bois, ula ning o‘ ganilishi na aqa ling is ik, balki
e noling is ik a madaniya shunoslik adqiqo la i uchun ham muhim manba
hisoblanadi.
Na ijada, o‘zbek ilidagi aqlid so‘zla ning e imologik a qiyosiy ahlili il a ixini
chuqu oq anglash, qadimgi u kiy ildizla ni iklash, ilning onoseman ik a
mo ologik imkoniya la ini aniqlash hamda ling omadaniy xususiya la ni yo i ish
imkonini be adi. Ula ilda na aqa one ik a seman ik, balki madaniy iden i ika siya
osi asi si a ida ham xizma qiladi.
Umuman olganda, adqiqo aqlid so‘zla ning kompleks ling is ik hodisa ekanini
ko‘ sa adi a kelajakda bu sohadagi izlanishla u kiy illa qiyosiy ling is ikasi,
psixoling is ika a madaniya shunoslik bilan in eg a siyalashgan holda olib bo ilishi
mumkinligini bildi adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Abdullaye , A. (2010). O‘zbek ilining a ixiy g amma ikasi. Toshken : Fan
nash iyo i.
2. Allan, K. (2014). Linguis ic Meaning. London: Rou ledge.
3. Bu ano , J. (1995). Tu kiy illa qiyosiy g amma ikasi. Toshken : Uni e si e
nash iyo i.
4. C ys al, D. (2010). The Camb idge Encyclopedia o Language (3 d ed.).
Camb idge Uni e si y P ess.
5. Doğan, L. (2018). Onoma opoeic wo ds in Tu kic languages. Jou nal o Tu kic
Linguis ics, 12(3), 45–67.
6. E dal, M. (2004). A G amma o Old Tu kic. B ill.
7. Johanson, L., & Csa ó, É. (1998). The Tu kic Languages. London: Rou ledge.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
275
8. Mahmud al-Kashga i. (2005). De onu lug‘o i - u k (R. Rahmono , T ans.).
Toshken : O‘zbekis on Milliy Ensiklopediyasi.
9. Vaux, B., & Coope , J. (1999). In oduc ion o Linguis ic Field Me hods.
Munich: Lincom Eu opa.
