89
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
FAN VA DIN: QARAMA-QARSHILIKMI YOKI UYG‘UNLIK
Abdullaye Ramazon
Deno Tadbi ko lik a pedagogika ins i u i 13- -23 gu uh alabasi gu uh alabasi
abdullaye a[email p o ec ed]
Yakubo Husniddin
Deno Tadbi ko lik a pedagogika ins i u i 13- -23 gu uh alabasi gu uh alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17731686
Anno a siya: Ushbu maqola an a din o‘ asidagi munosaba la ning mu akkab abia ini ha
omonlama o‘ ganishga bag‘ishlangan. Tadqiqo da ikkala sohaning asosiy amoyilla i,
me odologiyala i a dunyoqa ashla i o‘ asidagi o‘xshashlik a a qla chuqu ahli qilinadi.
Maqolada, shuningdek, a ixiy da la da an a din o‘ asidagi nizola a hamko lik misolla i,
zamona iy jamiya da ikkala izimning o‘za o a’si i, shuningdek, insoniya ning ma judlik
masalala iga yondashu idagi o‘ziga xos xususiya la yo i ilgan. Maxsus e’ ibo ilmiy anjomla a
diniy e’ iqodla ning inson a akku i a jamiya a aqqiyo idagi o‘ ni, ula ning bi -bi ini o‘ldi u chi
jiha la i, shuningdek, zamona iy global muammola ni hal qilishdagi ahamiya iga qa a ilgan. Maqola
u li alsa iy, ilmiy a diniy manbala asosida an a din o‘ asidagi munosaba la ning e olyu siyasini
a ula ning kelajakdagi is iqbolla ini ochib be adi.
Kali so‘zla : Fan, din, diniy e’ iqod, aql a imon, ma judlik masalala i, dunyoqa ash.
Ki ish: Insoniya a ixida an a din ha doim eng kuchli ikki bilim manbai bo‘lib kelgan.
Ula ning ha bi i odamzo ni haqiqa sa i ye aklashga ha aka qilgan, bi oq bu yo‘ldagi usulla i,
manbala i a qa ashla i u licha bo‘lgan. Din asosan ahiy, ilohiy qonunla a ma’na iya o qali inson
hayo ini a ibga solishga xizma qilgan bo‘lsa, an esa aj iba, kuza u a man iq asosida moddiy
olamni ushun i ishni maqsad qilgan. Shunday bo‘lsa-da, a ixda bu ikki ushuncha o‘ asida na aqa
ziddiya la , balki uyg‘unlik, hamko lik a bi -bi ini o‘ldi ish hola la i ham ma jud bo‘lgan.
Ta ixiy ziddiya la sababla i: Ye opa a ixida O‘ a as la “qo ong‘u as la ” deb a alishiga
sabab bo‘lgan asosiy omilla dan bi i — che ko ning an us idan hukm onligidi . Galiley, Kope nik,
Jo dano B uno kabi olimla olam uzilishi haqidagi ilmiy qa ashla i uchun a’qib qilinib, ay imla i
ha o o‘limga hukm qilingan. Bunday hola la ko‘pincha dindan emas, diniy uzumla ning siyosiy
man aa la dan kelib chiqib, an e kinligiga qa shi chiqishi sabab yuz be gan. Islom si iliza siyasida
an a din uyg‘unligi: Islom dunyosida esa VIII–XII as la “Islom Uyg‘onish da i” deb yu i iladi.
Bu da da Bag‘dod, Buxo o, Sama qand kabi shaha la ilm- an a diniy a akku ma kaziga
aylangan. Al-Fa obiy, Ibn Sino, Al-Xo azmiy, Be uniy kabi allomala sha ia ilmla ini mukammal
egallagan holda, ma ema ika, ibbiyo , as onomiya, alsa a, kimyo sohala ida ham ulkan yu uqla ga
e ishganla . Ula ning asa la ida an a din qa ama-qa shi emas, balki bi -bi ini o‘ldi u chi osi a
si a ida alqin qilingan.
Fan olam qanday ishlashini ushun i adi, din esa “nega yashayapmiz?”, “hayo ning ma’nosi
nima?” degan sa olla ga ja ob izlaydi. Ha ikkalasi insoniya ning u li eh iyojla iga ja ob be adi.
Gene ik muhandislik, klonlash, sun’iy in ellek – bula ilm- an yu uqla i, bi oq ula ning axloqiy
chega ala i haqida qa o qabul qilishda diniy mezonla , e’ iqodla muhim ol o‘ynaydi.
