48
XITOY TILIDAGI RITORIK OHANGLI TURGʻUN BIRIKMALARNING
LINGVISTIK TAHLILI
Badalbaye Dilshod Fa xod oʻgʻli,
Toshken da la sha qshunoslik uni e si e i
2-bosqich ayanch dok o an i
Anno a siya. Ushbu maqolada xi oy ilidagi i o ik ohangli u gʻun bi ikmala
ling is ik jiha dan ahlil qilinadi. Asosiy eʼ ibo mazku bi likla ning seman ik,
sin ak ik a p agma ik xususiya la iga qa a iladi. Ula ning nu q ja ayonida
aʼsi chanlikni oshi ish, soʻzlo chining pozi siyasini kuchli oq aʼkidlash a
suhba doshga hissiy aʼsi koʻ sa ishdagi oʻ ni ochib be iladi. Misolla o qali
bi ikmala ning qoʻllanish xususiya la i izohlanib, ula ning kommunika i
sama ado likni aʼminlashdagi ahamiya i yo i iladi. Tadqiqo na ijala i xi oy ilidagi
i o ik bi likla ni oʻzlash i ish hamda aʼlim ja ayonida ula dan sama ali oydalanish
imkoniya la ini kengay i adi.
Kali soʻzla : i o ik soʻ oq, u gʻun bi ikma, seman ika, p agma ika,
kommunika i azi a, xi oy ili
Abs ac . This a icle p o ides a linguis ic analysis o he o ical ixed exp essions
in Chinese, ocusing on hei seman ic, syn ac ic, and p agma ic ea u es. I highligh s
hei ole in enhancing exp essi eness, s eng hening he speake ʼs s ance, and
in luencing he in e locu o . Examples illus a e usage pa e ns and communica i e
unc ions. The indings demons a e how hese exp essions imp o e discou se
e ec i eness and o e aluable insigh s o language acquisi ion and eaching.
Keywo ds: he o ical ques ion, ixed exp ession, seman ics, p agma ics,
communica i e unc ion, Chinese
Xi oy ili sin aksisida i o ik soʻ oq gapla alohida gap u ini ashkil e adi.
Ula ning shakliy belgisi sa ol usidagi qu ilish boʻlsa-da, mazmun jiha idan ula
oda da ja obni alab qilmaydi. Asosiy p agma ik azi a — aniq maʼno a nuq ai
naza ni sa ol shaklida i odalashdi . Ushbu gapla ning in ona siyasi oddiy bayon
gapla ga nisba an keskin oq a kuchli oq boʻlib, koʻpincha aʼkidlash, inko e ish,
no ozilik bildi ish, qa shi dalil kel i ish yoki subyek i his- uygʻula ni i odalashda
qoʻllanadi.
Ri o ik gapla ning ikki asosiy u i aj a iladi:
Ijobiy shakldagi i o ik soʻ oq gapla — ashqi shaklda asdiq i odalansa ham,
mazmunan inko ni bildi adi. Masalan: “他怎么会同意呢？” (“U qanday qilib ozilik
be adi?”) — aslida “U ozilik be maydi” mazmunini angla adi.
Inko ga asoslangan i o ik soʻ oq gapla — shaklan inko usida boʻlib,
mazmunan asdiqni angla adi. Masalan: “我们怎能不努力呢？” (“Biz qanday qilib
ha aka qilmasligimiz mumkin?”) — aslida “Biz alba a ha aka qilishimiz ke ak”
maʼnosini be adi.
49
Ri o ik gapla ning shakllanishida 难道 (nándào), 怎么/怎能 (zěnme/ zěn néng),
哪里 (nǎlǐ), 何必 (hébì) kabi yo damchi bi likla aol ish i ok e adi. Shuningdek, gap
oxi ida 吗, 呢 singa i modal pa iklla qoʻllanishi in ona sion kuchay i u chilik
azi asini baja adi.
Quyida biz xi oy ilida qoʻllanadigan, i o ik ohangga ega boʻlgan bi qa o
u gʻun bi ikmala ni ling is ik ahlil obyek i si a ida koʻ ib chiqamiz. Ushbu bi likla
oʻzining seman ik a p agma ik xususiya la i bilan aj alib u ib, suhba ja ayonida
maʼlum kommunika i azi ala ni baja adi.[1:320]
犯不上
( àn bu shàng)
“犯不上” i odasi kishi omonidan qilinayo gan ha aka yoki hissiy eaksiyaning
o iqcha, za u boʻlmaganligini bildi adi. U koʻpincha muayyan aziya da kuch
sa lash, jahllanish yoki keskin munosaba bildi ishning a zimay qolishini i odalashda
qoʻllanadi. Shu maʼnoda, mazku bi lik “ke agi yoʻq”, “a zimaydi” a zida a jima
qilinadi. Til amaliyo ida ushbu i oda koʻpincha i o ik sa ol shaklida uch aydi,
masalan, “犯得上吗” — “a ziydimi?”, shuningdek, “犯不着” yoki “犯得着吗”
koʻ inishla i ham ishla iladi. Ushbu bi ikmaga misol kel i adigan boʻlsak:
甲：我妈就爱贪便宜，你看，又买回一堆没用的衣服，谁穿哪！真想都给
扔了！
(jiǎ: wǒ mā jiù ài ān piányi, nǐ kàn, yòu mǎi huí yī duī méi yòng de yī u, shuí
chuān nǎ! zhēn xiǎng dōu gěi ēng le!)
