86
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
NOSIRIDDIN TUSIYNING O‘RTA ASRLAR
SHARQ ILM-FANI TARAQQIYOTIDAGI O‘RNI
Usmano Abdumo‘min Xolmo‘min o‘g‘li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Ta ix a alsa a ka ed asi o‘qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731660
Anno a siya: Mazku maqolada XIII as ning buyuk mu a akki i, olim a aylasu i Nosi iddin
Tusiy hayo i hamda ilmiy me osi keng ahlil qilinadi. Olimning as onomiya, ma ema ika, man iq,
alsa a a axloqshunoslik anla iga qo‘shgan hissasi, shuningdek, uning Ma og‘a asadxonasi
aoliya idagi o‘ ni yo i ilgan. Tusiyning naza iyala i keyingi as olimla i, xususan Ye opa uyg‘onish
da i allomala i aoliya iga sezila li a’si ko‘ sa gan.
Kali so‘zla : Nosi iddin Tusiy, Ma og‘a asadxonasi, “Ahlоq-i Nosi iy”, “Ziji Ilxoniy”,
as onomiya, axloq, alsa a, Tusi ju i.
Sha q uyg‘onish da i insoniya si iliza siyasining eng yo qin sahi ala idan bi idi . Bu da da
ilm- an, alsa a, ibbiyo , ma ema ika a axloqshunoslik sohala ida yuksak yu uqla ga e ishildi. Ana
shu da ning eng mashhu siymola idan bi i Abu Ja’ a Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan
Nosi iddin a -Tusiy (1201–1274) bo‘lib, u “Muallim us-solis” – “uchinchi us oz” un oniga sazo o
bo‘lgan.
Abu Ja a Muhammad ibn Muhammad Nosi uddin a -Tusiy - XIII as o s ma ema ik a
as onomi, Kamoliddin ibn Yunusning shogi di, o‘ a se qi a olim, alsa a, jo‘g‘ o iya, musiqa,
op ika, ibbiyo , mine ologiyaga oid asa la mualli i hisoblanadi. Nosi iddin Tusiyning ilmiy me osi
na aqa musulmon Sha qida, balki Ye opa ilm- anida ham chuqu iz qoldi gan. Jumladan, u Yunon
ilm- ani bilimdoni bo‘lgan, Ye klid, A ximed, A olik, Feodosiy, Menelay, Apolloniy, A is a x,
Gipsikl, P olomeyla ning asa la ini sha hlagan. Uning as onomiya a ma ema ika sohasidagi ishla i
Kope nik naza iyasining shakllanishiga ham zamin ya a gan.
Nosi iddin Tusiy 1201-yilda E onning Tus shah ida ug‘ilgan. Das labki a’limni o asidan a
mahalliy olimla dan olgan. Keyinchalik Nishopu da a’limini da om e i ib, u ye dagi mashhu
mad asala da alsa a, man iq, iqh, ibbiyo , ma ema ika a as onomiyani chuqu o‘ gangan. 1256-
yilda mo‘g‘ul hukmdo i Hulokuxon omonidan homiylik asosida Ma og‘a asadxonasi ashkil e ilgan
a Tusiy unga ahba lik qilgan. Bu asadxona o‘z da ida ilmiy ma kaz bo‘lib, unda yuzlab olimla
aoliya yu i gan. Tusiyning ilmiy me osiga yuzlana ekanmiz, biz yana bi bo dunyo a dunyo
madaniya ining bi ligida aq la ning uz iy bog‘lanishiga amin bo‘lamiz.
Shunday qilib, u o‘z asa la ida osmon mexanizmini asos qildi. 400 yil o‘ gach, ula g‘a biy
ye opa olimla i omonidan qay a kash qilingan. Bolala as onomi Tixo B age (1546-1601)
Tusiyning hisob-ki obla ini qay a ib, 700 dan ziyod yulduzla ka alogini uzgan. B agening ilmiy ishi
asosida I.Keple osmon mexanikasini ya a gan. I.Nyu on ula ning mehna la iga ayangan holda,
mexanikaning ayanch qonunla ini ya a gan. Tusiyning ma ema ik mehna la i I aliya, Angliya,
F ansiya - Ye opa Uyg‘onish da ining bosh ma kazla ida nash dan chiqqan.