Mashhu izika olimi S i en Xoking kosmosni ya a u chiliksiz ushun i ishga u ingan bo‘lsa,
boshqa olimla (masalan, Pol De is) an o qali Olloh bo ligini isbo lashga ha aka qilgan. Zamona iy
musulmon olimla i, nas oniy eologla a buddis mu a akki la an yu uqla ini diniy a akku bilan
mu o iqlash i ishga ha aka qilmoqda. Menimcha, an a din bi -bi iga zid emas. Ula – inson
ongining ikki qano idi . Dinsiz an — ma’nosiz, beqad iya exnologiyadi ; ansiz din esa — ij imoiy
a aqqiyo dan o qada qolgan, ko‘ -ko‘ ona aqlidga aylanishi mumkin. Haqiqiy a aqqiyo , adola li
90
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
jamiya a o‘laqonli inson shaxsi aynan an a din uyg‘unligida i ojlanadi. Fan a din o‘ asidagi
a ixiy ziddiya la muhim saboqla ni o‘z ichiga oladi. Bi oq zamona iy dunyoda bu ikki kuchni bi -
bi iga qa ama-qa shi qo‘yish emas, balki ula o asida uyg‘unlik a hamko likni yo‘lga qo‘yish o qali
insoniya oldidagi global muammola ga yechim opish mumkin. Fan bizga qanday yashashni
o‘ ga sa, din – nega yashashimiz ke akligini ushun i adi. Ula bi galikda insoniya ni haqiqa sa i,
ma’na iy yuksalish sa i olib bo adi. Fan a din: Insoniya a akku ining ikki qi asi; Inson
a akku ining shakllanishida a jamiya ning e olyu sion i ojida ikki asosiy kuch doimo ma kazda
bo‘lib kelgan — bu an a dindi . Ula ha bi i insoniya ni haqiqa sa i ye aklashga da’ o qilgan,
bi oq bu yo‘lda yondashu la i, uslubla i, manbala i a ushunchala i keskin a q qilgan. Fan —
kuza u , aj iba a man iqqa asoslangan holda moddiy olamni anglashni maqsad qilgan bo‘lsa, din
— ahiy, ilohiy bilim a ma’na iy aj iba o qali insoniya hayo ining ma’na iy maqsadini yo i ishga
in ilgan. Bu ikki ushuncha ko‘pincha ziddiya da bo‘lib ko‘ ingan bo‘lsa-da, aslida ula o‘za o
mu akkab aloqado lik, bi -bi ini o‘ldi ish a o‘za o a’si mexanizmla iga egadi .
Fan a din o‘ asidagi asosiy a o u la dan bi i – bilim manbala idi . Fan empi ik kuza u a
ekspe imen o qali bilishga asoslanadi. U ma e iyani o‘ ganadi, aq a azo ichida ekshi iladigan
hodisala ga ayangan holda haqiqa ni aniqlashga ha aka qiladi. Din esa ahiy, ilohiy aj iba,
ma’na iy in ui siya a axloqiy ong o qali bilim hosil qiladi. Bu a o u la esa muqa a a ishda ha
ikki yo‘nalishda o‘ziga xos haqiqa ushunchasini yuzaga kel i adi.
Qadimgi a O‘ a as la da: An ik Yunonis onda alsa a, din a an o‘za o uyg‘unlikda
i ojlangan. A as u a Pla on na aqa ilm, balki ma’na iya a ma judo mohiya i haqida chuqu
mulohazala yu i gan. Keyinchalik Ye opada diniy ins i u la an us idan us u o lik qilishga u inib,
Galiley, Kope nik a Jo dano B unoning ilmiy ik la ini ad e ishgan. Bu da da din ko‘p oq
hokimiya a nazo a osi asiga aylangan. Islomiy uyg‘onish da i: VIII–XII as la da musulmon
olamida an a din uyg‘unligi eng yuksak nuq aga chiqqan. Al-Fa obiy, Ibn Sino, Al-Bi uniy, Al-
Xo azmiy singa i allomala bi aq ning o‘zida ham din ilmla i, ham abiiy anla bilan
shug‘ullangan. Masalan, Ibn Sinoning “Tibb qonunla i” asa i Ye opa uni e si e la ida 500 yildan
o iq da slik si a ida o‘qi ilgan. Bu uyg‘unlik, o‘z na ba ida, Alloh ya a gan olamni ilm o qali anglash
islom a akku ining bi qismi si a ida qa algani bilan bog‘liq.