A: Onam a zonchilikka oʻch, qa ang, yana ke aksiz kiyimla ni uyga olib keldi.
Bula ni kim kiyadi? Hammayoqni ashlab yubo gim keladi!
乙：犯得着吗？老人都这样。
(yǐ: àn dézháo ma? lǎo én dōu zhèyàng)
B: A ziydimi? Keksala shunaqa boʻladi-da.[2:420]
管不着
(guǎn bù zháo)
“管不着” i odasi suhba doshning boshqa bi o ning shaxsiy ishla i us idan
nazo a oʻ na ishga yoki ula ga a alashishga huquqi yoʻqligini bildi adi. Mazku bi lik
maʼno jiha idan mus aqillikni, yaʼni bi o kishi oʻz xa i-ha aka la i us idan oʻzi masʼul
ekanligini aʼkidlaydi. Oʻzbekchada “sizga nima”, “ishniz boʻlmasin” kabi soʻzla
bilan a jima qilinadi. Amaliy nu qda “管得着吗” — “senga egayap imi?” shaklidagi
i o ik sa ol koʻ inishida ham qoʻllanadi.
Bu i odada “管” eʼli aslida “boshqa ish, nazo a qilish, qa ash” maʼnosiga ega
boʻlib, “着” yo damchisining ish i okida po ensial qoʻshimcha (可能补语) hosil
qiladi. Rad e u chi shakl — “管不着” — “nazo a qila olmaydi, a alasha olmaydi”
seman ikasi o qali “a alashishga haqqi yoʻq” maʼnosiga koʻchgan. Demak, bunda
seman ik kengayish (语义引申) ja ayoni kuza iladi: izik nazo a qilish imkoniya idan
ij imoiy-huquqiy a alashu ni ad e ishga oʻ ish sodi boʻladi. Ushbu bi ikmaga misol
kel i adigan boʻlsak:
甲：这是公共场所，请你不要吸烟。
50
(jiǎ: zhè shì gōnggòng chǎngsuǒ, qǐng nǐ bú yào xīyān.)
A: Bu jamoa joyi, il imos, chekmang.
乙：你管得着吗？
(yǐ: nǐ guǎn dézháo ma?)
B: Sizga nima, a alashishga haqqingiz bo mi?[3:126]
还说呢
(hái shuō ne)
“还说呢” i odasi koʻpincha i o ik usdagi gap boʻlib, suhba doshga nisba an
“gapi ma”, “oʻzing ham sababchisan” mazmunini bildi adi. Mazku bi lik
muammoning kelib chiqish sababi gapi u chida emas, balki qa shi omonda yoki
ashqi omilla da ekanligini aʼkidlab, ja ob ohangida ishla iladi. In ona siya jiha idan
unda no ozilik, ha salasi pi boʻlish yoki anbeh maʼnola i boʻladi. Ushbu bi lik asosan
yaqin munosaba dagi suhba doshla o asida qoʻllanadi a hissiy boʻyoqdo lik kuchli.
Ushbu bi ikmaga misol kel i adigan boʻlsak:
甲：你身上怎么弄得这么脏啊？
(jiǎ: nǐ shēnshang zěnme nòng de zhème zāng a?)
A: Us -boshing nega bunchalik ki boʻlib qolgan?
乙：还说呢！今天下雨，我没带伞，往回跑的时候又被汽车溅了一身泥。
(yǐ: hái shuō ne! jīn iān xiàyǔ, wǒ méi dài sǎn, wǎng huí pǎo de shíhou yòu bèi
qìchē jiàn le yī shēn ní.)
B: Gapi ma! Bugun yomgʻi yogʻdi, soyabon olmadim, qay ib kelayo ganda
mashina us imga loy sach a di.