Tusiyning jahon ilm- aniga qo‘shgan ahamiya li hissala idan bi i bu un Sha qda anilgan
Ma og‘adagi as onomik asadxonasining ya a ilishidi . Rasadxona 1259-yil hozi gi Janubiy
Oza bayjon hududida, Islomobod Respublikasidagi E onda ashkil e ilgan. Ma og‘a asadxonasi XIII
as da Sha qdagi eng ilg‘o ilmiy maskanla dan bi i edi. U na aqa as onomik kuza u la , balki ilmiy
izlanishla ma kazi si a ida ham aoliya ko‘ sa gan. A -Tusiy Hulokuxonga asadxona qu ilishi
masalasida mu ojaa qiladi, ammo qu ilish ha aja la i unga juda ka a uyiladi. Shunda a -Tusiy
Hulokuxonga aska la uyquga ke gan aq og‘dan mis og‘o ani uloq i ishni a siya qiladi. Tog‘o a
og‘dan ushib, ka a sho qin ko‘ a adi a aska la sa osimaga ushadi a a -Tusiy shunday deydi:
87
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
“Biz bu sho qinning sababini bilamiz, aska la esa bilmaydi; biz xo i jammiz, ula esa ha o i da;
shuningdek, biz osmon hodisala idan boxaba bo‘lamiz, biz ye da xo i jam bo‘lamiz”. Bu so‘zla
Hulokuxonni ishon i adi a asadxona qu ilishiga 20 dino aj a adi. A -Tusiyning il imosiga binoan,
Hulokuxon aska la dan ula ning qo‘liga ushgan olimla ni o‘ldi may, Ma og‘aga olib kelishla iga
buy uq be adi, bu ye ga mo‘g‘ulla qo‘lla iga ushgan ba cha qo‘l yozmala i-u, as onomik
moslamala ni kel i ishgan. Rasadxonada Qu biddin Shi aziy, Muayyadiddin U di, Fah uiddin
Ma og‘iy kabi olimla Tusiy bilan bi galikda ishlaganla . Mazku ku ubxonada 400 mingga yaqin
qo‘lyozmala saqlangan bo‘lib, bu o‘sha da uchun nihoya da ka a ko‘ sa kich edi. Ushbu ilmiy
ma kazda ishlab chiqilgan “Ziji Ilxoniy” jad alla i as la da omida as onomla omonidan
qo‘llanilgan.
Nosi iddin Tusiy o‘z um ida 150 dan o iq ilmiy asa ya a gan. Ula ning ko‘pchiligi bugungi
kunda ham ilmiy manba si a ida o‘ ganilmoqda. Eng mashhu la i esa quyidagila di :
1. “Ahlоq-i Nosi iy”. Bu asa axloqiy- alsa iy yo‘nalishda yozilgan bo‘lib, insonning ma’na iy
kamolo ini, axloqiy azila la ini, jamiya da adola a mu ozana ni saqlash za u ligini yo i adi. Asa
uch bo‘limdan ibo a :
- axloq ilmi;
- oila boshqa u i;
- siyosa naza iyasi.
Tusiy inson kamolo ining asosi si a ida aql, bilim a axloqni ko‘ sa adi.
2. “Ziji Ilxoniy”. As onomiyaga oid bu asa Tusiy ahba ligida Ma og‘a asadxonasida
ya a ilgan. Ma og‘alik asadxonada 1259-yildan 1271-yilgacha bo‘lgan 12 yillik kuza u na ijasi
“Ilxoniy jad ali” (“Zidjiy Ilxoniy”) bo‘lgan. Bu jad alda Quyosh a sayyo ala ning joylashu hisob-
ki obi, osmon ka alogi, shuningdek, sinus, angenus a ka angenusning 1 o alig‘idagi jad ali
kel i ilgan. Unda sayyo ala ha aka i, yulduzla ning joylashu i a u ilish hodisala i aniq kuza u la
asosida qayd e ilgan. Bu asa Ye opada Kope nik omonidan o‘ ganilgan manbala dan bi i bo‘lgan.
3. “Tah i O‘qlidus”. Tusiy E klidning “Elemen la ” asa ini qay a ah i qilib, o‘z da ida
geome iya anining i ojiga ka a hissa qo‘shgan. Unda s e ik igonome iya mus aqil an si a ida
shakllan i ilgan. Shuningdek, Nasi uddin Tusiy E klidning ikki pa allel chiziqla bo‘shliqda
u ashishla i haqidagi beshinchi a azini isbo lashida hissasi ulkan. Bu be oyda abs ak siya emas,
balki ilmiy masalaning chinakam samo iy uzilmasi ekanligini isbo lab be gan. Makonning (Olam)
eg i ko‘ inishi ob’yek uzoqlashishi bilan yanada aniq oq namoyon bo‘la e ishini a aliga E klid
i odalagan bo‘lsa, Tusiy uni isbo lagan be gan.
4. “Asos al-iq ibas”. Bu asa da man iqning asosiy qoidala i bayon e ilib, Tusiy A is o elning
man iqiy qa ashla ini ahlil qilib, uni yanada mukammallash i gan.
Tusiyning eng mashhu ilmiy yu ug‘i bu – “Tusi ju i” modeli bo‘lib, u sayyo ala ha aka ini
ushun i ishda oydalanilgan. Bu model aylana ha aka dan chiziqli ha aka hosil bo‘lishini ma ema ik
yo‘l bilan izohlaydi. Keyinchalik bu g‘oya Nikolay Kope nik omonidan o‘zining gelio sen ik
izimini ishlab chiqishda qo‘llanilgan.