1
Zamona iy da : Zamona iy an — Nyu on izikasidan o ib k an mexanikasi a sun’iy
in ellek gacha — obo a mu akkablashib bo moqda. Bu hola din a an o‘ asida yangi u dagi
mu ozana za u ligini yuzaga kel i adi. Ayniqsa, biologik muhandislik, gene ik modi ika siya a AI
(sun’iy in ellek ) kabi sohala da diniy qa ashla axloqiy chega ala ni belgilashda muhim ol
o‘ynamoqda.
Zamona iy mu a akki la , jumladan, Hans Küng, Seyyid Husayn Nas , Pol De is, Jon Lenoks
kabi aylasu la a ilohiyo chila an a dinni in eg a siyalash za u ligini a’kidlaydila . Ula ning
ik icha:
Fan sa olla be adi: "Bu qanday ishlaydi?"
Din ja ob be adi: "Nega bu ma jud?"Misol uchun, Big Bang naza iyasi — an olam
ya alishining izik asosini ushun i adi. Ammo “nega bu po lash bo‘ldi?”, “uning o ida ongli i oda
bo mi?” kabi sa olla dinga egishli.
Fan o‘z mohiya ida qad iya la dan xoli — u aqa nima bo ligini ay adi.
1
Richa d Dawkins – The God Delusion (Fan a diniy e’ iqod munosaba iga anqidiy yondashu ).
91
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Din esa "nima bo‘lishi ke akligini" belgilaydi. Demak, an amaliyo da kuch, din esa yo‘nalish
be adi. Bu ayniqsa sun’iy in ellek a exnologik muammola pay ida muhim bo‘ladi: an “insonni
nusxalash mumkin” desa, din “inso lilikni nusxalab bo‘lmaydi” deydi.
Menimcha, an a din o‘ asida mu laq ziddiya ma jud emas. Aksincha, ula insoniya
a akku ining ikki qi asi, ikki ko‘zi, ikki qano idi . Fan insoniya ni i ojlan i adi, din esa uni
yo‘qo ishdan saqlaydi. Faqa bu ikki kuch o‘za o muloqo da bo‘lsa, ba qa o a ma’na iy a aqqiy
e gan jamiya ni qu ish mumkin. Ayniqsa, yosh a lodni a biyalashda — ilmiy a akku bilan bi
qa o da axloqiy a ma’na iy qad iya la ni uyg‘un holda be ish za u . Fan a din – bilim izimining
ikki a pa adigmasi. Pa adigma – bu insoniya ning dunyoni id ok e ishdagi asosiy ushunchala
o‘plamidi . Fan a din bi -bi idan a qli pa adigma asosida ishlaydi:
Fan: Taj iba, iyoza , kuza u , a alsa iy ma e ializmga asoslanadi. Bilim obyek i bo‘lishi
ke ak, ya’ni ha kim omonidan ekshi ilishi mumkin.
Din: Subyek i aj iba, ahiy, anssenden al (moddiy olamdan ashqa i) haqiqa ni qabul
qilishga asoslanadi. Bu ye da bilim uhiy id ok a ishonch bilan bog‘liq.
Bu ikki pa adigma ba’zida o‘qnashgani (masalan, e olyu siya a ya a ilish g‘oyala i), ba’zida
bi -bi ini o‘ldi gani (masalan, Islomda: “ilm Allohdan” degan g‘oya o qali anni ag‘ba lan i ish)
bilan aj alib u adi.
On ologiya – ma judlik haqida an so‘ aydigan sa ol: “Nima bo ?”
Me a izika – ma judlikning sababi a mohiya ini izlaydi: “Nega bu ma jud?”
Fan koino qanday ujudga kelganini izohlab be adi (masalan: Ka a po lash naza iyasi),
ammo “Nega?”, “Kim?” sa olla iga ja ob be a olmaydi. Bu esa diniy-me a izik yondashu ni za u
qiladi. Demak, inson a akku i o‘liq bo‘lishi uchun ham ilmiy, ham diniy sa olla ni bi galikda ko‘ ib
chiqishi ke ak.
Islomiy alsa ada bu masalaga juda chuqu yondashu la bo . Ibn Rushd (A e oes) ik icha:
“Aql a ahiy Alloh omonidan be ilgan ikki nu di . Ula ni bi -bi iga zid qo‘yish – haqiqa ga qa shi
isyondi .”
Zamona iy dunyoda exnologiya anga, axloq esa dinga asoslangan. Aql o qali biz osi ala ni
ya a amiz, ahiy o qali ula dan qanday oydalanishni bilamiz. Aga bu ikkalasi aj alib qolsa,
exnologik a aqqiyo axloqiy inqi ozga olib keladi (masalan, yad o iy qu ol, sun’iy ong, klonlash).