可不是嘛
(kě bú shì ma)
“可不是嘛” i odasi i o ik soʻ oq shaklida qoʻllanib, suhba doshning soʻzla ini
oʻliq asdiqlash a maʼqullash maʼnosini bildi adi. Mazku bi lik “ha, alba a”, “ha,
shunday”, “shunday emasmi” a zida a jima qilinadi. Nu qda u muloqo dagi
ham ik likni kuchay i adi, suhba dosh bilan oʻza o bi ik da ekanlikni aʼkidlaydi.
Amaliy qoʻllanishda ushbu shakl qisqa gan a ian la da ham uch aydi: “可不是” yoki
“可不”. Ushbu bi ikmaga misol kel i adigan boʻlsak:
甲：农村到春节的时候可热闹了。
(jiǎ: nóngcūn dào chūnjié de shíhou kě ènao le.)
A: Qishloqla da baho bay ami pay ida juda ga jum boʻladi.
乙：可不是嘛，家家户户都放鞭炮。
(yǐ: kě bú shì ma, jiājiā hùhù dōu àng biānpào.)
B: Ha, alba a, ha bi xonadon piyola-piyola pe a dala o adi.
没办法
(méi bàn ǎ)
“没办法” i odasi kishi bi o aziya yoki hola oldida cho asiz qolganini, yaʼni
unga aʼsi oʻ kazish imkoniya i yoʻqligini bildi adi. Bu bi lik “cho asizman”, “boshqa
iloj yoʻq”, “majbu man” a zida a jima qilinadi. Nu qda koʻpincha shaxsning ojizligini
a aziya ga boʻlgan be osi a aʼsi kuchining ye ishmasligini i odalaydi. Amaliy
qoʻllanishda i o ik shaklda ham uch aydi: “有什么办法？”— “qanaqa cho a bo
oʻzi?”. Ushbu shaklda i oda 无可奈何 ohangini, yaʼni majbu iy aslim boʻlish yoki
aziya ni qabul qilish hissini kuchay i adi. Ushbu bi ikmaga misol kel i adigan
boʻlsak:
51
甲：你儿子整天玩儿电脑游戏，你也不说说他呀？
(jiǎ: nǐ é zi zhěng iān wán diànnǎo yóuxì, nǐ yě bù shuōshuō ā ya?)
A: Oʻgʻlingiz kun boʻyi kompyu e oʻyinla i oʻynaydi, unga hech nima
demaysizmi?
乙：我说了多少次了，他就是不听，有什么办法？
(yǐ: wǒ shuō le duōshao cì le, ā jiù shì bù īng, yǒu shénme bàn ǎ?)
B: Necha ma a ay dim, lekin u quloq solmaydi, boshqa nima cho a bo ?[6:243]
Xulosa qilib, Xi oy ilida i o ik ohangli u gʻun bi ikmala muloqo ning muhim
p agma ik osi asi si a ida nu qning aʼsi chanligini sezila li da ajada kuchay i ilganini
ay a olamiz, Bunday bi likla shaklan sa ol usida boʻlsa-da, mazmunan aniq asdiq
yoki inko ni bildi adi. Bu esa ula ga na aqa seman ik, balki kuchli p agma ik yuklama
ham be adi. Tadqiqo da omida koʻ ib chiqilgan “犯不上”, “管不着”, “还说呢”, “可
不是嘛”, “没办法” kabi bi ikmala suhba ja ayonida aʼkidlash, ad e ish, anbeh
be ish, asdiqlash a cho asizlikni i odalash kabi u li kommunika i azi ala ni
baja ishi aniqlandi. Ula ning nu qiy qoʻllanishi suhba doshla o asida maʼlum ij imoiy-
psixologik munosaba la ni ham i odalash imkonini be adi. Shu bois, mazku
bi ikmala ni ling is ik nuq ai naza dan oʻ ganish ula ning nu qiy aoliya dagi olini
aniqlash, xi oy ilini oʻ ganishda ula ni sama ali qoʻllash hamda a jima ja ayonida
oʻgʻ i ek i alen anlash uchun muhim ahamiya ga ega.
Adabiyo la :
1. 朱德熙.
语法讲义
. 北京: 商务印书馆, 1982, 320 页.
2. 陆俭明.
现代汉语语法研究
. 北京: 北京大学出版社, 2000, 412 页.
3. 王力.
汉语语法理论
. 北京: 中国社会科学出版社, 1985, 295 页.
4. 崔希亮.
汉语语法学
. 北京: 北京语言大学出版社, 2010, 365 页.
5. 许嘉璐.
现代汉语八百词
. 北京: 商务印书馆, 1980, 540 页.
6. 刘月华, 潘文娱, 敖承江.
实用现代汉语语法
. 北京: 商务印书馆, 2001, 450
页.
7. 张斌.
现代汉语虚词例释
. 北京: 商务印书馆, 2001, 398 页.