Nosi iddin Tusiy alsa ada Fo obiy a Ibn Sino a’limo la ini da om e i gan. U insonni “aql
a azila bi ligida” deb bilgan. Uning ik icha, inson kamolo i aqlni o‘g‘ i ishla ish a odob-axloqqa
amal qilish o qali yuzaga chiqadi. U “Ahlоq-i Nosi iy”da shunday yozadi: “Insonning qud a i
aqlidadi ; aql esa uni hay onla dan aj a adi. Aqlni ilm bilan ziyna lagan kishi haqiqiy insondi .”
Tusiy jamiya ba qa o ligi uchun adola , mehna se a lik a halollikni eng muhim azila la deb
bilgan. Qola e sa, koino ya a ilishi a dunyoning ij imoiy uzumi, huquq a axloq muammola i,
da la boshqa u i a anla ning asni i, yaxshi a biya a oiladagi munosaba la ni akomillash i ish
88
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
uning alsa asi ma kazida u gan. Tusiy, asosi insoniy munosaba la bo‘lgan englikka e ishilgan
o mulani izlaydi. U da la ni azila li a yomonga, jangchila ni adola li a adola sizga aj a adi,
xalqqa oyda a oydasiz na sala ni belgilab, jamoa chilik hayo idagi hodisala ga baho be adi.
Tusiyning a’kidlashicha, dunyo ikki na sadan aziya chekadi: “Bi i - dunyoda johilona hokimiya
hukm su sa, boshqasi - da la o‘z ix iyo iga aqdim e ilsa”.
Nosi iddin Tusiy na aqa o‘z da ining eng yi ik olimi, balki keyingi as la ilm- aniga yo‘l
ochgan alloma si a ida e’ i o e iladi. Uning ilmiy me osi Ulug‘bek asadxonasi a Sama qand ilmiy
mak abla i shakllanishiga be osi a a’si ko‘ sa gan. Uning asa la i a ab, o s, u kiy, lo in, ansuz
a ingliz illa iga a jima qilingan. Bugungi kunda ham Tusiyning nomi bilan a alu chi uni e si e la ,
ilmiy ma kazla a obse a o iyala ma jud, jumladan, Nosi iddin Tusiy nomidagi Oza bayjon Milliy
Fanla Akademiyasi ham shula qa o ida.
U jamiya hayo ida da la olini o‘ ganadi a da la a inson hamda da la o‘ asidagi o‘za o
mas’uliya mohiya ini ishlab chiqadi, aqlning kuchi oqilona boshqa u a adola li qonunla ning
i ojini a’minlo chi shaha -da la ning ideal ko‘ inishini ya a adi. “Shaha ning ba hayo ligi uning
naqada haqqoniyligiga bog‘liq”, deya a’kidlaydi mu a akki . Insonla ning izoligi a engligi
g‘oyasini, ula ning ix iyo iy i i oqi asosida adola li da la ya alu chi ha bi inson huquqini “yakka
mukammallik” da ajasida himoya qilgan.
Xulosa qilib ay ganda, Nosi iddin Tusiy o‘z da ining eng yi ik ensiklopedik olimla idan bi i
bo‘lib, uning ilmiy me osi bugungi zamona iy an i ojida ham muhim o‘ in u adi. U anla ni izimli
a ishda o‘ ganish, kuza u asosida ilmiy xulosala chiqa ish, inson kamolo ini axloqiy mezonla
o qali alqin e ish an’anala ini ya a gan. Tusiyning ilmiy me osi Sha q a G‘a b si iliza siyala i
o‘ asida ilmiy aloqala ning mus ahkamlanishiga beqiyos hissa qo‘shgan. Qomusiy olim Nasi iddin
Tusiyning ilmiy me osi Yaqin a Oʻ a Sha q mamlaka la i, shuningdek, Gʻa biy Ye opaning
koʻplab olimla iga ham oʻz aʼsi ini koʻ sa di. Shu bilan bi ga algeb a, igonome iya, e ika,
kosmologiya, a ix, huquq, axloq, man iq, ibbiyo , mine ologiya, ilohiyo , xa o lik sohala ida
mu a akki ning asa la i ye akchi oʻ inla ni egallagan.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Туси, Носириддин. Ахлоқ-и Носирий. — Теҳрон: Вазир, 1957. - 432 с.
2. Kennedy, E. S. The Plane a y Theo y o Nasi al-Din al-Tusi. - New Yo k: F anklin, 1983. —
258 p.
3. Саййидов, Ҳ. Носириддин Тусий ва унинг илмий мактаби. - Бухоро: Давлат университети
нашриёти, 2019. — 210 б.
4. Қобулов, А. Ўрта аср уламолари мероси. — Тошкент: Фан, 2012. - 156 б.
5. Nas , S. H. Science and Ci iliza ion in Islam. — Camb idge: Ha a d Uni e si y P ess, 1968. -
320 p.
6. De Boe , T. J. The His o y o Philosophy in Islam. — London: Luzac & Co, 1903. - 270 p