Ame ikalik paleon olog a aylasu S i en Jey Gould quyidagi modelni akli qilgan: an a din ha
bi i o‘z sohasida ishlaydi a bi -bi ining hududiga a alashmaydi. Fan – qanday? Din – nega? Bu
model amaliy oydali ko‘ insa-da, zamona iy muammola (bioe ika, ekologik axloq, AI, gende
masalala i) ko‘ sa adiki, an a din ba’zida bi -bi ini o‘ldi ishi, ha oki bahs yu i ishi za u . Demak,
ula o‘ asida k i ik dialog ke ak. Fan a din uyg‘unligining za u iya i – XXI as insonining kelajagi
uchun asos: Sun’iy in ellek , gen muhandisligi, me a e s – bula na aqa ilmiy, balki axloqiy
inqi ozla ga olib kelmoqda. Shuning uchun: Din – bu nazo a izimi, cheklo emas. Bu
exnologiyaning axloqiy chega ala ini belgilo chi amoyilla manbai. Fan – bu osi a, maqsad emas.
Unga yo‘nalish be u chi kuch esa dindi . Aga an haddan ashqa i kuchga ega bo‘lib, diniy-axloqiy
cheklo la bo‘lmasa, jamiya obo lashgan, ma’nosiz a “ exnok a u aga” aylanishi mumkin.
Aksincha, aqa din asosida yu i ilsa, undamen alizm kuchayib, ilmiy izlanishla o‘x ashi mumkin.
Shuning uchun ula uyg‘un holda i ojlanishi za u .
O‘zbekis on Respublikasi dunyo iy da la bo‘lishiga qa amasdan, aholining ko‘pchilik qismi
musulmon bo‘lib, din ma’na iy hayo da muhim o‘ in u adi. Shu bilan bi ga, ilmiy a aqqiyo (kosmik
das u la , ibbiy exnologiyala , aqamli iq isodiyo ) da la siyosa ining us u o yo‘nalishidi . Bu ikki
kuchning uyg‘un ishlashi uchun: Diniy ulamola zamona iy an yu uqla ini anglashla i lozim. Ilmiy
92
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
muassasala esa diniy qad iya la ni inko qilmasdan, ula bilan dialog o‘ na ishi lozim. Masalan:
Yoshla o asida axloqiy inqi ozla – ilmiy bilim ye a li, ammo ma’na iy a biya zai . Bu mu ozana ni
iklash uchun an a din bi galikda ishlashi ke ak.
Yakuniy xulosa shuki: Fan a din insoniya a akku ining ikki us unidi . Ula bi -bi ini inko
qilish emas, balki o‘ldi ishi ke ak. XXI as ning global muammola i – ekologik inqi oz, axloqiy
anazzul, sun’iy ong a bio exnologiya – aqa an yoki aqa din o qali hal bo‘la olmaydi. Ula
bi galikda insoniya ni adola li, ba qa o a ma’na iy a aqqiyo sa i olib bo ishi ke ak. Bu esa ha bi
ziyoli, ha bi mu a akki , ha bi yosh uchun chuqu mas’uliya yuklaydi.
2
Fan a a lama yondashu : Fan – a aqqiyo a inno a siya manbai zamona iy an
exnologiya, ibbiyo , axbo o exnologiyala i, qishloq xo‘jaligi, anspo , ene giya kabi sohala da
inqilobiy o‘zga ishla ni yuzaga kel i moqda. Misolla : Sun’iy in ellek (AI): inson aoliya ini
a oma lash i ib, iq isodiyo da unumdo likni oshi moqda. Fan o qali insoniya moddiy olamni
boshqa ish imkoniga ega bo‘ldi. Ammo, bu qud a no o‘g‘ i ishla ilsa, xa ug‘di ishi mumkin
(masalan: yad o iy qu olla , a o -muhi ni i loslan i ish). Demak, an kuchli osi a, ammo uni
boshqa u chi p in sipla ke ak. Fan – shubha o qali haqiqa ni izlash izimi: Ilmiy me odologiya
“shubha qilish”, “isbo lash”, “ekspe imen ” a “naza iya”la ga ayanadi. Bu insoniya ning
i ojlanishiga u ki bo‘ldi. Misolla : Galiley: geosen ik naza iyani inko qilib, ilmiy inqilob
boshladi, Da in: e olyu siya naza iyasini akli qilib, biologiyani bu kul o‘zga i di. Fan haqiqa ni
doimiy a ishda yangilab bo adi. Bu esa inson a akku ining doim i ojlanayo ganini bildi adi. Shu
bilan bi ga, aqa ilmiy haqiqa ga ayansa, axloqiy me’yo la e’ ibo dan che da qoladi. Bu nuq ada
din de o ga o‘xshab haloka dan saqlaydi.
Din a a lama yondashu : Dinning zamona iy dunyodagi o‘ ni a ahamiya i
Din – axloq, ma’na iya a jamiya da ba qa o lik Manbai Din odamla ning ichki dunyosi,
axloqiy azila la i, jamiya dagi hamjiha lik a adola uchun asos ya a adi.
Islomda: “Ilm alab qilish ha bi musulmonga a z” — bu ilm- anga ag‘ba lan i u chi p insip.
X is ianlikda: Se gi, kechi im, mu osa — jamiya ni axloqiy bi lash i u chi qad iya la .
Buddizmda: Na s us idan nazo a – psixologik ba qa o likni a’minlaydi.
Bugungi kunda insoniya ning eng ka a muammola i – axloqiy anazzul, giyoh andlik, oila iy
inqi oz, yolg‘izlik, a psixologik mu ozana sizlik. Bula ning hech bi i exnologik usulla bilan emas,
balki uhiy-ma’na iy a biya o qali ba a a e iladi. Din esa bu bo‘yicha eng chuqu aj ibaga ega.
Inson shunchaki biologik ma judo emas. U o‘z hayo ining maqsadi, sababi a oxi gi na ijasi haqida
o‘ylaydi. Fan bunga ja ob be a olmaydi. Misol uchun:
Nega men yashayapman?
O‘limdan keyin nima bo‘ladi?
Hayo ning haqiqiy qad i nima?
Bu sa olla ga ahiy, Qu ’on, Injil, Ta o kabi diniy manbala ja ob be adi. Shu sababli, an
odamga “qanday yashash”ni o‘ ga sa, din esa “nima uchun yashash”ni o‘ ga adi. Zamona iy dunyoda
na aqa bilim, balki maqsadli bilim ke ak. Fan insoniya ga kuch be adi, din esa bu kuchni axloqiy
me’yo ga soladi. Aga an – anani i ojlan i sa, din – qalbni poklaydi. Ikkinchisiz bi inchisi xa li,
bi inchisisiz ikkinchisi sus bo‘ladi. Shu bois, an a din bi -bi ini inko e masligi, balki muloqo da
a mu ozana da bo‘lishi za u .
Fan a din insoniya a akku ining ikki asosiy manbai si a ida a ix da omida bi -bi ini o‘ldi ib
kelgan. Fan bizga moddiy olamni anglash, uni boshqa ish a a aqqiy qilish imkonini be adi. Din esa
2
Islom Ensiklopediyasi, O‘zbekis on musulmonla i ido asi nash i.
93
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ma’na iy hayo imizga yo‘nal i u chi bo‘lib, axloq, qad iya , uhiy ba qa o likni a’minlaydi.
Zamona iy dunyoda, ayniqsa exnologiyala ez i ojlanayo gan, axloqiy mezonla esa boy
be ilayo gan bi pay da, bu ikki kuch o‘za o mu ozana da ishlashi nihoya da muhimdi .
Fan “qanday?” degan sa olga ja ob be sa, din “nima uchun?” degan sa olga ja ob be adi. Bi i
qud a , ikkinchisi yo‘nalish be adi. Aga an bo‘lmasa, inson zulma da qoladi; aga din bo‘lmasa,
inson cheksiz kuchni no o‘g‘ i ishla ishi mumkin. Shu sabab, XXI as jamiya i na aqa exnologik,
balki axloqiy jiha dan ham ye uk bo‘lishi uchun an a dinning uyg‘unligi za u .
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Jabi ibn Hayyon. Ki ob al-Kimyo. — Qohi a: 1904 (asl XII as ). — 312 be .
2. Abu Rayhon Be uniy. Ki ab al-Jamohi i ma’ i a al-ja ohi . — Toshken : Fan nash iyo i,
1963. 452 be .
3. Abu Ali ibn Sino. Al-Qonun i - ibb. — 1999 (asl XI as ). — 1020 be .
4. Robe Boyle. The Scep ical Chymis . — London: J. Cadwell, 1661. — 335 be .
5. Geo ge Saliba. Islamic Science and he Making o he Eu opean Renaissance. — Camb idge,
MA: MIT P ess, 2007. — 315 be .
6. Ma shall G. S. Hodgson. The Ven u e o Islam: Conscience and His o y in a Wo ld Ci iliza ion.
Vol. 1–3. — Chicago: Uni e si y o Chicago P ess, 1974. — 1200 be .
7. Ahmad, S. Science and Ci iliza ion in Islam. — Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 2021. —
280 be .
